دهرگههێ ڕهنگێن فرۆتنێن حهرام
المعتبر فيه مجرد التراضي، ولو بإشارة من قادر على النطق، ولا يجوز بيع الخمر، والميتة، والخنزير، والأصنام، والكلب، والسنور، والدم، وعسب الفحل، وكل حرام، وفضل الماء، وما فيه غرر، كالسمك في الماء، وحبل الحبلة، والمنابذة، والملامسة، وما في الضرع، والعبد الآبق، والمغانم حتى تقسم، والثمر حتى يصلح، والصوف في الظهر، والسمن في اللبن، والمحاقلة، والمزابنة، والمعاومة، والمخاضرة، والعربون، والعصير إلى من يتخذه خمرا، والكالئ بالكالئ، وما اشتراه قبل قبضه، والطعام حتى يجري فيه الصاعان، ولا يصح الاستثناء في البيع إلا إذا كان معلوما، ومنه استثناء ظهر المبيع، ولا يجوز التفريق بين المحارم، ولا أن يبيع حاضر لباد، والتناجش، والبيع على البيع، وتلقي الركبان، والاحتكار، والتسعير، ويجب وضع الجوائح، ولا يحل سلف وبيع، ولا شرطان في بيع، ولا بيعتان في بيعة، وربح ما لم يضمن، وبيع ما ليس عند البائع، ويجوز بشرط عدم الخداع، والخيار في المجلس ثابت ما لم يتفرقا.
فرۆتن: دانا مالهكى ب مالهكییه، ب ڕێكا رازیبوونێ، ب ڕهنگهكێ دهستویرى پێ هاتییهدان. و ئهو تشتهكێ حهلاله، و دهلیل گۆتنا خودێیه:( وأحل اللـه البيع )(البقرة: 275)
یهعنى: خودێ فرۆتن حهلال كرییه. (ب تنێ ب رازیبوونێ ئهو دورست دبت) و رازیبوون تشتهكه د دلى دا، ب تنێ خودێ ب ڕاستییا وێ دزانت، بهلێ نیشانا وێ یا بهرچاڤ ئهوه فرۆشیار بێژت: من دا ته، و بكڕ بێژت: من قهبویل كر، یان لێك گوهاڕتن، (و) ئهو رازیبوون ب جهـ دئێت (ئهگهر خۆ ب ئیشارهتێ ژى بت، ژ وى یێ بشێت باخڤت ژى) یهعنى: گۆتنا من فرۆته ته، و من قهبویل كر، شهرت نینه، یا گرنگ ئهوه رازیبوونا ههردو لایان بێته زانین. و د پێناسهیا فرۆتنێ دا مه گۆت: دڤێت ئهو ب ڕهنگهكى بت دهستویرى پێ هاتبتهدان، مهعنا: هندهك تشت و هندهك ڕهنگ ههنه شریعهتى دهستویرى نهدایه فرۆتن پێ بێتهكرن، و ل ڤێرێ بهحسێ وان دئێتهكرن.
(وچێ نابت مهى بێته فرۆتن) چونكى ب كارئینانا وێ حهرامه، و ئهو تشتێ حهرام بت بێته ب كارئینان حهرامه بێته فرۆتن ژى.
(و حهیوانێ مرار، و بهراز، و صهنهم) ئهڤه ژى ژ بهر ئهگهرا بۆرى. (و صه، و پشیك) و هندهك دبێژن: فرۆتنا وان دورسته ئهگهر مفا ژێ بێته دیتن، وهكى بۆ نێچیرێ یان زێرهڤانییێ.
(و خوین) و وهكى وێ ئهندامێن لهشێ مرۆڤى، بهلێ ئهگهر مهجبوورى بت دورسته بۆ وى یێ دكڕت، و گونههـ بۆ وییه یێ دفرۆشت، و ئهگهر پارهیهك وهك هاریكارى بۆ خودانى بێتهدان وهك تهشجیع دورسته ئهو وهرگرت.
(و ئاڤا نێرى) یهعنى: نێرى بۆ پهڕینێ بێته كرێكرن. (و ههر تشتهكێ حهرام) یێ شریعهتى خوارن و ب كارئینانا وى حهرام كربت، كڕین و فرۆتنا وى ژى حهرامه.
(و ئاڤا زێده) و مهخسهد پێ ئهو ئاڤه یا مرۆڤ ههمى تێدا دپشكدار، وهكى ئاڤا ڕویباران و كانییان و هتد.. هندى ئهو ل جهێ خۆ بت، بهلێ ئهگهر كهسهكى هندهك ئاڤ بۆ خۆ ژێ ڕاكر و كره ئامانهكى و بوو ملكێ وى، دورسته بۆ وى ئهو وێ بفرۆشت.
(و تشتێ ڕهنگهكێ ڤهشارتنێ تێدا ههبت) كو مرۆڤ پێ بێته خاپاندن، یان وهكى قومارێ بت مرۆڤ نهزانت كانێ دویماهییا وى دێ چاوا بت، و ئهڤێ گهلهك ڕهنگ دكهڤنه د بن دا، وهكى: فرۆتنا ماسییێ د ئاڤێ دا، یان طهیرى ل ههوا، و هتد.. و گهلهك ژ ڤان فرۆتنێن بێن ژ ڤى ڕهنگینه.
(و تێشكا وێ تێشكا د زكێ ماكێ دا بت) ئهڤه ژ ڕهنگێ بۆرییه، چونكى ڤهشارتن و جههالهت تێدا ههیه، و مرۆڤ نزانت كانێ تێشك دێ یا چاوا بت.
(و ئهو تشتێ دئێته هاڤێتن ل بهر بكڕى بێى ئهو بهرێ خۆ بدهتێ) وهكى كو تو كراسهكى بهاڤێیه بهر كهسهكى و بێژییێ: ئهڤه بۆ ته ب هندێ، و بێى ئهو بهرێ خۆ بدهتێ بێژته ته: من قهبویل كر، و ئهڤێ ژى جههالهتا تێدا.
(و ئهو تشتێ ب تنێ دئێته دهستكرن) یهعنى: تو تشتهكى بكهیه د ناڤ دهستێ ئێكى دا، و بێژییێ: دهستێ خۆ بكێ و بهرێ خۆ نهدێ و ڤهنهكه.. كڕینا تشتێ ب ڤى ڕهنگى ژى چێ نابت؛ چونكى جههالهتا تێدا.
(و شیرێ د گوهانى، و بهنییێ ژ سهییدێ خۆ ڕهڤى) كو بهنییهك ژ خودانێ خۆ بـڕهڤــت، بهایێ وى پێنجى دینار بت، تو بێژییێ: ئهگهر من ئهو گرت، ئهو بۆ منه ب بیست دیناران، و ئهگهر من ئهو نهگرت ئهز ب پارێ خۆ خوسارهت.. و وهكى عهبدى ئهگهر ئێك تشتهكێ خۆ بهرزه كهت، ڤێجا ب ڤى ڕهنگى بفرۆشته كهسهكێ دى.
