هلگرێ ئالایێ سوننهتێ ئیمام
موحهممهدێ كوڕێ عهبدلوهههابى
(1115 – 1206)
بهرى دهستپێكێ :
ههر جارهكا مرۆڤ ژ ڕۆناهییا سوننهتێ دویر كهفت وپشت دا چرایێ پێغهمبهرینییێ دێ بته ههڤڕێ د گهل دو دهردێن كوژهك :
ـ هزرا وى دێ خراب بت ؛ چونكى دێ كهفته داڤێن بیدعه وشهعوهژێ ..
ـ وژیـنـا وى ژى دێ تـارى بـت ؛ چونكى دێ كهفته ژێر دهسههلاتدارییا گهلهك طاغووتان ، وبهرى ههمییان طاغووتێ نهفسێ وگڕدارییێن وێ .
و ل وى دهمى ڕۆناهییا دینى كز دبت وباطل وبێ دینى بێ ترس سهرێ خۆ ڕادكهت ودربێ خۆ دوهشینته دیندارییێ ، وبهرى ههر تشتهكى دینێ نهزانان وهردگێڕت .
( لات وعوززا ) ئهوێن جارا ئێكێ ب دهستێن ئالاهلگرێن ئیسلامێ هاتینه هویر هویر كـرن ، ل گـهلـهك و ل گـهلـهك جـهـان دوباره دئێنه مـهیـدانێ بهلـێ ههر جار ب ناڤهكێ دى و ب ڕهنـگـهكـێ دى پهیدا دبن .. و ل ڤان دهمان نهزانین دبته دهسههلاتا ئێكانه وخۆشتڤییا ل بهر دلان ، ما نه تشتهكێ عنتیكهیه مرۆڤ ببته ئهڤیندارێ نهزانینێ ودوژمنێ سهرێ زانینێ وزانایان ؟
دهستپێكهكا فهر :
پشتى دویركهفتنهكا نهیا شرین ژ چرایێ سوننهتێ وشكهستنهكا سیاسى یا مهزن بهرانبهر هێڕشا مهغوولـییان د ناڤ ئوممهتێ دا پهیدابووى ، بێ ئومێدى د دلان دا پهیدا بـوو .. هـنـگـى خـودێ وهسا حهزكر دهولهتهكا گهنج ویا خودان هێز ئالایێ بهڕهڤانییا ژ ناڤێ ئیسلامێ هلگرت ، ئهڤێ دهولهتێ ـ ئهوا ب ناڤێ دهولهتا ئـۆسمانى هاتـییه ناسـیـن ـ نـێـزیكى شهش سهد سالان ئالایێ ئیسلامێ هلگرت و ب ناڤێ دهولهتا ئیسلامى ئاخفت ، وئهگهر چ ئهو دهولهت ل گهلهك دهمێن ژییێ خۆ شیا بوو وێ بێ ئومێدییێ د دلان دا نههێلت نهخاسم پشتى زێده ب ناڤ جهرگێ ئۆرووپایێ دا چووى ، بهلـێ مخابن ئهڤ دهولهته نهشیا ئومـمـهتێ دوباره ل چرایێ سوننهتێ كـۆم بكهتهڤه ، بهلكى ل هندهك جاران ئـهڤ دهولـهته ب خۆ بووبوو ئهو ئاستهنگا مهزن یا كهفتىیه د ناڤبهرا ئومـمـهتێ وزڤڕینا ل سوننهتێ دا .
ڕاسته ئۆسمانى ـ ل گهلهك دهمان ـ ئیخلاصهكا بهر چاڤ بۆ ئیسلامێ ههبوو ، وعهبقهرییهتهكا سیاسى وعهسكهرى ژى ل نك ههبوو ، وئهو ئێك ژ ئهگهرێن سهرهكى بوون یێن ئوممهت ل دهمێ داكهفتنێ ڕاكرى ، بهلـێ ئهڤه نابته مانع كو بێژین : ڤێ دهولهتێ ونهخاسم ل دوسهد سالێن دویماهییێ ژ ژییێ خۆ ئوممهت بهر ب ژۆردانییهكا خهطەر ڤـه دبر .. ئۆسمانییان گهلهك حهز ژ ئیسلامێ دكر ، بهلـێ گـرفتارییا وان یا مهزن ئهو بوو وان ـ یان پتـرییا وان ! ـ ئیسلاما صافى ب ڕاستى ودورستى وهرنهگرت بوو ، دهولهتا وان پتـر ژ كو دهولهتهكا عهقائدى بت دهولهتهكا جیهادى بوو ، ههردهم وان ب عهقلییهتهكا عهسكهرى هزر دكر ، لهو خۆ نظاما وان یا ئیدارى ژى نێزیك بوو نظامهكا عهسكهرى بت .
