ناساندنا مێژوویا ئیسلامێ پشت ب چەندین بەڵگە و دەلیلێن جۆراوجۆر گرێددەت
بێگومان، ناساندنا مێژوویا ئیسلامێ پشت ب چەندین بەڵگە و دەلیلێن جۆراوجۆر گرێددەت، کو دشێن د سێ خالێن سەرەکیدا بهێنە کۆمکرن: بەڵگەیێن نڤیسکی یێن ئیسلامی، بەڵگەیێن نڤیسکی یێن نه-ئیسلامی، و بەڵگەیێن شوونوارناسیێ (ئارکیۆلۆژی).
١. بەڵگەیێن نڤیسکی یێن ئیسلامی (ژ ناڤخۆ)ئەڤ بەڵگەیە ژ دوو ژێدەرێن سەرەکی پێکدهێن: قورئانا پیرۆز و نڤیسینێن دەربارەی ژیانا پێغەمبەر محەمەدی (سلاڤ لێ بن) و سەردەمێ ئێکێ یێ ئیسلامێ.قورئانا پیرۆز:دەستنڤیسێن کەڤن: هەبوونا دەستنڤیسێن گەلەک کەڤن یێن قورئانێ بەڵگەیەکا بهێزە.
بۆ نموونە، دەستنڤیسا بێرمینگهام (Birmingham Quran manuscript) کو ب رێکا رادیۆکاربۆنێ هاتیە دیارکرن کو دناڤبەرا سالێن ٥٦٨ و ٦٤٥ زایینی دا هاتیە نڤیسین، ئەڤە ژی دکەڤیتە نێزیک ژیانا پێغەمبەر محەمەدی (سلاڤ لێ بن) (٥٧٠-٦٣٢ ز.).
هەروەسا، دەستنڤیسا سەنعایێ (Sana'a manuscript) کو ل یەمەنێ هاتیە دیتن، ئێکە ژ کەڤنترین دەستنڤیسێن قورئانێ و بۆ سەدێ حەفتێ زایینی دزڤریت.
ئەڤ دەستنڤیسە نیشا ددەن کو متنێ قورئانێ گەلەک زوی هاتیە نڤیسین و پاراستن.ناڤەرۆک: قورئان بخۆ بەحسێ روودانێن سەردەمێ خۆ دکەت، وەک شەرێ بەدر و هەندەک روودانێن دی یێن گرێدای ژیانا پێغەمبەری و موسلمانێن ئێکێ.
سیرە (ژیانناما پێغەمبەری) و حەدیس:نڤیسینێن سیرەیێ: ژیانناما پێغەمبەر محەمەدی (سلاڤ لێ بن) ب ناڤێ "سیرە" دهێتە نیاسین. ئێک ژ کەڤنترین و ناڤدارترین سیرەیان، "سیرەتا ئیبن ئیسحاقی" یە، کو نێزیکی ١٠٠ سال پشتی وەفاتا پێغەمبەری هاتیە نڤیسین (ئیبن ئیسحاق ل سالا ٧٦٧ ز. وەفات کریە).
هەرچەندە ئەڤ نڤیسینە پشتی روودانان ب دەمەکێ هاتبنە نڤیسین ژی، لێ ئەو پشت ب گێڕانەوەیێن زارەکی یێن بەردەوام (کە ب ئیسناد دهێنە نیاسین) گرێددەن کو دشێن بۆ سەردەمێ روودانان بزڤرن.
زانستا حەدیسێ: زانایێن ئیسلامی سیستەمەکێ گەلەک ورد یێ ڤەکۆلینێ ب ناڤێ "زانستا حەدیسێ" دامەزراند دا کو راستیا گۆتن و کریارێن پێغەمبەری پشتراست بکەن.
ئەڤ زانستە ل سەر زنجیرا گێڕەران (ئیسناد) و راستگۆیی و شیانێن ژبیرکرنا وان لێکۆلین دکەت.