(و دهسكهفتى بهرى بێنه لێكڤهكرن) چونكى ئهو فرۆتنا وى تشتییه یێ نهملكێ مرۆڤى بت. (و بهرههم حهتا دگههت، و هرى ل سهر پشتا پهزى، و نیڤشك د ناڤ شیرى دا، و گولییێ ب گهنمى ڤه، و قهسپێ ب دارێ ڤه بهرانبهر قهسپێن هاتینه چنین) و ئهڤان ههمییان جههالهت و تهخمین تێدا ههیه، (و فرۆتنا بهرێ پتر ژ سالهكێ، و ئهو بهرێ كهسك یێ هێشتا نهگههشتى، و دهستبهع) یێ كو ب عهرهبى دبێژنێ: (عوربوون) و مهخسهد پێ ئهوه بكڕ هندهك پارهى بدهته فرۆشیارى بهرى كڕین و فرۆتنێ، و ئهگهر هات و ئهو لێڤهبوو ئهو پاره بۆ نائێته زڤڕاندن، (و فرۆتنا ترى بۆ وى كهسێ وى دكهته مهى، و فرۆتنا دهینى ب دهینى یهعنى: مهعدوومى ب مهعدوومى) وهكى فرۆتنا تـێـشـكـا د زكــێ مـاكــێ دا ب دهیـن، (و فرۆتنا تشتێ مرۆڤى كڕى و وهرنهگرتى، و گهنمى حهتا ههردو) فـرۆشـیـار و بكـڕ (دپیڤن، و ئستثناء ئهگهر نه یا ئاشكهرا بت د فرۆتنێ دا چێ نابت) وهكى تو بێژییه كهسهكى: گهنمێ خۆ ههمى من فرۆته ته هندهك تێ نهبت، و تو دیار نهكهى كانێ ئهو هندهك چهنده، (و سویاربوونا حهیوانێ فرۆتى ژ ئستثنائا ئاشكهرایه) و ئهڤه ئیشارهته بۆ حهدیسا جابرى ئهوا بوخارى ژێ ڤهدگوهێزت كو جارهكێ وى ل سهفهرهكێ حێشترهكا خۆ فرۆته پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- و گۆتێ: من ئهو فرۆته ته بهلێ حهتا ئهم دگههینه مهدینێ ئهز دێ لێ سویاربم.. و ئهڤه ڕهنگهكێ ئستثنائێیه د فرۆتنێ دا، بهلێ ئهو یا ئاشكهرایه، لهو یا دورسته.
(و ژێكجوداكرنا مهحرهمان چێ نابت) وهكى فرۆتنا ژنا جارهیه و زارۆكێ وێ جودا جودا. (و فرۆتنا ئێكێ باژێڕى بۆ یێ دهشتى) وهكى كو ئێك ژ دهشتێ، یان ژ دهرڤهى باژێڕى مالهكى بینته باژێڕى دا بۆ خۆ ل سهرێك بفرۆشت، ئێكێ باژێڕى بێژتێ: وى مالى بهێله ل نك من ئهز پیچ پیچه دێ فرۆشم، بۆ هندێ دا بهایى بۆ خۆ زێده بكهت.
(و بلندكرنا بهایى نه بۆ كڕینێ) وهكى كو ئێك د گهل خودانێ مالى ڕێ بكهڤت كو ل دهمێ سهرێك زێدهكرنێ بهایێ زێدهتر بدهت، نه دا وى مالى بكڕت، بهلكى دا بهایى ل سهر بكڕان زێده كهت.
(و فرۆتنا ل سهر فرۆتنێ) وهكى كهسهك تشتهكى ژ ئێكى بكڕت، و هێشتا ئهو ب تمامى پێك نههاتین، ئێكێ دى خۆ بكهته د ناڤ ڕا و بێژتێ: ژ من بكڕه.. (و چوونا ل بهرا كاروانییان) بهرى بگههنه باژێڕى و بهایێ تشتان ل بازارێ بزانن.
(و ئحتكار) كو تشتى هلگرت حهتا ل بازارێ نهمینت؛ دا پشتى هنگى ب گرانى بفرۆشت، و ئهڤه پتر یا تایبهته ب قویتى ڤه.
(و بهاكرنا تشتى) وهسا نهبت بازرگان كهیسا خۆ ببینن، و خهلكى بۆ خۆ ئستغلال بكهن، هنگى حوكمهتێ مافێ بهاكرنێ ههیه. (و فرۆتنا مالێ ئاتاف ڤێ كهفتى) وهكى مالهكێ كرمى، یان ڕزى.
(و گرێدانا دهینى ب فرۆتنێ ڤه) وهكى ئێك بێژت: ئهز دێ ڤى كڕاسى فرۆشمه تـه ب بـیـست دهرههمان، ب شهرتهكى تو دههـ دهرههمان ب دهین بدهیه من. و ئهو ب خۆ ئهگهر دهین نهبت بهلكى بهایێ وى كراسى هند نهبت.
(و دو شهت د فرۆتنهكێ دا) یهعنى: فرۆتنهكا خۆ ب تشتهكى ڤه گریدهت پهیوهندى ب فرۆتنێ ب خۆ ڤه نهبت، وهكى: من ئهڤ خانییه فرۆته ته ب شهرتهكى تو فلان تشتى بۆ من بكهیه دیارى.
(و دو فرۆتن د فرۆتنهكێ دا) مهعنا وێ ئهوه فرۆشیار بێژته بكڕى: ئهگهر ڤێ گاڤێ تو پارێ خۆ بدهى ب هندێ، و ئهگهر ب دهین بت ب هندێ. و ئهو بێژت: بلا.. بێى ئاشكهرا كهت كانێ ئهو ب چ قانع بوو، ژ خۆ ئهگهر گۆتێ: بلا من ئهو كڕى ب دهین، دورسته؛ چونكى ئهو دبته ئێك فرۆتن.
و ئهڤه وهكى وێیه یا نوكه دبێژنێ: كڕینا ب قسط. و هندهك دبێژن: دو فرۆتن د فرۆتنهكێ دا ئهوه فرۆتنهك ببته شهرت بۆ فرۆتنهكا دى، وهكى بێژتێ: ئهز دێ خانییێ خۆ فرۆشمه ته، بهلێ تو ژى تورمبێلا خۆ بفرۆشه من.
(و مفایێ تشتێ نه د دهست دا بت) وهكى كو تشتهكێ هێشتا نه وهرگرتى بفرۆشت.
(و فرۆتنا تشتێ ل نك وى نهبت) یان یێ ئێكێ دى بت.
(و فرۆتن ب شهرتێ نهبوونا خاپاندنێ دورسته) كو بێژت: من ئهڤه ژ ته كڕى ب وى شهرتى خاپاندن تێدا نهبت، و چى گاڤا خاپاندنهك ههبت، دێ بۆ زڤڕینت.
(و مافێ لێڤهبوونێ بۆ وان ههیه هندى ل نك ئێك بن) بهلێ گاڤا ڤهڕهڤین هندى بۆ وان نینه ئهو لێڤه ببن.
دهرگههێ ریبایێ
يحرم بيع الذهب بالذهب، والفضة بالفضة، والبر بالبر، والشعير بالشعير، والتمر بالتمر، والملح بالملح، إلا مثلا بمثل، يدا بيد، وفي إلحاق غيرها بها خلاف، فإن اختلفت الأجناس جاز التفاضل إذا كان يدا بيد، ولا يجوز بيع الجنس بجنسه مع عدم العلم بالتساوي، وإن صحبه غيره، ولا بيع الرطب بما كان يابسا إلا لأهل العرايا، ولا بيع اللحم بالحيوان، ويجوز بيع الحيوان باثنين أو أكثر من جنسه، ولا يجوز بيع العينة.
ریبا ئێك ژ گونههێن مهزنه یێن خودانێ خۆ دئێخته ژێر لهعنهتا خودێ، و مهخسهد پێ ئهوه: ههر زێدهییهكا مرۆڤ بكهته شهرت و بێ بهرانبهرێ دورست وهرگرت. و ئهو كارهكێ حهرامه وهكى د قورئانا پیرۆز دا هاتى:( وأحل اللـه البيع وحرم الربا )(البقرة: 275).
و زانا ههمى ل وێ باوهرێنه كو ههر گرێبهستهكا ل سهر بناخهیێ ریبایێ بێته ئاڤاكرن دێ یا بهطال بت، و ژ سهرمالى پێڤهتر تشتهك ل خودانى نائێته زڤڕاندن. و ریبا دو پشكه:
◼1- (ربا النسیئة): و ئهڤه ئهوه یا ب دهمى ڤى دئێته گرێدان، یهعنى: ئهو زێدهییا خودان وهردگرت بهرانبهر دهمى، وهكى كو ئێك هندهك پارهى ب دهین بدهته ئێكى و بێژتێ: شهرتێ من ئهوه ئهگهر حهتا فلان دهمى ته دهینێ من نهزڤڕاند، هندێ زێدهتر تو دێ دهیه من.