ژ لایێ دیـنـى ڤـه : دهولـهتـا ئـۆسـمـانـییان كهفتبوو ڕهشه داڤێت ( تهعهصصوبا مهزههبى ) ، ودڤێت ژ بیـر نهكهین كو دهولهتا ئۆسمانى یا حهنهفى ـ وهك بهڕهڤانى ژ مهزههبییهتا بـهرتـهنـگ ـ ب بـڕیارهكا سیاسى دهرگههێ ( ئجتهادێ ) گرتبوو ، و ب گرتنا دهرگههێ ( ئجتهادێ ) دهولـهتـێ ڕێ دا ( جـمـوود وتـهقـلـیـد وتهعهصصوبێ ) كو جهێ خۆ د مهیدانا ڕهوشهنبیـرى دا بكهت . و ژ لایهكێ دى ڤه شێخێن طەریقان شیان دهولهتێ بـخـاپینن وسولتانان وهسا تێ بگههینن كو دین طەریقهیه وبێ طەریقه دین ژ كهسێ نائێته قهبویلكرن ، و د ئهنـجـام دا دین د سهرێ خهلكى دا بوو ( تهقلید ) وكـۆمهكا خورافاتێن ( أقطاب ) و شێخێن خودان كـهرامـهتـێـن ژ درهو !
وڕۆژا دین بوویه ( تهقلیدهكا هشك ) بوو لهشهكێ بێ رح ، بوو ڕۆتـیـنـهكـێ موزعج ، لهو جڤاكێ هێدى هێدى خۆ ژێ دویركر وبۆ ل پێگوهۆڕكهكى گهڕیان .. وچونكى شریعهت ب گرتنا دهرگههێ ئجتهادێ بووبوو پارچهیهكا هشك خهلك بۆ خۆ ل تشتهكێ زێندى گهڕیان یێ گرفتارىیێن وان چارهسهر بكهت .. وگرفتارى ئهو بوو وان بهرێ خۆ دا ئۆرووپایێ ، وسولتانێ ئۆسمانى ( سولهیـمـان ) ئهوێ ب ناسناڤێ سولهیمانێ قانوونى هاتییه ناسیـن ، ئێكهمین سولتانێ موسلمان بوو دهرگههــ بۆ ( ئستیـرادكرنا ) قانوونێن نه ئــیــســلامــى ڤـهكـرى .. وئهڤى كارێ وى ئهوێ ژ ئهنـجـامـێ ( تهعهصصوبا مـهزهـهبـى ) و ( سلبییهتا صۆفیاتییێ ) هاتى دهرگههــ بوو بێ دینییێ ل تاق كر .
وپـرسـیـار ل ڤـێـرێ ئـهڤـهیـه : ئهرێ د ناڤ ڤێ گێلهشۆكێ دا ههلویستێ مرۆڤێن خودێ چ بوو ؟
بۆ بهرسڤ دێ بێژین : مرۆڤێن خودێ ئهوێن ههردهم كویر وهویر بهرێ خۆ ددهن ، دهمـێ ئــومـمـهت د ڤـى كــراسـى دا دیـتـى وان تێ ئـیـنـا دهر كو ئـومـمـهت یـا بهر ب بهرزهبوونهكا ب ترس ڤه دچت ، بهرزهبوونهكا وهسایه ئهگهر خودێ نهكهت یا بهردهوام بت دێ بهرێ ئـومـمـهتـێ دهتـه هـنـدێ كو ناسنامهیا خۆ ژ دهست بدهت ، لهو وان ب ڕهنگهكێ ( مهوضووعى ) بهرێ خۆ دانه واقعێ ئوممهتێ ب ئنیهتا چـارهسـهركـرنـا گرفتارییان .. مرۆڤێن خودێ پهیوهندییا دهرمانى ب دهردى ڤه ژ بیـر نهكر ، وان باش دزانـى فـهسـادا عـهقـائـدى ودویــركــهفــتــنـا ژ ڕاسـتـییا ئـیـسـلامێ ئهگهرا سهرهكى یا فهسادا ( ئجتماعى وسیاسى وئقتصادى وعلمى ) یه .