٢. بەڵگەیێن نڤیسکی یێن نه-ئیسلامی (ژ دەرڤە)بەڵگەیێن کو ژ ئالیێ نڤیسەرێن کرستیان، جوهی و یێن دی ڤە هاتینە نڤیسین گەلەک گرنگن، چونکی ئەو دیتنەکا دەرەکی ل سەر روودانان ددەن.Doctrina Iacobi (فێرکاریێن یەعقووبی):
ئەڤ نڤیسینە ل سالا ٦٣٤ زایینی هاتیە نڤیسین، کو تێدا بەحسێ پێغەمبەرەکێ عەرەب دکەت یێ کو دناڤ عەرەبان دا دەرکەفتیە. ئەڤە ئێک ژ کەڤنترین ئاماژەیێن نه-ئیسلامی یە بۆ پێغەمبەر محەمەدی (سلاڤ لێ بن).نڤیسارا تۆماسێ قەشە (Thomas the Presbyter): ل سالا ٦٤٠ زایینی، تۆماسێ قەشە بەحسێ شەرەکێ دکەت کو دناڤبەرا رۆم و "عەرەبێن محەمەدی" دا ل نێزیک غەززێ روودایە.
ئەڤە ب روونی ناڤێ "محەمەد"ی دئینیت و شوڕەشا وی ب ناڤێ وی ڤە گرێددەت، بتنێ چەند سالەکان پشتی وەفاتا وی.نڤیسینێن سێبیۆس (Sebeos): سێبیۆس، مێژوونڤیسەکێ ئەرمەنی یێ سەدێ حەفتێ، ب درێژی بەحسێ دەرکەفتنا محەمەدی دکەت و دبێژیت کو وی عەرەب فێری ناسینا خودایێ ئیبراهیمی کرینە. بەڵگەیێن دی:
گەلەک ژێدەرێن دی یێن سوریانی، گریکی، و ئەرمەنی یێن وی سەردەمی هەنە کو بەحسێ دەرکەفتنا عەرەبان و باوەرییا وان یا نوو دکەن.
٣. بەڵگەیێن شوونوارناسیێ (ئارکیۆلۆژی)هەرچەندە شوونوارێن سەردەمێ ئێکێ یێ ئیسلامێ کێمترن، لێ هندەک ژ وان گەلەک گرنگن:نەخشێن سەر بەرا (Rock Inscriptions): چەندین نەخشێن سەر بەران هاتینە دیتن کو بۆ سەردەمێ ئێکێ یێ ئیسلامێ دزڤرن. بۆ نموونە، نەخشەکێ بناڤێ "نەخشێ زوهەیری" هاتیە دیتن کو ل سالا ٢٤ی کۆچی (٦٤٤ زایینی) هاتیە نڤیسین و تێدا ئاماژە ب مرنا عومەرێ کوڕێ خەتتابی (خودێ لێ رازی بیت) هاتیە کرن.
ئەڤە پشتراستکرنەکا ماددی یە بۆ روودانەکا مێژوویی یا کو د ژێدەرێن ئیسلامی دا هاتیە.قوبەتولسەخرە (Dome of the Rock): ئەڤ ئاڤاهیە ل قودسێ ل سالا ٦٩٢ زایینی هاتیە چێکرن و ئێک ژ کەڤنترین ئاڤاهیێن ئیسلامی یە. نەخشێن قورئانی یێن د ناڤا وێ دا ئێک ژ کەڤنترین نموونەیێن نڤیسینا ئایەتێن قورئانێ نە لسەر ئاڤاهیان و پشتراست دکەن کو ل وی دەمی باوەری ب قورئانێ و پێغەمبەر محەمەدی (سلاڤ لێ بن) هەبوویە.پارێن دراڤی (Coins): پارێن کو ل سەردەمێ دەولەتا ئەمەوی هاتینە لێدان، دروشمێن ئیسلامی وەک "بسم الله" و "محمد رسول الله" لسەر نەخشاندینە، کو ئەڤە بەڵگەیە لسەر ناسناما ئیسلامی یا دەولەتێ.کۆمکرن:کۆمکرنا ڤان هەرسێ جۆرێن بەڵگەیان (ئیسلامی، نه-ئیسلامی، و شوونوارناسی) وێنەیەکێ روون و بهێز لسەر مێژوویا دەستپێکا ئیسلامێ نیشا ددەت.
هەرچەندە هندەک ژ نڤیسینێن ئیسلامی پشتی روودانان ب دەمەکێ هاتبنە تۆمارکرن ژی، بەڵگەیێن دەرەکی و یێن شوونوارناسیێ روودانێن سەرەکی و کەسایەتیێن گرنگ یێن وی سەردەمی پشتراست دکەن، وەک هەبوونا پێغەمبەر محەمەدی (سلاڤ لێ بن)، بەلاڤبوونا باوەرییا ئێکتاپەرستی دناڤ عەرەبان دا، و زوو بەلاڤبوونا دەستهەلاتا وان.