◼ 2- (ربا الفضل): و ئهڤه ئهوه مرۆڤ مالهكێ ریبا تێدا ههى ب عهینى مالى بفرۆشت، د گهل زێدهییێ.
(فـرۆتـنـا زێڕى ب زێڕى، و زیڤى ب زیڤی، و گهنمى ب گهنمى، و جههى ب جههى، و قهسپێ ب قهسپێ، و خویێ ب خویێ، حهرامه) و دانا ب دهین ژى وهكى فرۆتنێیه، و ئهڤ ههر شهش ماله ئهون یێن د حهدیسا ئهبوو سهعیدى دا هاتین یا بوخارى و موسلم ژێ ڤهدگوهێزن، و زانا ههمى ل وێ باوهرێنه كو ریبا د ڤان ههر شهش تشتان دا ههیه (وهسا تێ نهبت ئهو هندى ئێك بن و دهست ب دهست بت) یهعنى ئهڤ فرۆتنه هنگى نابته ریبا ئهگهر دو شهرت تێدا ههبن:
🔘1- ئهو مالێ دئێتهدان و یێ دئێته وهرگرتن هندى ئێك بن.
🔘2- و دهست ب دهست بت، یهعنى: نه ئێكێ ئاماده بت، و یێ دى یێ ئاماده نهبت.
(و د زێدهكرنا مالهكێ دى دا ل سهر ڤان ههر شهشان خیلاف ههیه) و خیلافا زانایان د هندێ دایه كانێ دهسنیشانكرنا ڤان تشتان ژ بهر عللهتهكێیه د وان دا ههى یان نه، ئهوێن دبێژن: نه ژ بهر عللهتێیه، ل وێ باوهرێنه كو ژ بلى ڤان تشتان ریبا د چو تشتێن دى دا نینه.
و ئهوێن دبێژن: ژ بهر عللهتهكێیه، دبێژن: ههر مالهكێ دى یێ ئهو عللهت تێدا ههبت ئهو ژى وهكى وانه و ریبا ژێ دگرت.. (و ئهگهر جنسێ مالى هاته گوهاڕتن، دورسته ئێك ژ ئێكى زێدهتر بت، ب وى شهرتى دهست ب دهستى بت) وهكى زێڕى بدهته ب پاره، بهلێ زێر ژى یێ حازر بت، و پاره ژى، نه كو ئێك یێ حازر بت و یێ دى یێ حازر نهبت.
(و چێ نابت تشتهك ب جنسێ وى بێته فرۆتن د گهل نهزانینا ههبوونا وهكههڤییێ، ئهگهر خۆ تشتهكێ دى ژى د گهل دا بت) بۆ نموونه: چێ نابت تو ئامانهكێ تژى قهسپ، بێى تو بزانى كانێ ئهو چهند كیلۆیه، بدهیه ب دههـ كیلۆیێن قهسپان، ئهگهر خۆ تشتهكێ دى ژى د گهل ئێك ژ ههردووان بت، یهعنى: ئهگهر ئهو قهسپێن تو ددهى -بۆ نموونه- كاكل باهیڤ د زكێ وان دا بن، هنگى دڤێت تو بزانى كانێ قهسپێن ته بهرى ئێخستنا باهیڤان د زكى دا چهند كیلۆنه، و دڤێت ئهو هندى وان قهسپان بن یێن تو وهردگرى، ئهگهر نه، چێ نابت.. و هندهك زانا بۆ هندێ دچن كو د حالهتهكێ هۆسا دا، دورسته ئهو هندى ئێك نهبن ژى؛ چونكى جنسهكێ دى تێكهل بوویه، و ئهو خوڕى ئێك جنس نینن.
(و چێ نابت تشتێ تهڕ ب یێ هشك ژ ئێك جنسى بێته فرۆتن) وهكى فرۆتنا ترى ب مویژان، چونكى ئهو ئێك جنسن و ئێك ژ ئێكى پتره، و د شیان دا نینه ئهو كێم و زێدهیى ب دورستى بێته زانین، (بۆ خودانێن دارقهسپان تێ نهبت) ئهوێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دهستویرى بۆ داى، و ئهڤه ئهو كهسێن پێتڤى بوون یێن چو دارقهسپ نهههین، ڤێجا خودانێن دارقهسپان دهستویرى ددا وان كو ئهو رطهبێن وان بۆ خۆ ببهن و ب تهرى بخۆن، پاشى هندى وان قهسپان بۆ بزڤڕینن دهمێ هشك دبن.
(و چێ نابت گۆشت ب حهیوانى بێته فرۆتن) چونكى ئهڤه ژى ژ فرۆتنا جنسى ب جنسییه د گهل زێدهییهكا نه ئاشكهرا.
(و دورسته حهیوانهك ب دووان یان پتران ژ جنسێ وى بێته فرۆتن) یان كراسهك ب دووان، ژ بهر كو عللهتا ریبایێ تێدا نینه.
(و فرۆتنا عینهیێ چێ نابت) و ڕهنگێ فرۆتنا ب عینهیێ ئهڤهیه: مرۆڤهك دێ ههوجهى هندهك پاران بت، دێ چت تشتهكى ژ ئێكى كڕت ب دهین، پاشى وى تشتى ههر دێ فرۆشته وى مرۆڤى ب پارهكێ كێمتر كو ئهو وێ گاڤی بدهتێ.. و دێ وى پارهى بهت ههوجهییا خۆ پێ قهتینت، و ههر چهنده ئهڤه ب سهرڤه ڕهنگهكێ كڕین و فرۆتنێیه، بهلێ ئهو ب خۆ ریبایهكا ڤهشارتییه.
دهرگههێ ژێگرتنان
يجب على من باع ذا عيب أن يبينه وإلا ثبت الخيار، والخراج بالضمان، وللمشتري الرد بالغرر، ومنه المصراة فيردها وصاعا من تمر أو ما يتراضيان عليه، ويثبت الخيار لمن خدع أو باع قبل وصول السوق، ولكل من المتبايعين بيعا منهيا عنه الرد، ومن اشترى شيئا لم يره فله رده إذا رآه، وله رد ما اشتراه بخيار، وإذا اختلف البيعان فالقول ما يقوله البائع.
مافێ ژێگرتنێ (حق الخیار) مهخسهد پێ ئهوه بكڕ یان فرۆشیار ئێك ژ دویان بۆ خۆ ژێ بگرت یان گرێبهستا فرۆتنێ پێك بێت، یان ژى بێته هلوهشاندن، و ئهڤ مافه یێ كو شریعهتى دایه وان چهند پشكهكه، ئێك ژ وان مافێ ژێگرتنێیه ژ بهر ههبوونا عهیبهكێ د وى تشتى دا یێ هاتییه فرۆتن، و ب شریعهت (پێتڤییه ل سهر وى كهسێ تشتهكێ عهیبدار بفرۆشت عهیبا وى ئاشكهرا بكهت، ئهگهر نه بكڕى مافێ ژێگرتنێ ههیه) ئهگهر وى بڤێت وێ كڕینێ دێ هلوهشینت، و ئهگهر بڤێت دێ پێكئینت، چونكى ئهو یێ هاتییه خاپاندن.
(و ئهو تشتێ ژێ دئێت، بهرانبهر ضهمانا پاراستنا وییه) یهعنى -بۆ نموونه-: ئهگهر كهسهك پهزهكێ بفرۆشته ئێكێ دى، و پشتى دهمهكى بۆ بكڕى دیار ببت كو ئهو یا ب عهیبه، وى مافێ زڤڕاندن و لێڤهبوونێ ههیه، و ئهگهر ل وى دهمێ پهز ل نك بكڕى وى مفایهك بۆ خۆ ژێ دیت بت، وهكى شیرى، ل دهمێ زڤڕینێ ئهو چو بهرانبهرى نادهته فرۆشیارى، ئهڤه بهرانبهر وێ چهندییه كو ئهو ضهمانا پاراستنا وى تشتى دكهت هندى ئهو ل نك وى بت، یهعنى: ئهگهر ئهو تشتێ وى كڕى ل نك وى هاته تهلفاندن، ئهو تهحهممولا وێ چهندێ دكهت.
