( 10 )
تاریاتیا بنێ دەریایێ
حەتا بەری كێمتـر ژ دوسەد سالان مرۆڤ نەدشیا پـتـر ژ دو دەقیقەیان د بن ئاڤێ ڤە بمینت ، لەوا ئەو نەدشیا ژ پـتـر ( 10 ـ 20 ) متـران كویرتر بچتە خوارێ ، وبزانت كانێ د بنێ ئاڤێ دا چ هەیە .. و ل سەد سالا نۆزدێ زایینی پشتی مرۆڤ شیای هندەك ئامـیـرەتێن نـقـۆبوونێ دورست بكەت ، وبۆ نقۆبوونا د ناڤ ئاڤێ دا ب كار بینت ، وەكی وی جلكێ ( غەوواص ) دكەنە بەر خۆ ، ووێ ئـۆكسجینا ئەو ب كار دئینن ، ژ نوی مرۆڤ شیا پتـر بمینتە د ئاڤێ دا وكویرتر بچتە خوارێ ، بەلـێ د گەل هندێ ژی ئەو نەشیا پـتـر ژ كویراتیا سـەد مـتـران بن ئاڤ ببت ، چونكی ( ضەغطا ) ئاڤێ ل سەر یا دژوار بـوو ، حەتا دەمەكێ نێزیك وپشتی ل سەدسالا بیستێ علم پێشكەفتی مـرۆڤ شـیا ڕەنگەكێ ( غەوواصەیان ) چێ بكەت كو چەند كیلـۆمتـران وی بن ئاڤ بكەت ..
ودەمێ مرۆڤ شیای هندە كـویـر بـن ئاڤ ببت ، تشتێ غەوواص ل وێ كویراتیێ ب سەر هلبووین ئەو بوو وان دیت چەند ئەو پـتـر ژۆردا دچوون ڕۆناهی كێمتـر لـێ دهات ، حەتا دویماهیێ وە لـێ هاتی ڕۆناهی خلاس بوو ، وئەو غەوواص نەشیان تشتەكی ببینن !
وئەگەرا زانستی یا ڤێ چەندێ وەكی زانایان گۆتی ئەو بوو : هندی ڕۆژە حەفت ڕەنگێن ڕۆناهیێ ژێ دپەشن ، وئەو ڕەنگ ئەون یێن ئەم د كەسكەسۆرێ ( قەوس وقەزەحێ ) دا دبینین ، وهەر ڕەنگەكی ژ ڤان ڕەنگان د بڕینا ئاڤێ دا هێزەكا جودا هەیە ، هەر حەفت ڕەنگ پێكڤە دشێن نێزیكی دەه متـران ببڕن ، لەو حەتا نێزیكی دەه متـران ل بن ئاڤێ ڕۆناهی یا طەبیعیە ، وپشتی دەه متـران ڕەنگێ سۆر ڕادوەستت و ب تنێ شەش ڕەنگ دمینن ، لەو ڕۆناهی كـێـمـتـر لـێ دئێت ، وپشتی چەند متـرەكێن دی ڕەنگێ پـرتەقالـی ژی نامینت وتاریاتی هێشتا پـتـر لـێ دئێت ، پاشی پشتی چەند مـتـرەكـێـن دی ڕەنگێ زەر ژی نامینت ، پاشی ڕەنگێ كەسك ژی هـەر وەسا ، پاشی یێ عەسـمـانی ، پاشی یێ شین ، پاشی یێ بنەفشی .. وحەتا ئەم دگەهینە دویراتیا دوسەد متـران ل بن ئاڤێ تاریاتیەكا تاری دەست پێ دكەت ، وگاڤا پێنج سەد متـران مرۆڤ بن ئاڤ بوو ڕۆناهیا ڕۆژێ ئێكجار خلاس دبت وچو ژێ نامینت ، وگاڤا ئەم دگەهینە كـویراتیا هزار متـران ل بن ئاڤێ دبتە تاری تبلچاڤ ومرۆڤ وەكی كـۆران لـێ دئێت .
ودیسا ژ وان زانینێن مرۆڤ ل سەدسالا بیستێ زایینی ژ نوی گەهشتیێ ئەو بوو وان دیت ئاڤا دەریایێ ژ دو تەخەیان پێك دئێت :
یا ئێكێ : ئەوا زێـدە كـویـر ، وئـەڤـە گەلەك یا تاریە وهندەك پێلێن دژوار ب سەر دا دگرن .
