حهدیسا چل و شەشێ
عَـنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ -رَضِيَ الله عَنْه- أَنَّ النَّبِيَّ -صَلَّى الله عَلَيْهِ وَسَلَّمَ- بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ، فَسَأَلَهُ عَنْ أَشْرِبَةٍ تُصْنَعُ بِهَا، فَقَالَ: ( وَمَا هِيَ؟ ) قَالَ: الْبِتْعُ وَالْمِزْرُ، فَقُلْتُ لِأَبِي بُرْدَةَ: مَا الْبِتْعُ؟ قَالَ: نَبِيذُ الْعَسَلِ، وَالْمِزْرُ نَبِيذُ الشَّعِيرِ. فَقَالَ: ( كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ ).رواه البخاري
ژ ئهبوو مووسایێ ئهشعهرى -خودێ ژێ رازى بت- دبێژت كو پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهو هنارته یهمهنێ، ئینا وى پسیارا هندهك ڤهخوارنان ژێ كر ل وێرێ دهاتنه چێكرن، وى گۆت: ئهو چ ڤهخوارنن؟ ئهبوو مووساى گـۆتــێ: ئــهو (بــتــع ومـــزرن).. وپــسـیـار ژ ئهبوو بوردهیى(ئهبوو بورده، وناڤێ وى یێ دورست (حارث) یان (عامر) بوو، كوڕێ ئهبوو مووسایێ ئهشعهریه، ووى ئهڤ حهدیسه ژ بابێ خۆ ڤهگوهاستیه) هاتهكرن: ئهو چ ڤهخوارن بوون؟ وى گۆت: (بتع) ئاڤا هنگڤینى بوو، ومزر ئاڤا جههى بوو، ئینا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ههر تشتهكێ هشێن خودانى ببهت (وى سهرخۆش بكهت) یێ حهرامه. بوخارى ڤهدگوهێزت
بهرى حهجا خاترخواستنێ ل سالا دههێ مشهختى پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ههردو صهحابیێن خۆ: ئهبوو مووسایێ ئهشعهرى، وناڤێ وى یێ دورست عهبدللاهێ كوڕێ قهیسێ ئهشعهرى یێ تهمیمیه، وموعاذێ كوڕێ جهبهلى هنارتنه وهلاتێ یهمهنێ؛ دا دینى نیشا وان بدهن، وحوكمى د ناڤبهرێ دا بكهن، وتشتێ ل بهر وان ئاسێ ببا، یان ئهو د حوكمێ وى دا كهفتبانه گومانێ دچوون پسیار ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دكر، وئێك ژ وان تشتان ئهڤه بوو: ل یهمهنێ خهلكى دو ڤهخوارن چێ دكرن، ئێك ژ جههى، ویا دى ژ هنگڤینى، وئهبوو مووسا د حوكمێ وان دا كهفته شكێ، لهو وى پسیار ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- كر كانێ ئهڤ ڤهخوارنه ددورستن یان نه؟ وپشتى پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- پسیارا وان ڤهخوارنان كرى وكانێ ئهو چنه؟ بهرسڤهكا گشتى دایێ كو ئهو مفایى ژێ وهربگرن بۆ ڤان ڤهخوارنان، وههر ڤهخوارنهكا دى یا ههبت، وگۆتێ: ههر تشتهكێ خودانى مهست وسهرخۆش (سهكران) بكهت، ومهستى ئهوه عهقل بێتهبرن، ئهو یێ حهرامه..
مهعنا ئهگهر و (عللهت) د حهرامیێ دا چوونا عهقلیه، وناڤێ ڤهخوارنێ یان تشتێ ژێ دئێته چێكرن یا گرنگ نینه، وقورئان دهمێ بهحسێ حهرامیا ڤى ڕهنگێ ڤهخوارنێ دكهت، د سوورهتا (المائدة) دا ئایهتێن (90-91)ێ ئاشكهرا دكهت كو ئهو تشتهكێ پیسه، و ژ كارێ شهیطانیه، وشهیطانى دڤێت ب ڕێكا وێ ویا قومارێ ژى، دوژمنى ونهڤیانێ د ناڤبهرا خهلكى دا پهیدا بكهت.. وڤهخوارنا عهقل پێ بچت ماكا ههمى خرابى وپیساتیانه؛ چونكى ههر خرابیهكا ههبت دبت د دویڤ دا بێت.
ودیاره تشتێ ئهبوو مووسا ب گومان ئێخستى د ڤان ههردو ڤهخوارنان دا ئهو بوو، ئهو د وهسا بوون ئهگهر مرۆڤهكى كێم ژێ ڤهخواربا سهرخۆش نهدبوو، بهلێ ئهگهر گهلهك ژێ ڤهخواربا ژ نوى سهرخۆش دبوو، ئینا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-، وهكى د روایهتهكا دى دا هاتى، ئاشكهرا كر كو ههر تشتهكێ گهلهك ژێ خودانى سهكران بكهت، ڤهخوارنا كێمیا وى ژى حهرامه.
وئهو تشتێ عهقل پێ دچت دو ڕهنگن:
ئێك: ئهوێ عهقل پێ دچت، وخۆشیهك پێ دگههته خودانى، وهكى مهیێ، ب كارئینانا وى ئێكجار حهرامه.
دو: ئهو تشتێ عهقل پێ دچت، وچو خۆشى پێ ناگههته مرۆڤى، وهكى بهنجێ، ئهڤه ئهگهر بۆ چارهسهرى ودهرمانى بت، زانایێنفقهى دبێژن: دورسته ئهو بێته ب كارئینان.
و د مهسهلا حهرامیا وى تشتى دا یێ عهقل پێ دچت فهرق نینه ئهو تشت یێ رۆن بت یان یێ هشك بت، خوارن بت یان ڤهخوارن بت.. ئهو ههمى دحهرامن.
•مفایێن حهدیسێ:
1- ههر تشتهكێ عهقلێ مرۆڤى پێ بچت، خوارن وڤهخوارنا وى حهرامه.
2- تشتێ مرۆڤ د حوكمێ وى دا بكهفته گومانێ دڤێت پسیارا وى بۆ خۆ ژ ئێكێ زانا بكهت، بهرى فهتوایێ بدهت.
3- ودهمێ پسیارهك ژ مرۆڤێ زانا دئێتهكرن یا باش ئهوه بهرسڤا وى یا گشتى بت، دا پسیاركهر مفایهكێ زێدهتر بۆ خۆ ژێ وهربگرت.