(و بكڕى مافێ زڤڕاندنێ ههیه ئهگهر هاتبته خاپاندن) چونكی ئهو ب ڤێ گرێبهستێ رازیبوویه بێى ئهو بزانت كو ڕهنگهكێ خاپاندنێ یێ لێ هاتییهكرن، ڤێجا ههر جارهكا وى پێ زانى ئهو دشێت لێڤه ببت.
(و ژ خاپاندنێیه كو فرۆشیار حهیوانا خۆ نهدۆشت حهتا گوهانێن وێ تژى ببن؛ دا بكڕ هزر بكهت ئهو گهلهك یا ب شیره، هنگى ئهو دێ وێ زڤڕینت د گهل چهند كولمهكێن قهسپان، یان تشتهكێ ئهو ل سهر پێك بێن) ئـهڤـه بـهرانـبـهر وى شـیــرێ د گوهانان دا هاتییه ڤهگرتن، و وى مفا بۆ خۆ ژێ دیتى.
(و مافێ ژێگرتنێ بۆ وى كهسییه یێ حیله لێ هاتبتهكرن) یهعنى: ئهگهر بكڕ تشتهكى بكڕت، پاشى بزانت فرۆشیارى حیله یا لێكرى وى مافێ لێڤهبوونێ ههیه، چونكى ئهصل د كڕین و فرۆتنا موسلمانى دا ئهوه حیلێ ل برایێ خۆ نهكهت، (و وى یێ بفرۆشت بهرى بگههته بازارێ) و نموونهیێ ڤێ ئهوه: مرۆڤهك ژ دهرڤهى باژێڕى بێت دا تشتهكێ خۆ ل بازارێ بفرۆشت، ئێك بچته د ڕێكا وى دا و ژێ بكڕت بهرى ئهو بێته بازارێ و بهایێ تشتان بزانت، و ئهڤه ژى ڕهنگهكێ حیلێیه، هنگى فرۆشیارى مافێ لێڤهبوونێ ههیه ئهگهر هاته بازارێ و بۆ وى دیاربوو كو بكڕى حیله لێ كرییه.
(و بۆ فرۆشیار و بكڕى ههیه لێڤه ببن ئهگهر كڕین و فرۆتنا وان ئهو بت یا نههى ژێ هاتییهكرن) وهكى وان كڕین و فرۆتنێن بهرى نوكه بهحس ژێ هاتییهكرن.
(و بۆ وى كهسێ تشتهكى بكڕت بهرى ببینت مافێ لێڤهبوونێ ههیه ئهگهر ئهو تشت دیت، و بۆ ههیه ئهو وى تشتى بزڤڕینتهڤه یێ وى كڕى ئهگهر وى ئهڤ شهرته د گهل فرۆشیارى گۆت بت) یهعنى: ئهگهر بكڕ بێژته فرۆشیارى: من ئهڤ تشته ژ ته كڕى ب وى شهرتى حهتا فلان دهمى ئهگهر من ڤیا دێ لێڤه بم، و هندهك فقهزان دبێژن: دڤێت ئهو دهم ژ سێ ڕۆژان نهبۆرت.
(و ئهگهر فرۆشیار و بكڕ ب خیلاف چوون گۆتن گۆتنا فرۆشیارییه) د گهل سویندێ، وهكى كو ههردو د بهایێ فرۆتنێ دا ب خیلاف بچن، بكڕ بێژت: من ئهو ب هندێ یێ ژ ته كڕى، و فرۆشیار بێژت: نهخێر من ئهو ب هندێ یێ دایه ته.. هنگى گۆتن دێ یا فرۆشیارى بت و دێ سویند خۆت، ل وى دهمى بكڕى دڤێت دێ كڕت و دڤێت ناكڕت؛ چونكى فرۆتن ب تهعدایى نینه.
و هندهك زانا دبێژن: ئهگهر فرۆشیار موددهعى بت، دڤێت ئهو دهلیلهكى ل سهر گۆتنا خۆ بینت، وسویند ب تنێ بهس نینه، ئهگهر نه گۆتن گۆتنا وى نابت.
دهرگههێ سهلهمێ
هو أن يسلم رأس المال في مجلس العقد على أن يعطيه ما يتراضيان عليه، معلوما إلى أجل معلوم، ولا يأخذ إلا ما سماه، أو رأس ماله، ولا يتصرف فيه قبل قبضه.
سهلهم یان سهلهف د زاراڤێ فقهى دا ڕهنگهكێ فرۆتنێیه، مال تێدا بهرى تشتێ هاتییه فرۆتن دئێتهدان، ب شهرتهكى ئهو تشتێ دئێته فرۆتن ل نك بكڕى یێ ئاشكهرا بت.
و د ڤى ڕهنگێ فرۆتنێ دا پێتڤییه (كو ل دهمێ گرێبهستێ سهرمال بۆ فرۆشیارى بێتهدان، ب وى شهرتى ئهو وى تشتێ مهعلووم یێ ئهو ل سهر رازى بووین بدهته بكڕى ل دهمهكێ دهسنیشانكرى) وهكى كو كهسهك تغارهكێ گهنمى بكڕت و پارێن وى بدهت، و بێژته خودانێ گهنمى: پشتى ههیڤهكا دى تو دێ گهنمێ من دهیه من.. و ئهڤه ژ لایهكى ڤه وهكى فرۆتنا ب دهینه، بهلێ د دهینى دا پاره دئێته پاشخستن.
(و بكڕ ژ بلى تشتىێ كڕى یان سهرمالێ خۆ تشتهكى وهرناگرت) یهعنى: ئهگهر دهمێ دانا پهرتالێ كڕى هات، و ئهو پهرتال ل نك فرۆشیارى نهبوو، ئهو دێ پارێن بكڕى لێ زڤڕینت، نه كو تشتهكێ دى پێشڤه دهتێ، (و بكڕ تهصهرروفێ د وى مالى دا ناكهت یێ وى كڕى بهرى وهرگرت) یهعنى: ئهگهر كهسهكى تشتهك ب سهلهم كڕى، و بهرى فرۆشیار وى تشتى بدهتێ، چێ نابت -بهرى وهرگرتنێ- ئهو تهصهرروفێ تێدا بكهت، وهكى كو بفرۆشت، دڤێت وهرگرت، پاشى تشتێ وى بڤێت بكهت.
دهرگههێ دهینى
يجب إرجاع مثله، ويجوز أن يكون أفضل أو أكثر إذا لم يكن مشروطا، ولا يجوز أن يجر القرض نفعا للمقرض.
دهین: ئهو ماله یێ دهیندهر ددهته دهیندارى؛ ب شهرتهكى ئهو عهینى وى مالى بۆ بزڤڕینت دهمێ شیان ههبن. و ئهڤ كاره خێرهكا مهزن تێدا ههیه؛ چونكى ئهو ڕهنگهكێ هاریكارییێیه بۆ مرۆڤێ پێتڤى دئێته پێشكێشكرن.
و (دڤێت هندى وى بێته زڤڕاندن) چونكى ئهگهر شهرت ئهو بت پتر ژ وى بێته زڤڕاندن دێ بته ریبا (و دورسته ئهو مالێ دئێته زڤڕاندن باشتر یان پتر بت ئهگهر ئهو چهنده نهكربته شهرت) چونكى عهدهتێ پێغهمبهرى بوو -سلاڤ لێ بن- دهمێ ئێكى دهینهك د گهل كربا، وى زێدهتر ژ دهینى لێ دزڤڕاند، بهلێ دڤێت ئهڤ زێدهییه تشتهك بت دهیندار ژ نك خۆ و ب دلێ خۆ بدهت، نه كو دهیندهر ل سهر وى بكهته شهرت.