ویا دووێ : ئەو تەخەیا ب سەرڤەیە ، وئەو ژی یا تاریە وهندەك پێلێن دی یـێـن سەرڤە سەرڤە لـێ هەنە ، وئەڤ پێلە ئەون یێن ب سەر ئاڤێ دكەڤن وئەم ب چاڤ دبینین .
ویا غەریب ئەوە ئەڤ زانینا ل سەدسالا بیستێ زایینی ژ نوی مرۆڤ گەهشتیێ قورئانێ ب ڕەنگەكێ ئاشكەرا ئیشارەت بۆ دایە دەمێ دبێژت :[ أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَـوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَـدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلْ اللّهُ لَهُ نُوراً فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ ] ( النور : 40 )
د ڤێ ئایەتێ خودایێ مەزن بەحسێ كار وكریارێن كافران دكەت ودبێژت : ئەو كریارێن باش یێن وان د دنیایێ دا كرین وهزر كری دێ مفایەكی گەهینتە وان وەكی وان تاریانە یێن د بنێ دەریایەكا كـویـر دا هـەیـن ، د سەر وێ تاریێ دا پێلەك هەیە ، و د سەر وێ پێلێ دا پێلەكا دی هەیە ، و د سەر وێ دا عەورەكێ ستویر هەیە ، تاریێن دژوارن هندەك ب سەر هندەكان دانە ، ئەگەر ل وی جهێ تاری ل بنێ دەریایا كویر ئێك دەستێ خـۆ بینتەدەر و ب چاڤێن خۆ ڤە نت ژ بەر تاریا دژوار ئەو دەستێ خۆ نابینت ، ووەكی ڤان تاریان تاریێن شركێ وسەرداچوونێ وكریارێن خراب ل سەر كافران كۆم بووینە ، وئەو تبلچاڤ هێلاینە ، وهەچییێ خودێ ڕۆناهیەكێ ژ كیتابا خۆ وسوننەتا پێغەمبەرێ خۆ نەدەتێ ئەو پێ ب هیدایەت بكەڤت ، كەسەك نابت ڕۆناهیەكێ بدەتە وی ووی ب هیدایەت بینت .
ویا غەریب ئەوە زانا دبێژن : ئەڤ دیاردە د هەمی دەریایان دا چێ نابت ، بەلكی ئەو د دەریایێن گەلەك كویر ب تنێ دا چێ دبن ، و ژ بەر ڤێ چەندێ بوو دەمێ قورئانێ بەحسێ تاریێن بنێ دەریایێ كری گۆت : [ بَحْرٍ لُجِّي] یەعنی : دەریایەكا گەلەك كویر .
وژ ڤێ ئایەتێ ئاشكەرا دبت كو سێ ئەگەر هەنە تاریێ ل بنێ دەریایێ پەیدا دكەن ، وزانینا نوی ژی سەدێ سەد ڤێ چەندێ دورست دبینت ، وئەو هەر سێ ئەگەر ئەڤەنە :
1 ـ هەبوونا عەوران ل هنداڤی دەریایێ :
وەكی ئەم دزانین ئەو تیشكێن ژ ڕۆژێ دەردكەڤن گەلەك ڕەنگن وەكی : تیشكێن رادیۆیی ، ویێن سینی ، ویێن د بن سۆری دا ، و د سەر بنەفشی دا ، وئەو تیشكێن ئەم ب چاڤ دبینین .. وهندەك ژ ڤان تیشكان دەمێ ب غیلافێ عەردی یێ ژ دەرڤە دكەڤن دئێنە زڤڕاندن ، وئەو تیشكێن تێ دبۆرن ودەرباس دبن ژی 30 % ژ وان د پشكا بنی ژ غیلافێ عەردی دا بژالە دبن ، وئەگەر عەسمان یێ ساهی نەبت وعەوران خۆ دابتە ئێك عەور 19 % ژ ڤان تیشكان دمـێــژن ، مـەعنا : تیشكێن ڕۆژێ دەمێ ژ عەوران ژی دەرباس دبن نێزیكی 49 % بەرزە دبن ، وب تنێ 51 % دگەهنە عەردی وڕویێ دەریایێ ، وئەڤە تاریەكا نسبی پەیدا دكەت .
