ـ 10 ـ
مرۆڤێ كرۆمانیوونێ
مرۆڤێ كرۆمانیوونێ چێكهرهكێ زیرهك بوو بۆ ئامیرهتان ، بۆ نـمـوونه وى هندهك ڕم چێكربوون لێڤێن وان دتیژ ووهكى كڤانان بوون ، و ب ڤان ڕمان وى پهزكویڤى دكوشتن .
ووى هندهك ئامویرتێن ڕمهاڤێژ چێكربوون ، وڤێ چهندێ هاریكاریا وى كر كو بشێت ژ دویر ڤه نێچیرا خۆ بكوژت ، وئـهو شیا وان گیانهوران ژى بكوژت یێن لهزا وى ژ یا مرۆڤى پـتـر . ووى هندهك كێركێن بهرى یێن تیژ چێكربوون دشیا پرتهكا ههستى یان شاخى پێ بكهته دهرزیكهكا هـویـر ، و ب ڤان دهرزیكان ژنكێن كرۆمانیوون شیان چهرمێ گیانهوهران بدورین وبكهنه هندهك جلكێن تهنگ وجوان ژ فهرۆى .
ودیاره كو مرۆڤێ كرۆمانیوونێ كێم جلك دكرنه بهر خۆ دهمێ سهقایێ دنیایێ یێ گهرم ، ههر وهسا وى ئهكسیدا ئاسنى ئهوا د ناڤ ئاخێ دا ههى بۆ ڕهنگكرنا لهشێ خۆ ب ڕهنگێ سۆرى ب كار دئینا ، وجلكێن فهرۆیى ل دهمێ سهرما یا دژوار هاریكاریا وى دكر .
وههرێما دهردوون یا فهرهنسى ئێك ژ وان جهان بوو یێن مرۆڤێ كرۆمانیوونێ دهستهك پشتى ئێكى ب هزاران سالان لـێ ژیاى ، وههتا ئهڤرۆ ژى ههر كهسێ سهرهدانا ڤێ ههرێمێ بكهت دشێت مسۆگهر بكهت كو ئهڤ جهه بهحهشتهك بوو بۆ ئاكنجیێن شكهفتان .
وههرێما دهردوون ب ڕاستى بانیهكا ڕاست ومهزن بوو ، گهلهك ڕویبار ودۆلێن تهنگ وكویر لـێ ههبوون ، وبایهكێ شل ژ ئقیانۆسێ ئهتلهنتى ئهوێ دكـهفـتـه جههكێ نـه گـهلهكێ دویـر ل ڕۆژئاڤایێ ب سهر ڤێ بانیێ دا دهێت ، ژ بهر هندێ كهسكاتیهكا مشه ل چاخـێ بهستیێ ل ڤێ بانـیـێ شین دبوو ، وكـهرێن نهئێنه هژمارتن ژ گیانهوهرێن وهكى مامووسى وپهزكویڤى وههسپان بۆ چهرینێ لـێ كۆم دبوون .
ودۆل ونهالێن كویر وڕویبارێن لـێ ههین تێنا ڕۆژێ كۆم دكر ، وئهڤ سهرهكانیێن ئاڤێ ئاڤهكا مشه ددا ئاكنجیێن شكهفتان وگیانهوهرێن نێچیرێ یێن كویڤى .
و بـنـێـن ڤان نـهـالان ژ بهرێ گێچێ پێك هاتبوون و ژ پـرتـێـن كـهڤـران دتژى بوون ، ومهعنا ڤێ ئهو بوو ئاكنجیێن ههرێما دهردوون ژ مرۆڤێن كرۆمانیوون قهت ههوجهیى ب هندێ نهبوو دویر بچن دا كـو ل وان كـهرهستان بگهڕیـێـن یـێـن وان ئامیرهتێن خۆ ژێ چێ دكرن .
وئـهو كــهڤــرێـن بلند وهلاویستى یێن كو دهاتنه هنداڤى ڤان دۆل ونهالان رحهتـتـرین جـه بوو ل دهمـێ سهرما دژوار مرۆڤێن كرۆمانیوون بۆ خۆ ب كاردئینا ، چـونـكـى جهێ بهرداى و ل بهر باى ل سهر بانیێ ب كێر ژیارا وان نهدهات ، ههر وهسا ئهو ل پێشیا شكهفتێن كویر و ل نێزیكى دهرگههێن وان ژى ل وێ ههرێمێ ئاكنجى دبوون .