(و چێ نابت مفایهك بۆ دهیندهرى ب دهینى ڤه بێت) ئهگهر ئهو ژى دێ بته ریبا یان ئستغلال، وهكى كو ئێك بێژت: ئهز دێ دهینى د گهل ته كهم، ب شهرتهكى تو فلان تشتى بفرۆشییه من.
دهرگههێ شوفعێ
سببها الاشتراك في شيء ولو منقولا، فإذا وقعت القسمة فلا شفعة، ولا يحل للشريك أن يبيع حتى يؤذن شريكه، ولا تبطل بالتراخي.
شوفعه: مافێ شریكییه یان جیرانى كو پشكا ههڤالێ خۆ بكڕت بهرى ههر ئێكێ دى، ئهگهر وى ڤیا بفرۆشت.
و ئهڤه بۆ هندێیه دا زیان نهگههته شریكى یان جیرانى. و (ئهگهرا دورستبوونا وێ پشكدارییا د مالهكى دایه ئهگهر خۆ ئهو مال یێ وهسا بت بێته ڤهگوهاستن) و جمهوورێ زانایان دبێژن: شوفعه ب تنێ د وى مالى دایه یێ عـهقــار بــت، یهعنى: نهئێته ڤهگوهاستن، بهلێ هندهك زانا -و ئیمامێ شهوكانى ئێك ژ وانه- ل وی باوهرێنه كو شوفعه ژ ههمى مالى دگرت، ئهگهر خۆ ئهو بت یێ بێته ڤهگوهاستن ژى.
و شهرتێ شوفعێ ئهوه مال یێ لێكهڤهكرى نهبت، (و ئهگهر مال هاته لێكڤهكرن مافێ شوفعێ نامینت) و ئهو شوفعا هندهك بۆ جیرانى بنهجهـ دكهن، ههر چهنده مالێ وان یێ ژێك جودایه، ئهو دبێژن: جیرانى هنگى مافێ شوفعێ ههیه، ئهگهر ڕێكا وان ئێك بوو، و ئهڤه وهكى ڕهنگهكێ شریكاتییێ پهیدا دكهت.
(و چێ نابت بۆ شریكى پشكا خۆ بفرۆشت حهتا ئاگههدارییا شریكێ خۆ دكهت) دا ئهو پشكا وى ژێ بكڕت، ئهگهر وى دل تێ ههبت.
(و ئهو ب گیرۆبوونێ بهطال نابت) یهعنى: ئهگهر شریكى ئاگههدارییا شریكێ خۆ كر، و وى دلێ خۆ بره كڕینا پشكا وى، پاشى د كڕینێ دا گیرۆ بوو، چێ نابت شریكێ وى بچت پشكا خۆ بفرۆشت و بێژت: مادهم وى خۆ گیرۆ كر مافێ وى نهما.
دهرگههێ كرێكرنێ
تجوز على كل عمل لم يمنع منه مانع شرعي، وتكون الأجرة معلومة عند الاستئجار، فإن لم تكن كذلك استحق الأجير مقدار عمله عند أهل ذلك العمل، وقد ورد النهي عن كسب الحجام، ومهر البغي، وحلوان الكاهن، وعسب الفحل، وأجرة المؤذن، وقفيز الطحان، ويجوز الاستئجار على تلاوة القرآن لا على تعليمه، وأن يكري العين مدة معلومة بأجرة معلومة، ومن ذلك الأرض لا بشرط ما يخرج منها، ومن أفسد ما استؤجر عليه، أو أتلف ما استأجره ضمن.
كرێكرن ب دهستڤهئینانا مفایێ تشتهكییه ب بهرانبهرهكى. (كرێكرن ل سهر ههر كارهكێ ژ لایێ شریعهتى ڤه چو مانع بۆ نهبن دورسته) و ئهگهر وى كارى مانعهكێ شهرعى تێدا ههبت، وهكى وان ڕهنگێن بهحسێ وان دێ ئێتهكرن، كرێكرنا وى چێ نابت.
(و ل دهمێ كرێكرنێ دڤێت كرێ یا ئاشكهرا بت، ئهگهر نه.. كرێگرتى هندى كارێ خۆ دێ وهرگرت، ل دویڤ قهدارهكرنا بسپۆرێن وى كارى) دا چو زۆردارى نه ل وى نه ل خودانێ كارى نهئێتهكرن.
و هـنـدهك كـار هــهنــه نـههـى یا هاتییهكرن ژ وهرگرتنا بهرانبهرهكى بۆ وان، و ل ڤێرێ بهحسێ هندهك ژ وان دكهت و دبێژت: (و نههى هاتییه ژ:
◼1- كهدا وى یێ خوینێ بهرددهت): وهرگرتنا پارهیهكى یان بهرانبهرهكى پێش كارێ خوینبهردانی ڤه دورسته، و چو حهرامى تێدا نینه، بهلێ هندهك حهدیس د پاشڤهبرنا ژ ڤى كارى دا هاتینه، و زانا دبێژن: ئهو بۆ هندێیه كو یا باشتره ئهوه مرۆڤ خۆ ژ ڤێ چهندی بدهته پاش.
◼2- (و مههرا ژنا دههمهن پیس): و مهخسهد ب مههرى ل ڤێری ئهو كرێیه یا ژنا دههمهن پیس (زناكهر) ل سهر كارێ خۆ یێ دههمهن پیسییێ وهردگرت.
◼3- (و شرینییا خێڤزانكى): مهخسهد پێ ئهو ماله یێ بۆ خێڤزانك و كاهنان دئێتهدان بهرانبهر كارێ وان.
◼4- (و ئاڤا نێرى): و د كیتابا فرۆتنێ دا بهحسێ ڤێ چهندێ بۆرییه.
◼5- (و كرێیا بانگهلدێرى): و چو حهدیسێن ئاشكهرا د ڤێ چهندێ دا نههاتینه، بهلێ ژ هندهك حهدیسان دئێته وهرگرتن كو یا باشتر بۆ بانگهلدێرى ئهوه ئهو چو كرێیان بهرانبهر كارێ خۆ وهرنهگرت؛ دا خێرا وى پتر بت.
◼6- (و پیڤانا ئاشڤانى): یهعنى: ئاشڤان دانێ كهسهكى بهێرت بهرانبهر هندهكێ ژێ كو بپیڤت و بۆ خۆ ڕاكهت، و هندهك زانا دبێژن: یا نههى ژێ هاتییهكرن ئهوه كۆمهكا دانى بهێرت بێى بزانت چهنده، پاشى هندهكێ بۆ خۆ ژێ ڕاكهت.. و ئهگهر ل ڤێرێ ئهوه كار نه یێ دهسنیشانكرییه. (و دورسته كرێیا خواندنا قورئانێ بێته وهرگرتن، نه كو یا نیشادانا وێ) و دهلیلێ خواندنێ ئهو حهدیسه یا بوخارى ژ ئبن عهبباسى ڤهگوهاستى كو هندهك صهحابییان فاتحه ب مرۆڤهكى ڤه خواند مارى گهستبوو، بهرانبهر بزنهكێ.. و پشتى پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ب كارێ وان زانى گۆت: ((حهقترین تشتێ ههوه كرێیهك پێ وهرگرتى كیتابا خودێیه))، بهلێ نیشادانا قورئانێ هندهك زانا دبێژن: ئهو واجبهكێ شهرعییه، لهو چێ نابت كرێیا وى بێته وهرگرتن.
بهلێ هژمارهكا دى یا زانایان دبێژن: دورسته مرۆڤ كرێ بهرانبهر فێركرن و نیشادانا قورئانێ و دینى وهرگرت؛ چونكى ئهو كرێكرنه بۆ كارهكێ دهسنیشانكرى بهرانبهر مفایهكێ دهسنیشانكرى، وهكى ههر كرێیهكا دى.