لهو دهمێ ئهو ب دهسنیشانكرنا دهرمانى ڕا بووین وان ژ عهقیدێ دهست پێ كر .. چاوا ؟
سـهرهاتییا ( شیخ الإسلام أبو عبد الله محمد بن عبد الوهاب النجدی ) باشتـرین بهرسڤه بۆ ڤێ پسیارێ ..
موحهممهدێ كوڕێ عهبدلوهههابى
وپێناسهیهكا كورت :
( ( شـیـخ الإسـلام ) نـاڤـێ وى ( مــوحـهمـمـهده ) كوڕێ شێخ ( عهبدلوهههابێ ) كـوڕێ ( سولهیـمـانـێ ) تـهمـیـمـییه ، ل سالا 1115 مشهختى ( بهرانبهر 1703 ز ) ل باژێڕێ عویهینه ل باكوورا ( ریاض ) ێ ل دهڤهرا نهجدێ ژ جهزیرا عهرهبان هاتبوو سهر دنیایێ .
( بابـێ وى شێخ ( عـهبـدلـوهههاب ) قازییێ باژێڕى بوو وئێك ژ زانایێن ناڤدارێن دهڤـهرێ بـوو ، وڤـێ ئـێـكـێ كـار د شـێـخ مـوحـهمـمـهدى كر كو ههر ژ زارۆكینییا خۆ و ب دورستى ل حهفت سالـییێ قـهسـتـا زانایێن دهڤهرێ بكهت پێخهمهت داخوازكرنا زانینێ و ل دوازده سالـییێ ئهو ژ نهجدێ دهركهفت وقهستا وهلاتێ حجازێ كر وچوو باژێرێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دا ل نك زانایێن وێرێ علمى بـخـوینت .
( ل مـهدیـنـێ سـهیـداى قـهسـتـا حهلهقا شێخ ( عهبدللاهێ نهجدى ) كر و صهحیحا ( بوخارى وموسلمى ) ل نك خواند حهتا ئیجازا علمێ حهدیسێ ژێ وهرگرتى ، وچونكى زانایێ حهدیسێ یێ ناڤدار ( موحهممهد حهیاتێ سندى ) ژى هنگى ل مهدینى بوو سهیداى قهستا وى ژى كر ودهرسێن حهدیسێ وشریعهتى ل نك خواندن .
( ڤان ههردو زانایێن مهزن ( عهبدللاهێ نهجدى و موحهممهد حهیاتێ سندى ) كارتێكرنهكا بهرچاڤ د هـزر وبـیـرێن سـهیـداى دا كـر ، وبـهرێ وى دا بـهڕهڤـانـییـا ژ سوننهتێ ونهیارهتییا بیدعه وبیدعهچییان ، وچونكى ڤان ههردو زانایان عهقیدهیهكا سهلهفى یا پاقژ هـهبـوو وان بـهرێ شاگردهیێ خۆ دا خواندنا كتێبێن عهقیدێ یێن دورست ، وهكى كتێبێن ( ئیمام ئهحمهدى وئبـن تهیـمیهى وئبـن قهییمى ) .
( ژبلى ڤان ههردو زانایان سهیداى زانین ژ گهلهك سهیدایێن دى ژى وهرگرتـبـوو ، وهكى : ( ئیسماعیلێ عهجلوونى ) و ( موحهممهدێ ئهحسائى ) و ( عهلـییێ داغستانى ) وگهلهكێن دى .
( پـشـتـى چـهنـد سـالـهكـان ژ مـانـا وى ل مهدینى ئهو زڤڕى باژێڕێ خۆ عویهینێ ل نهجدێ ، وههیامهكا درێژ پێڤه نهچوو وى دهستویرى ژ بابێ خۆ خواست كو قهستا شامێ بكهت دا بۆ خۆ زانینێ ژ زانایێن وێرێ ژى وهرگرت .. ئینا بابێ وى دهستویرى دایێ .
