خوپاراستن ژ هاکەران: رێکارێن گرنگ بۆ پاراستنا تەلەفۆنا تە
د سەردەمێ تەکنۆلۆژیایێ یێ پێشکەفتی دا، تەلەفۆنێن زیرەک بووینە پشکەکا گرنگ ژ ژیانا مە یا رۆژانە.
لێ دگەل ڤێ پێشکەفتنێ، مەترسیێن هاککرنێ و دزینا ئاگاهیێن کەسی ژی زێدە بووینە. ژ بەر هندێ، پاراستنا تەلەفۆنێن مە ژ هاکەران بوویە کارەکێ زۆر پێدڤی. ل خوارێ چەند رێکار و پێنگاڤێن گرنگ بۆ خوپاراستنێ دهێنە بەحسكرن:
١. بکارئینانا پاسۆردێن بهێز و جودا:
پاسۆردەکا بهێز بۆ تەلەفۆنا خو دابنە کو ژ تێکەلیەکا پیتا، ژمارا و سیمبۆلان پێکبهێت.
ژ بکارئینانا پاسۆردێن سانا یێن وەکو (123456) یان رۆژا ژ دایکبوونێ دوور بکەڤە.
هەروەسا، ناسناما پەنجەمۆرێ (fingerprint) یان ناسناما دەم و چاڤان (face ID) بکاربینە بۆ زێدەتر پاراستنێ.
٢. نویکرنا سیستەمێ تەلەفۆنێ و بەرنامەیان (ئەپ):
هەردەم سیستەمێ تەلەفۆنا خو (iOS یان Android) نوو بکە، چونکی کۆمپانیێن بەرهەمئینەر د نویکرنان دا کێماسیێن ئەولەهیێ چارەسەر دکەن.
بەرنامەیێن خو ژی ب شێوەیەکێ بەردەوام نوو بکە.
٣. خوپاراستن ژ تۆڕێن Wi-Fi یێن گشتی:
بکارئینانا تۆڕێن Wi-Fi یێن گشتی ل جهێن وەکو فرۆکخانە و قاوەخانەیان دشێت مەترسیدار بیت، چونکی هاکەر دشێن ب ساناھی ئاگاهیێن تە بدزن.
ئەگەر تە پێدڤی ب بکارئینانا وان هەبوو، هەول بدە VPN بکاربینی دا کو ترافیکا ئینتەرنێتێ یا تە بهێتە شفرەکرن.
٤. هشیاری د داگرتنا بەرنامەیان دا:
بتنێ بەرنامەیان ژ ژێدەرێن باوەرپێکری وەکو App Store و Google Play داگرە.
بەریا داگرتنێ، ریڤیویێن (reviews) خەلکی لسەر بەرنامەی بخوینە و ژمارا داگرتنان ببینە.
هشیاری وان بەرنامەیان بە یێن کو داخوازا دەستهەلاتێن زێدە دکەن کو پێدڤی ب کارێ وان نینە.
٥. هشیاری ژ پەیام و ئیمەیلێن گومان لێکری:
لینکێن نەناس ڤەنەکە یێن کو ب رێکا پەیامێن کورت (SMS) یان ئیمەیلان بۆ تە دهێن، چونکی ئەڤە دشێن هەولێن فێلبازیێ (phishing) بن بۆ دزینا ئاگاهیێن تە.
ئاگاهیێن خو یێن کەسی وەکو پاسۆرد یان زانیاریێن بانکی ب چ رەنگان ب رێکا ئیمەیل یان پەیامان نەهێنێرە.
٦. بکارئینانا بەرنامەیێن دژە-ڤایرۆس:
بەرنامەکێ دژە-ڤایرۆس یێ باوەرپێکری لسەر تەلەفۆنا خو دامەزرینە دا کو تەلەفۆنا تە ژ بەرنامەیێن خراب (malware) بپارێزیت.
٧. ڤەژاندنا "Find My Device":
ئەڤ تایبەتمەندیە (چ بۆ ئایفۆن یان ئەندرۆید) هاریکاریا تە دکەت کو جهێ تەلەفۆنا خو ببینی ئەگەر هات و ون بوو یان هاتە دزین، و هەروەسا دشێی ئاگاهیێن خو ژ دوور ڤە ژێ ببەی.
٨. دوو-فاکتەرێ پشتراستکرنێ (Two-Factor Authentication):
بۆ هەژمارێن خو یێن گرنگ (وەکو ئیمەیل، سۆشیال میدیا) دوو-فاکتەرێ پشتراستکرنێ چالاک بکە. ئەڤە پشکەکا زێدە یا پاراستنێ یە کو داخوازا کۆدەکێ دکەت پشتی نڤیسینا پاسۆردێ.
نیشانێن کو دبیت تەلەفۆنا تە هاتبیتە هاککرن:
باتری ب لەز دهێتە خوار.
تەلەفۆن ب شێوەیەکێ نائاسایی گەرم دبیت.
بەرنامەیێن نەناس لسەر تەلەفۆنا تە پەیدا دبن.
داتایا ئینتەرنێتێ ب لەز دهێتە مەزاختن.
ریکلامێن نەخوازراو ب شێوەیەکێ بەردەوام دەردکەڤن.
ب گرتنا ڤان رێکاران، تو دشێی ئاستێ پاراستنا تەلەفۆنا خو بلند بکەی و خو ژ مەترسیێن هاکەران بپارێزی. ژبیر نەکە، هشیاری و زانین باشترین چەکێ خوپاراستنێ نە د دنیایا دیجیتاڵ دا.