(و) دورسته (كو تشتهك ب خۆ) وهكى زهڤیهكێ (بێته كرێكرن دهمهكێ دهسنیشانكرى، ب بهرانبهرهكێ دهسنیشانكرى، و كرێكرنا عهردى ژ وێیه، بهلێ نه بهرانبهر پشكهكا ژێ دئێت) چونكى بهلكى چو ژێ نهئێت و هنگى زیان دگههته خودانێ عهردى، ئهڤه وهكى ژ حهدیسا رافعى دئێته وهرگرتن یا بوخارى و موسلم ژێ ڤهدگوهێزن، بهلێ د حهدیسهكا دى دا یا ههر بوخارى و موسلم ڤهدگوهێزن هاتییه كو پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- موعامهله د گهل خهلكێ خهیبهرێ كربوو كو ئهو عهردى بچینن بهرانبهر هندهك بهرههمێ ژێ دئێت.
ژ بهر ڤێ چهندێ هندهك زانا بۆ هندێ دچن كو ئهڤ ڕهنگێ موعامهلێ دورسته، و نههى نه بۆ حهرامكرنێیه.
(و ههچییێ وى مالى خراب بكهت یێ ب كرێ گرتى، یان بتهلێفت، ئهو دێ ضهمانا وى كهت) وهكى كو دهوارا ئێكى ژێ كرێ بكهت پاشى د ڕێكهكا نه دورست ڕا ببهت، ڤێجا بمرت، یان ئالفى نهدهتێ حهتا دمرت.. ئهو دێ كهفالهتا وى دهوارى كهت، یهعنى: دێ خهرامهتا خودانى دهت.
دهرگههێ زێندیكرن و ڤهبڕینا عهردی
من سبق إلى إحياء أرض لم يسبق إليها غيره فهو أحق بها، وتكون ملكا له، ويجوز للإمام أن يقطع من في إقطاعه مصلحة شيئا من الأرض الميتة أو المعادن أو المياه.
(ههچییێ بهرى خهلكى عهردهكى زێندى بكهت ئهو بۆ وییه و دێ بته ملكێ وى) ژ بهر گۆتنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهوا نهسائى و ترمذى ژێ ڤهدگوهێزن، و تێدا هاتییه:( من أحيا أرضا ميتة فهي له )یهعنى: ههچییێ عهردهكێ مرى زێندى بكهت، ئهو بۆ وییه، و ئاشكهرایه كو مهخسهد ب عهردێ مرى ل ڤێرێ ئهو عهرده یێ ملكێ كهسێ نهبت، (و دورسته بۆ مهزنى كو تشتهكى ژ عهردێ مرى یان مهعدهنى یان ئاڤێ بۆ وى كهسى ڤهبڕت یێ ئهو مهصلحهتهكێ تێدا ببینت).
دهرگههێ شریكاتى
الناس شركاء في الماء والنار والكلأ، وإذا تشاجر المستحقون للماء كان الأحق به الأعلى فالأعلى، يمسكه إلى الكعبين، ثم يرسله إلى من تحته، ولا يجوز منع فضل الماء ليمنع به الكلأ، وللإمام أن يحمي بعض المواضع لرعي دواب المسلمين في وقت الحاجة. ويجوز الاشتراك في النقود والتجارات، ويقسم الربح على ما تراضيا عليه، وتجوز المضاربة ما لم تشتمل على ما لا يحل، وإذا تشاجر الشركاء في عرض الطريق كان سبعة أذرع، ولا يمنع جار جاره أن يغرز خشبة في جداره، ولا ضرر ولا ضرار بين الشركاء، ومن ضار شريكه كان للإمام عقوبته بقلع شجره أو بيع داره.
شریكاتى یان پشكدارى ئهو گرێبهسته یا پتر ژ كهسهكى د سهرمالهكى یان مفایهكى دا دكهته ههڤپشك، و ئهو دو ڕهنگه:
◼1- پـشـكـداریـیـا د مـلكـى دا: كو بێى گرێبهستهك پتر ژ كهسهكى ببنه ههڤپشك د ملكینییا تشتهكى دا.
◼2- پشكدارییا د گرێبهستهكێ دا: كو پتر ژ كهسهكى ب ڕێكا گرێبهستهكێ ببنه ههڤپشك د مالهكى و تشتێ پێڤه دئێت دا.
(مرۆڤ د ئاڤ و ئاگر و چهروانى دا پشكدارن، و ئهگهر هندهك كهسێن موستهحهق د ئاڤێ دا ب ههڤڕكى چوون، یێ بلندتر حهقتره ب وێ پاشى یێ دبن دا، ئــهو حـهتـا گۆزهكان ئاڤێ دێ گرت، پاشى دێ بۆ یێ د بن خۆ دا بهردهت) یــان ب ههر ڕهنگهكێ ئهو ل سهر پێك بێن.
(و چێ نابت ئاڤا زێده بێتهگرتن دا چهروانى پێ مهنعه كهت) و صوورهتێ وێ ب ڤى ڕهنگییه: مرۆڤهكى بیرهكا ئاڤێ ههیه، ل ڕهخ و دۆرێن بیرێ چهروانهكێ گشتى ههیه، ئهو نهشێت وى بكهته یێ خۆ ب تنێ، ڤێجا دێ ڕابت ئاڤا بیرا خۆ ژ حهیوانێ خهلكى مهنعه كهت؛ دا ئهو حهیوانێ خۆ نهئیننه وى جهى، چونكى حهیوان بێ ئاڤ ناقهتینت، و هنگى چهروان بۆ وى ب تنێ دێ مینت، و ئهڤ چهنده چێ نابت ژ بهر دوو ئهگهران:
🔘یا ئـێـكێ: چـونـكـى مرۆڤ ههمى د ئاڤ و چهروانى دا پشكدارن، وهكى بۆرى د گهل مه.
🔘دوو: چونكى ئهڤه ڕهنگهكێ حیلهبازییێه ئهو دكهت؛ دا تشتهكێ نه یێ خۆ بگههینته خۆ. (و بۆ مهزنى ههیه هندهك جهان پاوان بكهت دا دهوارێن موسلمانان دهمێ ههوجهییێ لێ بێنه چهراندن).
(وپشكدارییا د پارهى و بازرگانییان دا دورسته) و ئهڤه ڕهنگێ دووێ یێ پشكدارییێیه، (و ب وى ڕهنگێ ئهو پێ رازى دبت مفا دئێته لێكڤهكرن، و دورسته موضارهبه بێتهكرن) و مهخسهد پێ ئهوه كهسهكێ مالدار هندهك مالێ خۆ بدهته كهسهكى دا بازرگانییێ پێ بكهت، كو ئهو د مفایى دا پشكدار بن، ب ڕێژهیهكا ئهو ل سهر ڕێك بكهڤن. یهعنى: پاره ژ ئێكى، و كار ژ ئێكى، و مفا بۆ ههردویان، و ئهگهر خـوسـارهت بـوون ئـێـك ب پـارێ خۆ دێ خوسارهت بت، و ئێك ب كارێ خۆ.
(ب شهرتهكى تشتێ حهرام تێكهل نهبت) وهكى كو خودانێ پارهى بێژته وى یێ كارى دكهت: تو فایده بى یان خوسارهت بى سهرمالێ من دڤێت وهكى خۆ بمینت.
(و ئهگهر شریك د پانییا ڕێكێ دا ب ههڤڕكى چوون حهفت گهز دێ بۆ ڕێكێ بن) یهعنى: ئهگهر ڕێكهكا ههڤپشك ههبت، و پشكدار تێدا ب ههڤڕكى چوون، دڤێت حهفت گهز بۆ جادێ بێنه هێلان؛ دا تهنگاڤییا هاتن و چوونێ پهیدا نهبت، و ژ حهفت گهزان زێدهتر پشكا ههر ئێكى دێ ئێته دهسنیشانكرن.
(و چێ نابت بۆ جیرانى كو نههێلت جیرانێ وى دهپێ خۆ ب دیوارێ وى ڤه بكهت، و نه زیان و نه زیان ب زیانێ د ناڤبهرا شریكان دا چێ نابت، و ههچییێ زیانێ بگههینته شریكێ خۆ بۆ مهزنى ههیه وى جزا بدهت، كو دارا وى هلكێشت، یان خانییێ وى بفرۆشت).