( وچونكى سهیداى زانیبوو كو ل باژێڕێ بهصرایێ هندهك زانایێن هێژا ههنه وى ڤیا ڕێكا خۆ د وێرێ ژى بێخت وعلمى بۆ خۆ ژ وان ژى وهرگرت ، وگاڤا ئهو گههشتییه بهصرایێ وى قهستا زانایهكێ سهلهفى كر كو شێخ ( موحهمـمـهدێ مهجمووعى ) بوو ودهرس ل نـك وى خـوانـدن .. ووى دیـت ئهڤ سهیدایه ژى گهلهك ژ واقعێ ئوممهتێ یێ دل كوله ، لهو ل سهیداى مسۆگهر بوو كو گهلهك زانا ههنه ب ڤى واقعێ ئێشهوى دڕازى نینن بهلـێ ههر ئێك ژ بهر ئهگهرهكێ خۆ بێ دهنگ دكهت .
( ل بهصرایێ قهناعهت بوو سهیداى چێبوو كو دڤێت ئێك ههبت باخڤت ، ڕاسـتـییێ بۆ خهلكى دیار بكهت وبهرێ وان بدهته سوننهتێ ، ئـهگـهر نـه خـهلـك دێ مـیـنـنـه د نهزانین وبێ فامییا خۆ دا ، لهو ههر ل وێرێ وى دهست ب نڤیسینێ كر وهندهك كـتـێبێن بچویك نڤیسین هێرش تێدا دانه سهر وان بیدعهیێن كو د ناڤ خهلكى دا دبهلاڤ ، وداخوازكر كو خهلك ل مهنههجێ كیتابێ وسوننهتێ بزڤڕن .
( بیدعهچییان ژ خودانێن طەریقێ ومهزههبێن بهرتهنگ ب ڤى كارێ وى نهخۆش بوو وبهرگهڕیان كر كو نهخۆشییێ بگههیننه شێخ موحهممهدى وسهیدایێ وى شێخ موحهممهدێ مهجمووعى ، حهتا دویماهییێ مهسهله گههشتییه هندێ خهلكێ بهصرایێ بچویك ونهزانێن خۆ ب شێخى ڕا بهردان ووان دا ب دویڤ وى ڤه حهتا ئهو نهچار كـرى كو ل نیڤا ڕۆژهكا گهرم بێ ئاڤ ونان ژ بهصرایێ بڕهڤت وبهر ب ناحییا ( زوبهیر ) ڤه بچت .
( دهمـهكـى ئـهو ما ل ( زوبهیر ) پاشى قهستا دهڤهرا ئهحسائێ كر و ل وێرێ بوو مێڤانێ شێخ موحهممهدێ شافعى ، پاشى پشتى دهمهكى زڤـڕى باژێـرێ خـۆ عویهینێ ، وهزرا چوونا شامێ ژ سهرێ خۆ ئینا دهر .
( گــاڤـا زڤـڕییـه عــویــهیــنـه دیت بابـــێ وى یێ چــوویــه باژێڕێ ( حـهریـمـلایـێ ) ، ئینا ئهو ژى ب دویڤ بابێ خۆ دا چوو ، و ل وێـرێ ئاكـنـجـى بــوو وخـواندنا خۆ ل نك بابێ خۆ تـمام كر ، و ل حــهریـمـلایـێ بــۆ جـارا ئێكێ سهیداى ب ئاشكهرایى دهست ب بهلاڤكرنا گازییا خـۆ كـر و د دهرس وكتێبێن خۆ دا وى هێرش دانه سهر وان بیدعهیان یێن كو د ناڤ خهلكى دا دبهلاڤ ، ومهنههجێ كیتاب وسوننهتێ بۆ خهلكى رۆهن وئاشكهرا كر . ویا زانایه كو ئهڤ گازییه ل دلێن بیدعهچى ومهزههبییان خۆش نائێت ، وچونكى دهسههلات هنگى یا ڤان ڕهنـگـه مـرۆڤـان بـوو وان شێخ نـهچـاركـر كـو ژ بـاژێـڕێ حـهریـمـلایێ دهركهڤت وبهر ب عویهینێ ڤه مشهخت ببت .