وڕهنگه مرۆڤێن كرۆمانیوون ئـهو بـهرسڤكێن بچویك ژى ئـهوێن ل بهر دهرێ شكهفتان ههین بـۆ خـۆ ب كارئینابن وهك جهێن بێهنڤهدانێ ل ڕۆژێن ساهى خۆ لـێ دابته بهر حهتاڤێ ، وهندهك جاران وان ئهڤ بهرسڤكه فرههـ دكرن وتهعانێن بهرى بۆ چێ دكرن ، وئاگر ل وان حهوشان هل دكر و ل بهر تـێـنـا وى ئاگــرى وان خـوارنا خۆ دخوار ، وژن ل وێرێ دڕوینشتن وجلك ددورین یان ژى ڕستك ژ مرارى وددانێن گیانهوهران دورست دكرن ، وزهلامان دهمێ خۆ ب چێكرنا ئامیرهتان ڤه ووان تشتێن خێزانێن وان ههوجه دبوونێ دبۆراند ، هندهك جاران وان پرتهكا مهزن یا ههستیێ گههان دقهوراند وهندهك ئامانێن نه گهلهك كویر ژێ چێ دكرن و ژ بهزێ گیانهوهران تژى دكـر وپـرتهكا كهڤزا هشك دكـره تێدا دا ل شوینا فهتیلێ بت ، و ب ڤى ڕهنگى ئهو ههستیێ قهوراندى دبوو چرا .
ومفایـهكـێ مـهزن بۆ نێچیرڤانێن كرۆمانیوون د وان زنارێن ئاسێ ونهالێن كویر دا ههبوو یێن كو ل ههرێما دهردوون ههین ، چونكى ئهوێ ل سهرێ كۆپى زێرهڤانیێ بكهت دشێت كهرێ ههسپان ببینت دهمێ ئهو ل بانیا ڕاست و ژ وى دویر دكهنه غار ، و ب ڤێ چهندێ وى دهلیڤهیهكا هند دێ ههبت كو بچت داخوازا هندهك ههڤسویێن خۆ بكهت كو بێنه بانیێ وهندهكێن دى كو بچنه د زكێ نهالـێ دا ، پاشى زهلام ل سهرێ بانیێ دێ ڕاهێلنه گیانهوهران وئهوێن د نهالـێ دا دێ قیت كهنه گیانهوهرێن بریندار دا تمام بكهن بهرى كو ژ دهست وان دهركهڤن .
وئـهگـهر زێـرهڤـانـى دیت كهرهكێ پهزكویڤیان ل ژێریا نهالـێ كۆم بوو دا ئاڤێ ژ ڕویبارى ڤهخۆن ، دێ د شیانێن وى دا بت كو جهێ وان ئهو نیشا ههڤسویێن خۆ بدهت ، و ب كارهكێ ههڤپشك ئهو دێ بهرێ وان ههمى گیانهوهران دهنه لایێ تهنگ ژ نهالـێ ل وى جهێ پهزكویڤى تێ دكهڤن ونهشێن ژ بهر وێ تهلـهـا سروشتى خۆ ژ ڕمێن نێچیرڤانان ڕزگار بكهن .
وئاشكهرایه كو مرۆڤێ كرۆمانیوونێ دزانى چاوا دێ تهلـهـێـن ژ ڕاستى ڤهدهت ، وڕهنگه وى ئهو تهلـهـه بۆ نێچیرا هۆڤێن مهزن ژى ب كارئینا بن ، بهلـێ نێچیرا ژ ههمیان پـتـر وى حهز ژێ دكر پهزكویڤى بوو ، وئهگهرا ڤێ چهندێ ئهو بوو ل وى دهمى پهزكویڤى ل ئهورۆپا دمشه بوون ، ههتا پێكهكێ ئهو ناڤێ ڤى چاخى دكهنه چاخێ پهزكویڤیان ، وئهگهرهكا دى ژى د پشت ڤێ چـهنـدێ ڕا هـهیـه ئهو ژى ئهڤهیه مرۆڤێ كرۆمانیوونێ گهلهك تشتێن ب مفا بۆ خۆ ژ پهزكویڤیان وهردگرت .
تاما گۆشتێ پهزكویڤى یا خۆشه وئهو گهلهك یێ ب مفایه ، وچهرمێ وان ب كێر دئێت ببته جلكێن نهرم وگهرم ، ودبت ئهو دڤێله دڤێله بێته بـڕیـن دا سهرێن ڕمان ب دارێن وان وان ڤه بێنه گرێدان ، وشاخێن پهزكویڤیان ژى دئێنه دابـڕیـن وبـۆ گهلهك كارێن ب مفا دئێنه ب كارئینان .