دهرگههێ گهرهو
يجوز رهن ما يملكه الراهن في دين عليه، والظهر يركب، واللبن يشرب بنفقة المرهون، ولا يغلق الرهن بما فيه.
گهرهو گرێدانا مالهكێ ب بهایه د بهندا دهینهكى دا. (دورسته بۆ مرۆڤێ دهیندار تشتهكێ ملكێ خۆ بكهته د گهرهوا دهینێ خۆ دا) و دورستییا ڤێ چهندێ د قورئانێ ب خۆ دا هاتییه، خودایێ مهزن دبێژت:( وإن كنتم على سفر ولم تجدوا كاتبا فرهان مقبوضة )(البقرة: 283) یهعنى: ئهگهر هوین ل سهر سهفهرێ بن، و كهسهك نهبت دهینى بۆ ههوه بنڤیست، هوین مالهكى بێخنه د گهرهوا دهینى دا.
(و) ئهو گهرهو (ئهگهر دهوار بت دێ ئهوێ گهرهو د دهستى دا لێ سویار بت، و ئهگهر حهیوانهكێ شیردار بت ئهو دێ شیرێ وى ڤهخوت، بهرانبهر وێ خهرجییا ئهو لێ دكهت، و ئهو تشتێ بوویه گهرهو نائێتهگرتن د دهستێ وى دا یێ ئهو وهرگرتى) یهعنى: ئهو بۆ وى نامینت، بهلكى ههر جارهكا دهیندارى دهینێ خۆ دا، بۆ وى ههیه ئهو گهرهوێ بزڤڕینت، و ئهگهر گهرهو پویچ بوو و نهما حهقێ دهیندارى پویچ نابت، بهلكى دمینت.
دهرگههێ وهدیعە و عاریه
يجب على الوديع و المستعير تأدية الأمانة إلى من ائتمنه، ولا يخون من خانه، ولا ضمان عليه إذا تلفت بدون جنايته وخيانته، ولا يجوز منع الماعون كالدلو، والقدر، وإطراق الفحل، وحلب المواشي لمن يحتاج ذلك، والحمل عليها في سبيل الله.
مهخسهد ب وهدیعهیێ ئێمانهته، كو مرۆڤ تشتهكێ خۆ بدانته نك كهسهكى دا ئــهو بــۆ مـرۆڤى بپارێزت. و عاریه ئهوه مرۆڤ ڕێ بدهته كهسهكى كو مفایى بۆ خۆ ژ مالهكێ مرۆڤى ببینت بێ بهرانبهر.
(فهره ل سهر وى كهسێ مرۆڤ تشتهكێ خۆ ب ئێمانهت ل نك ددانت، یان ددهته ڤێ دا مفایى بۆ خۆ ژێ ببینت كو ئهو وى ئێمانهتى بزڤڕینت، و خیانهتێ ل وى نهكهت یێ خیانهت لێ كرى) چونكى خیانهت ب خیانهتێ نائێته چارهكرن، (و ئهگهر ئهو ئێمانهت بێى دهستێ وى پویچ بوو، ئهو كهفیل و دهمانێ وێ نابت) چونكى وى چو دهست د پویچبوونا وى ئێمانهتى دا نینه، و وى چو تهخسیرى و خیانهت نهكرییه، (وچێ نابت ئهو هاریكارییێ مهنعه كهت كو تشتێ خۆ نهدهتهف كهسێ ههوجه، وهكى: سهتلێ، و قازانێ، و نێرى بۆ پهڕینێ، و دۆتنا پهزى بۆ كهسێ ههوجهیى پێ ههبت، و سویاركرنا د ڕێكا خودێ دا).
دهرگههێ ژێستاندنێ
يأثم الغاصب، ويجب عليه رد ما أخذ، ولا يحل مال امرئ مسلم إلا بطيبة من نفسه، وليس لعرق ظالم حق، ومن زرع في أرض قوم بغير إذنهم فليس له من الزرع شيء، ومن غرس في أرض غيره غرسا رفعه، ولا يحل الانتفاع بالمغصوب، ومن أتلفه فعليه مثله أو قيمته.
مهخسهد ب ژێستاندنێ ئهوه: كهسهك ب زۆردارى و تهعدایى مافێ كهسهكێ دى ببهت، و دهستێ خۆ بدانته سهر. و ئهڤ چهنده كارهكێ حهرامه، لهو (ئهو كهسێ غهصبێ دكهت یێ گونههكاره) چونكى ئهو مالێ ئێكێ دى بێ حهق دخۆت، و خودایێ مهزن ئهم ژ ڤێ چهندێ پاشڤهبرینه دهمێ گۆتى:( ولا تأكلوا أموالكم بينكم بالباطل )(البقرة: 188)(و پێتڤییه سهر وى ئهو وى تشى ل خودانى بزڤڕینتهڤه) ئهگهر مابت، و ئهگهر نهمابت دڤێت ئهو بهدهلێ وى بزڤڕینت، (و مالێ مرۆڤێ موسلمان بێى رازیبوونا وى حهلال نابت، و ڕهها زۆردار چو حهق بۆ نینن) و مهخسهد ب ڕهها زۆردار ئهو داره یا ب زۆردارى هاتییه چاندن و ڕههێن خۆ داین، وهكى كو مرۆڤهك دارهكێ ل عهردهكى بچیت و ئهو عهرد یێ وى نهبت، ئهو دارا ب ڤى ڕهنگى بت چو حـهقـێـن شهرعى بۆ نابن، یهعنى: خودانێ عهردى ماف ههیه وێ دارێ هلكێشت، و هندهك زانا دبێژت: دارێ دێ هێلت بهلێ بهدهلێ وێ پارهیهكى دێ دهته وى زۆردارى یێ ئهو چاندى، و ههر بۆ روهنكرنا ڤێ ڕستهییا كورت، خودانێ مهتنى د دویڤ دا گۆت: (و هـهچیـیـێ تشتهكى ل عهردێ كهسهكێ دى بێى دهستوورا وى بچینت، تشتهك ژ وى چاندى بۆ وى نابت، و ههچییێ چاندنێ ل عهردێ ئێكێ دى بكهت، بۆ وى ههیه ئهو وى چاندى هلكێشت) و ئهگهر بهێلت و مهصرهفا وى پێشڤه بدهت، ل نك هندهك فقهزانان باشتره.
(و حهلال نینه مفا ژ مالێ غهصبكرى بێته وهرگرتن) چونكى ئهو ب خۆ مالهكێ حهرامه، و ئهو مفایێ ژێ بێت ژى یێ حهرامه، (و ههچییێ وى بتهلێفت دڤێت تشتهكێ وهكى وى یان بهایێ وى بدهته خودانى).
دهرگههێ ئازاكرنێ
أفضل الرقاب أنفسها، ويجوز العتق بشرط الخدمة ونحوها، ومن ملك رحمه عتق عليه، ومن مثل بمملوكه فعليه أن يعتقه، وإلا أعتقه الإمام أو الحاكم، ومن أعتق شركا له في عبد ضمن لشركائه نصيبهم بعد التقويم، وإلا عتق نصيبه فقط، واستسعي العبد، ولا يصح شرط الولاء لغير من أعتق، ويجوز التدبير فيعتق بموت مالكه، وإذا احتاج المالك جاز له بيعه، ويجوز مكاتبة المملوك على مال يؤديه، فيصير عند الوفاء حرا، ويعتق منه بقدر ما سلم، وإذا عجز عن تسليم مال الكتابة عاد في الرق، ومن استولد أمته لم يحل له بيعها، وعتقت بموته، أو بتنجيزه لعتقها.