2 ـ پێلێن دەریایێ یێن سەرڤە :
دەمێ تیشكێن ڕۆژێ ئەوێن 51 % ب تنێ ژێ ماین دگەهنە ڕویێ دەریایێ 35 % ژ وان تیشكان ل چێكرنا وێ هلمێ ئەوا دبـتـە عەور و ل شینكاتیێ دەریایێ دئێنە خەرجكرن ، مەعنا : 26 % ب تــنــێ دمـیـنـت ، وئەگەر هات وتەخەیا دەریایێ یا ب سەرڤە یا ب پێل بت ئەڤ پێلە 5 % وان تیشكان دزڤڕینت وناهێلت نقۆ ببنە خوارێ ، وئەڤە ژی پتـر تاریێ پەیدا دكەت ، بەلـێ د گەل هندێ ژی هندەك ڕۆناهی دمینت ، چونكی 21 % تیشكێن ڕۆژێ دمینن ، ومرۆڤ چەند ژۆردا بچتە خوارێ ئەڤ تیشكە دئێتە مـێـتـن ، ودەمێ مرۆڤ ( 150 ) متـران بن ئاڤ دبت 1 % ب تنێ ژ تیشكان دمینت ، وپشتی 200 متـران تاریەكا نیڤ تـمام دەست پێ دكەت چونكی كێمتـر ژ 01ر0 % ژ تیشكێن ڕۆژێ ب تنێ دمینت .
3 ـ پێلێن دەریایێ یێن ناڤخۆیی :
وئەڤ پێلە وەكی زانایێن دەریایێ دبێژن د بنێ دەریایێن كویر وئەقیانۆسێن مەزن ب تنێ دا هەنە ، وچونكی مرۆڤ نەشێت ڤان پێلان ب چاڤ ببینت ، حەتا دەمەكێ نێزیك ژی ـ بەری ئامیرەتێن میكانیكی یێن پێشكەفتی بێنە چێكرن ـ كەسێ نەدزانی ئەڤ ڕەنگە پێلە د بنێ دەریایێن كویر دا هەنە ، وئەڤ پێلێن دەریایێ یێن ناڤخۆیی ئەوێن درێژیا وان ب دەهان كیلۆمتـرانە ، وفرەهیا وان دگەهتە 200 متـران ، ناهێلن دندكەكا ڕۆناهیێ بچتە خوارێ ، لەو د بن ڤان پێلان دا تاریەكا تبلچاڤە ، ئـەگـەر تو دەستێ خۆ ب چاڤێن خۆڤە نی تو وی نابینی .
قورئان چ دبێژت ؟
[ أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍ ـ وئەڤە ئەو دەریایە یا گەلەكا كویر بت ـ يَغْشَاهُ مَوْج ـ وئەڤە پێلێن ناڤخۆیینە یێن بەری سەدسالا بـیـسـتـێ مـرۆڤی نەدزانی هەر یێن هەین ـ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ ـ وئەڤە ئەو پێلن یێن ب سەر دەریایێ دكەڤن ـ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ـ وئەڤە ئەو عەورن یێن پشكەكا مەزن ژ تیشكێن ڕۆژێ دمێژن ـ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَـوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَـدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَاـ وئـەڤــە ئــەو حـالە یێ مرۆڤ دكەفتێ دەمێ نقۆ دبتە ڤی جهی ژ دەریایێ ـ وَمَنْ لَمْ يَجْعَلْ اللّهُ لَهُ نُوراً فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ ـ وئەڤە حالـێ وان كافـرانــە یێن حەقیێ دبینن ودزانن وباوەریێ پێ نائینن ] .
ومرۆڤێ ب عەقل ئەگەر هزرێن خۆ د ڤان ڕەنگە ئایەتان دا بكەت باش دێ زانت كو قورئان نە گۆتنا چو مرۆڤانە ، چونكی ل دەمێ قورئان هاتی چو مرۆڤان ئەڤ ڕاستیێن علمی نەدزانین ، بەلكی ئەو گۆتنا وی خودایی یە یێ عەرد وعەسمان ئافراندین ، ودەریا تـژی ئاڤ كرین .. ئەگەر نە مرۆڤەكێ وەكی موحەممەدی ـ سلاڤ لـێ بن ـ د عەمرێ خۆ هەمیێ دا ل چو بەحران سویار نەبووی چاوا دا ڤان زانینێن هندە هویر ژ علمێ دەریایێ زانت ؟