( مــهزنــێ عـویـهیـنـه هـنـگـى میـرهكێ نهجدى بوو دگـۆتـنـێ : ( عـوثمانـێ كوڕێ حـهمـهد ) ى ، ڤى مـیـرى گــهلــهك كــهیـف ب گازییا شێخى دهات لهو وى ب سنگهكێ بـهرفـرههــ ڤـه پـێـشـوازى لـێ كـر وسـۆز دایـێ پـشـتـهڤانییا وى بكهت .. لهو شێخى ب ئاشكهرایى دهست ب بهلاڤكرنا مهنههجێ سهلهفى كر وئالایێ سوننهت وجهماعهتێ بلندكر و ب پشتهڤانییا میـرى ئهو ههمى مـهزارێن خهلكى طەواف ل دۆر دكر ودوعا بۆ خۆ ژێ دكرن هــهڕفانــدن ، وئــهو تــێ گههاندن كو ئهڤ كاره یێ دورست نینه ، و ژ لایهكێ دى ڤه شێخى میـر پالدا كو ( حودوودێن شهرعى ) وهكى د قورئانێ دا هاتین ب كار بـیـنـت ، وتهشجیعا زانایان بكهت كو كتێبێن عهقیدا دورست ل مزگهفت ومهدرهسان بێژن .. و ب ڤى ڕهنگى باژێڕێ عویهینه بوو جهێ بهلاڤكرنا گازییا كیتابێ وسوننهتێ .
( دهنگ وباسێن شێخى ومیـرى ل جهزیرێ بهلاڤ بوون ، بیدعهچى ونهزانان ب ڤێ چهندێ نهخۆش بوو ، وهندهك ژ وان چوونه نك میـرێ ئهحسائێ وگـۆتنێ : ل عویهینه مـرۆڤـهكـێ دهركهفتى دبێژنێ ( موحهممهدێ كوڕێ عهبدلوهههابى ) دوژمناتییا دینى دكهت ، وئاخفتنێن نه جوان د دهر حهقا وهلـییان دا دبێژت ، ودبێژت : باب وباپیـرێن ههوه دنهزان بوون ..
وحهتا دویماهییێ ژ وێ كهلیشا حهتا ئهڤرۆ ژى مه گوهــ لـێ دبت ! میـرێ ئهحسائێ ڕابوو كاغهزهك بۆ میـرێ عویهینه هنارت تێدا ژێ خواست ئهو موحهممهدێ كوڕێ عهبدلوهههابى بكوژت ، ئهگهر نه نهیارهتى د ناڤبهرا وان دا دێ پهیدا بت .. وچونكى بهرگرییا میـرێ ئهحسائێ ب میـرێ عویهینه ڤه نهدهات وى گـۆته شـێـخـى : ئهز حهز دكـهم تــو ژ باژێڕێ من دهركهڤى . لهو شێخ نهچار بوو داخوازا وى ب جهـــ ئینا .
دگهل ئـبـن سـعـوودى :
ل سـالا 1158 مـشـهختى ، دهمێ ژیێ سهیداى پێنجى وپێنج سال ، ئــهو ژ عــویهینێ دهركهفت وچوو درعییێ ل نك میـرێ وێ ( موحهممهدێ كوڕێ سعوودى ) .
ئـبـن سـعـوودى گـهلـهك كـهیـف ب گـازییـا شـێـخـى هات وسۆز دایێ پشتهڤانییا وى د بهلاڤكرنا وێ دا بكهت ، وپێخهمهت ڤێ ئارمانجێ وان دهستێن خۆ كرنه تێكدا ئـێـكـى ب زانـیـنا خۆ ویێ دى ب دهسههلاتا خۆ ، وههردووان پهیمان دا ئالایێ سوننهتێ ل دهڤهرا نهجدێ بهلاڤ بكهن وهندى بشێن بهرگرییا بیدعه وشركێ ونهزانینێ بكهن .