و ژ نیشانێن باش ل سهر ڕهنگێ ژیارا مرۆڤێ كرۆمانیوونێ ئهو پرتێن كۆلاینه ژ شاخێن پهزكویڤیان یـێـن كــو ل ههرێما دهردوون وههرێـمـێـن دى ژى هاتـیـنـه دیـتـن ، وئهو ڕم وكڤانێن نهخشاندى ب وێـنـهیـێـن تێكۆلاى ئاشكهرا دكهن كو ئهڤ ئاكنجیێن شكهفتان ب ڕهنگهكێ هۆنهرى ئامیرهت وچهكێن خۆ چێكرینه .
و هـنـدهك تـشـتـێـن دهسنیشانكرى هـهنـه مـرۆڤێن كرۆمانیوون ژ ههستیێن پهزكویڤیان چێكرینه مرۆڤ ژێ مهندههووش دبت ، چونكى كهسهك نزانت كانێ بۆچى وان وێنهیهك ل سهر پـرتـهكا خوار ژ شاخێ پهزكویڤى دنهخشاند ، پاشى ئهو ههستى ب ڕهنگهكێ كڕۆڤر وجوان كون دكر ، ههر چهنده هندهك شارهزا هزر دكهن كو ئاكنجیێن شكهفتان ئهڤ ئامیرهته جۆت جۆته ب كار دئینان دا دارێن ڕمان پێ ڕاست بكهن ، وهندهكێن دى هزر دكهن وان ئهڤ قالبێن ڕاستكرنا داران ـ وهكى ئهم ناڤى لـێ ددانـیـن ـ بـۆ نـهرمـكـرنا داڤێن چهرمى ب كاردئینان ، وهندهك شارهزایێن دى ههنه هزر دكهن كو بهلكى وان ئهڤ تشتێن غهریب ئێخستبنه داڤهكا زراڤ ژ چهرمى و د ستویێ خۆ دانابن وهكى ڕستكان یان وسامێن قهدرگرتنێ .
و دویر نینه ئهڤ پرتێن شاخێن خوار وتشتێن دى ژى یێن مرۆڤێ كرۆمانیوونێ نهخش ل سهر چێكرین وهكى وێنهیێن ژن وگیانهوهران نیشانێن هندهك بیـر وباوهرێن وان یێن ئایینى بن ، وهندهك زانا بۆ هندێ دچن كو وێنهیێن ژنان نیشانا هندێنه كو ئاكنجیێن كرۆمانیوون پهرستنا خوداوهندان دكر چونكى ئهو ژێدهرێ ژینێنه ، وهندهكێن دى بۆ هندێ دچن كو وێنهیێن گیانهوهران نیشانا هندێنه كو ئاكنجیێن شكهفتان بهرگهڕیان دكر رزامهندیا هندهك خوداوهندان ب دهست خۆ بێخت دا ئهو هاریكاریا وان بكهن ، ژبلى هندێ كو ئهو نێچیرڤانێن زیـرهك ژى بـوون ، بـهلـێ كـهسـهك نـهشێن ب دورستى بێژت كانێ چ مهعنا بۆ وێنهیێن كهسان ههیه ، یان كانێ بۆچى ئاكنجیێن كرۆمانیوون ئهو چێكرینه ؟ وبارا پـتـر ژ شارهزایان وێ گــۆتـنـێ مسۆگهر دكهن كو ئاكنجیێن كرۆمانیوون باوهرى ب ڕهنگهكێ سێرهبهندیێ ههبوو ، وسێرهبهندى پشكهك ژ دینێ وان بوو ، وزانا ڤێ چهندێ دكهنه ئهگهر كو مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ وێنهیێن گیانهوهران ل سهر دیوار وبانێ شكهفتان دكۆلان ، وههر چهنده ئهم ئهگهرا نهخشاندنا ڤان شكهفتان ب دورستى نزانین ژى بهلـێ یا ب ساناهیه بزانین كانێ بۆچى مرۆڤ ژ ههمى جهان ژ جیهانێ دچنه ئهورۆپا دا بهرێ خۆ بدهنێ ، هندى ئهو كاره كارهكێ هۆنهرى یێ جوانه ، ودهمێ نـمـوونهیێ ئێكێ ژێ هاتیه دیتن ، كهسێ باوهر نهدكر كو ئهو ژ ئافراندنا دهستێ مرۆڤێ بهرى دیرۆكێیه ، ئهو مرۆڤێ بهرى هزاران سالان ژیاى .