(باشترین گهردهن بۆ ئازاكرنێ ئهوه یا ب بهاتر بت، و دورسته بهنییهك بێته ئازاكرن ب وى شـهرتى كـو ئــهو خـزمـهتــا وى بكهت، و ههچییێ مرۆڤهكێ وى ب عهبدینى گههشتێ دڤێت وى ئازا كهت، و ههچییێ عهبدێ خۆ تهشویهـ بكهت) وهكى كو چاڤهكێ وى بپهقینت، یان دێمێ وى داخ كهت، یان ههر تشتهكێ وى كرێت بكهت، (دڤێت وى ئازا كهت، ئهگهر نه ئیمام یان حاكم دێ وى ئازا كهت، و ههچییێ پشكا خۆ د عهبدهكى دا ئازا بكهت، دڤێت بارا شریكێن خۆ ژى بدهت پشتى ئهو عهبد دئێته بهاكرن، ئهگهر نه پشكا وى ب تنێ دێ ئازا بت، و عهبد دێ سهعییێ كهت) دا پشكا مایى ژى ژ خۆ بكڕت، (و ئازاكرنا ب وى شهرتى كو وهلائا بهنییێ دئێته ئازاكرن بۆ ئێكێ دى بت ژ بلى وى یێ ئهو ئازاكرى، دورست نینه) چونكى وهلائا عـهبــدى ب تنێ بــۆ وى كهسییه یێ وى ئازا دكهت، و مهخسهد ب وهلائێ ل ڤێرێ ئهوه ئهو كهسێ عهبدهكى ئازا دكهت ژ مالێ خۆ میراتگرییا وى دكهت، ئهگهر هات و ئهو مر.
(و تهدبیر دورسته) و مهخسهد ب تهدبیر ئهوه مرۆڤهك بێژت: ئهگهر ئهز مرم فلان بهنییێ من یێ ئازایه، و دبێژنه وى بهنى: (المدبر)، (و ئهگهر هات و خودان ههوجه بوو دورسته بۆ وى ئهو وى بفرۆشت).
(و دورسته عهبد خۆ بكڕت ب مالهكى كو بدهته خودانێ خۆ، و ههر جارهكا وى ئهو مال دا، ئهو دێ ئازا بت، و هند ئهو ئازا دبت هندى ژ وى پارهى ئهو بدهت) یهعنى: ئهگهر نیڤهكا پارهى دا نیڤهكا وى ئازا دبت، (و ئهگهر ئهو نهشیا وى مالى بدهت، جاركا دى دێ زڤڕت بته عهبد، و ههچییێ چوو نك جارییا خۆ و زارۆكهك ژێ بوو، چێ نابت بۆ وى ئهو وێ بفرۆشت، و ب مرنا وى جارییه ئازا دبت، یان ههر جارهكا وى ئهو ئازا كر).
دهرگههێ وهقفێ
من حبس ملكه في سبيل الله صار محبسا، وله أن يجعل غلاته لأي مصرف شاء مما فيه قربة، وللمتولي عليه أن يأكل بالمعروف منه، وللواقف أن يجعل نفسه في وقفه كسائر المسلمين، ومن وقف شيئا مضارة لوارثه كان وقفه باطلا، ومن وضع مالا في مسجد أو مشهد لا ينتفع به أحد جاز صرفه في أهل الحاجات ومصالح المسلمين، ومن ذلك ما يوضع في الكعبة، وفي مسجد النبي صلى الله عليه وسلم، والوقف على القبور لرفع سمكها أو تزيينها، أو فعل ما يجلب على زائرها فتنة باطل.
وهقف: گرتنا سهرییه، وكرنه خێرا بهرییه، یان: گرتنا مالى و خهرجكرنا مفایێن وى د ڕێكا خودێ دا. (ههچییێ ملكێ خۆ د ڕێكا خودێ دا بگرت، ئهو دێ ئێتهگرتن، و بۆ وى ههیه ئهو تشتێ ژێ دئێت بۆ خێرا خۆ د وێ ڕێكێ دا خهرج بكهت یا وى دڤێت، و بۆ وى ههیه یێ چاڤدێرییێ ل ڤێ خێرێ دكهت هندهكێ بۆ خۆ ب قهنجى ژێ ڕاكهت.
و بۆ وى یێ وهقفێ دكهت ههیه ئهو ژى وهكى ههر موسلمانهكێ دى بارهكێ بۆ خۆ ژ وهقفا خۆ ڕاكهت، وههچییێ تشتهكى ژ مالێ خۆ بكهته وهقف دا زیانێ پێ بگههینته میراتگرێن خۆ وهقفا وى دێ یا بهطال بت، و ههچییێ مالهكى بدانته مزگهفتهكێ یان جههكێ كهس مفایى ژێ نهبینت، دورسته ئهو د ههوجهیى و مهصلحهتێن موسلمانان دا بێته خهرجكرن، وهكى وێ یا ل كهعبێ یان ل مزگهفتا پێغهمبهرى سلاڤ لێ بن دئێته دانان، و وقفا ل سهر قهبران دا ئهو بێته ئاڤاكرن یان خهملاندن، یان چێكرنا وى تشتى یێ ئهو كهسێ سهرهدانا وان دكهت پێ ب فتنه بچت چێ نابت).
دهرگههێ دیاریا
يشرع قبولها ومكافأة فاعلها، وتجوز بين المسلم والكافر، ويحرم الرجوع فيها، وتجب التسوية بين الأولاد، والرد لغير مانع شرعي مكروه.
دیارى ئهوه مرۆڤ مالهكێ خۆ بێ بهرانبهر بدهته كهسهكێ دى، كو ئهو ب مفایێ وى ڤه ببته ملكێ وى.
و (دورسته ئهو بێته وهرگرتن، و خودانێ وێ بێته خهلاتكرن) و صهحابى دبێژن: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دیارى وهردگرت، و خودانێ وێ خهلات دكر.
(و دورسته ئهو د ناڤبهرا موسلمان و كافرى دا بت، و لێڤهبوون ژێ حهرامه، و د دیارییێ دا دڤێت یهكسانى د ناڤبهرا عهیالى دا بێتهكرن) نه كو دیارییا كوڕى ژ یا كچێ پتر بت، چونكى ئهڤه نه میراته، (و زڤڕاندنا دیارییێ بێى ههبوونا مانعهكێ شهرعى مهكرووهه).
دهرگههێ خهلاتی
إن كانت بغير عوض فلها حكم الهدية في جميع ما سلف، وإن كانت بعوض فهي بيع، ولها حكمه والعمري والرقبي توجبان الملك للمعمر والمرقب ولعقبه من بعده لا رجوع فيهما.
(ئهگهر بێ بهرانبهر بت حوكمێ وێ حوكمێ دیارییێیه د ههمى تشتێن بۆرین دا، و ئهگهر بهرانبهرهك بۆ ههبت ئهو فرۆتنه، و حوكمێ وێ حوكمێ فرۆتنێیه، و ئهو تشتێ بۆ عهمرى ههمییێ بێتهدان) وهكى ئێك بێژته ئێكى: من ئهڤ خانییه دا ته هندى تو یێ زێندى بى (و چاڤدێرى لێ بێتهكرن حهتا ئهو دمرت) دا مالێ وى بۆ بزڤڕته ڤه، (مال پێ دبته ملكێ وى یێ خهلات بۆ هاتییهدان، و بۆ میراتگرێن وى پشتى وى، و ئهو نائێته زڤڕاندن) یهعنى: ئهگهر ئێكى تشتهك دا ئێكێ دى و گۆتێ: ئهڤه بۆ ته هندى تو یێ زێندى بى.
ئهو تشت دبته ملكێ وى، و پشتى ئهو دمرت ئهو تشت د گهل میراتێ وى دێ ئێته لێكڤهكرن، و ئهو بۆ خودانێ ئێكێ نازڤرتهڤه.. ئهڤه ل سهر بۆچوونا هندهك فقهزانان، و هندهك دبێژن: ئهگهر وى گۆت بت: چى گاڤا تو مرى ئهو تشت دێ بۆ من زڤڕتهڤه، ئهو وهكى ئیعارێ لێ دئێت، لهو پشتى مرنا وى دێ بۆ خودانى زڤڕتهڤه.