جزیرا عهرهبان ـ ئهوا هنگى ب ناڤى ل بن دهسههلاتا دهولهتا ئـۆسـمـانى ـ ل سهر هژمارهكا نه یا كێم ژ میـرنشین وحاكمییاتێن بچویك ولێككهفتى یا پارچهكرى بوو ، وئهڤ چهنده گهلهك ل دلـێ دهولهتێ هات .. گاڤا شێخ هاتىیه درعییێ ومیـرێ وێ پشتهڤانییا وى كر ، شێخى كاغهز بۆ گهلهك میـر وزانایایێن جزیرێ هنارتن وتێدا ژ وان خـواسـت ئهو دهستێن خۆ بكهنه تێكدا ژ بۆ بهلاڤكرنا ئیسلاما ڕاست ودورست یا دویر ژ وهربادان وتهفسیـراتێن بهرتهنگ وخهلهت ، وئهڤ چهنده ب خۆ كارهك بوو ل دلـێ دهولـهتـێ نـهدهـات ؛ چونكى ئێكبوونا میـرێن دهڤهرێ لاوازكرنه بۆ دهسههلاتا دهولهتێ ل سهر وان .
بهرسڤا هژمارا مهزنتـر ژ وان میـر وزانایێن شێخ موحهممهدى كاغهز بۆ هنارتین ئهو بوو وان گـۆت : ئهم ڕێكا باب وباپیـرێن خۆ بهرنادهین ئهگهر خۆ یا خهلهت ژى بت !
میـرێ درعییێ ئبـن سعوودى دهست دا هێزێ وهژمارهكا جهـــ وباژێڕان ئێخستنه بن دهسـتـێ خـۆ و ل سـهر مـیـرنـشـیـنـا خۆ زێده كرن ، وهـهر جـهـهكـێ وى ڤــهگــرتـبـا وى ( حودوودێن ) شهرعى ب جهــ دئینان وزانا وقازى لـێ ددانان دا علمێ شهرعى یێ دورست بهلاڤ بكهن .
ل ڤى دهمى شێخ یێ بهردهوام بوو د دهرس گـۆتن وكتێب نڤیسینێ دا ، و ژ لایهكێ دى ڤه وى چاڤدێرى ل كار وبارێن دینى یێن میـرنشینا ئبـن سعوودى دكر ، ئهوا ڕۆژ بۆ ڕۆژێ بهرفرههــ بووى حهتا ل سالا 1187 باژێڕێ ( ریاض) ێ ژى ڤهگرتى .
مرنا شێخى وبهرههمێ وى :
ل ههیڤا ( ذو القعده ) ژ سالا 1206 مشهختى ( ئهوا دكهفته بهرانبهر 1791 ز ) د ژییێ نۆت وئێك سالـییێ دا شێخ موحهممهدێ كوڕێ عهبدلوهههابى چوو بهر دلۆڤانییا خودێ پشتى بهرههمهكێ هێژا ل پشت خۆ هێلاى ..
وژبلى بزاڤێن وى یێن بهردهوام د دهرس گـۆتن وبهلاڤكرنا زانینێ دا سهیداى هژمارهكا كتێب ونامیلكهیێن ب بها ل پشت خۆ هێلاینه حهتا ئـهڤـرۆ ژى مفا ژێ دئێته دیتـن ، ویا زانایه كو وى د نڤیسینێن خۆ دا ( تهركیـزهكا ) باش ل سهر دیاركرنا عهقیدا ئیسلامى یا دورست كرییه ، و ژ بهرههمێن وى یێن ناڤدار :
1- ( كتاب التوحید ) .
2- ( مسائل الجاهلیه ) .
3- ( ثلاث عشرة رساله في التوحید والإیمان ) .
4- ( مختصر السیرة النبویه ) .
وگـهلهكێن دى كو ههمى نوكه د یازده بهرگێن مهزن دا چاپ بووینه .
ومرنا شێخى كارهكێ مهزن د زانا وتێگههشتییێن وى سهردهمى كر وگهلهك ژ وان شعر ب مرنا وى ڤههاندن ، ژ وان زانایێن ناڤدار : شێخ ( محمد بن إسماعیل الصنعانی ) خـودانـێ كـتـێـبـا ( سـبـل الـسـلام ) ئهوێ هێشتا د ساخییا سهیداى دا شعر پێ ڤههاندین ومهدحێن وى كـریـن ، وئیمامێ ( شهوكانى ) خودانێ تهفسیـرێ وكتێبا ( نیل الأوطار ) .
سالـۆخهتێن شێخى :
ئهو دیرۆكڤانێن ژیاننامهیا شێخ موحهممهدى نڤیسى دبێژن : ئهو مرۆڤهكێ نهرم وحهلیم بوو ، یێ ناڤچاڤ ڤهكرى ودل فرههــ بوو ، ودهستێ وى ههردهم بۆ هاریكارییێ وخـێـرخـوازییێ یێ ڤـهكـرى بـوو ، مرۆڤهكێ رحهت ونهرم بوو د گهل ههر كهسهكى ب تنێ د گهل وان نهبت یێن نهیارهتییا كیتاب وسوننهتێ دكر ، ئهو ل سهر وان یێ دژوار بوو ، وهندى مرۆڤهكێ مهرد بوو گهلهك جاران وى ژ مالـێ خۆ خهرجى ل طەلهبێن خۆ یێن فهقیـر دكر ، وهندهك جاران وى مال دهین دكر وهاریكارییا مرۆڤێن پێتڤى پێ دكر ، وئهو مرۆڤهكێ خودان ههیبهت بوو وگهشاتى ژ ناڤچاڤان دپهشى .
دیرۆكڤان ( ئبـن بشر ) دبێژت : (( ب ڕاستى ئهو ( شیخ الإسلام ) بوو ، زانایهكێ مـهزن بـوو ، بـهرهكـهتـا عـلـمـێ وى خـهلك ههمى ڤهگرتبوو ، خودێ سوننهت ب وى ب سهرئێخست وئوممهت ب وى سهرفهرازكر ، ل وى دهمێ ئیسلام د ناڤ خهلكى دا بوویه تشتهكێ غهریب ئهو هات ودین بهلاڤ كر ، ئالایێ جیهادێ بلندكر وتهوحیدا دورست نیشا بچویك ومهزنان دا .. )) .
گازییا شێخى وكارتێكرنا وێ ل سهر ئوممهتێ :
ئهو بزاڤا ( شیخ الإسلام ) بهرى پتـر ژ دوسهد سالان ل جهزیرا عهرهبان پێ ڕابووى دئێته هـژمـارتـن ئێكهمین پێگاڤا موكم د ڕێكا چاككرنا واقعێ ئوممهتێ یێ ههڤچاخ دا هاتییه هـاڤـێـتـن ، گـازییهك بوو ئهگهر هنگى ئوممهت پێ هشیار ببا ڕوییێ دیرۆكێ دا ئێته گـوهـاڕتـن ، بـهلـێ مـخـابـن ئـهو ئـومـمـهتا ب ( سلبییهتا صۆفییان ) و ( تهعهصصوبا مهزههبییان ) هاتییه بهنجكرن كهفتبوو خهوهكا گران لهو هزركر ئهو گازییا دئێته گوهان كابووسهكێ موزعجه دڤێت بێته بێ دهنگ كرن !
شێخ موحهممهدى د ڤیا ب گازییا خۆ یا سهلهفى ئوممهتێ ل ڕاستییا ئیسلامێ هشیار بكهت وبهرێ وان بدهته مهنههجێ كیتابێ وسوننهتێ ، دورست د ئیسلامێ بگههت ودورست ب كار بینت ، وئهو نه ئێكهمین زانابوو دیرۆكا ئیسلامێ د ڤى مهجالـى دا نیاسى ، بهلكى گازییا وى ههر طایهك بوو ژ دارا وێ گازییێ یا ئیمام ئهحمهدى وئبـن تهیـمیهى وگـهلـهكێن دى ب خوه وخوینا خۆ ئاڤداى .. بهلـێ گهلهك لا ههبوون حهز دكر ئوممهت نڤستى بمینت ؛ دا ئارمانجێن وان ب جهــ بێن ، لهو ڤان لایان ههمییان دهستێن خۆ كرنه تێكدا وبوونه ئێك چهپهر دژى گازییا شێخى وبزاڤا وى یا خورت .
ل دهمـێ شـێـخ هـاتـى ودهنـگـێ خـۆ ب گازییا خۆ بلندكرى دهولهتا ئـۆسـمـانـى بـهر ب لاوازبوونێ وهلوهشیانێ ڤه دچوو ، دهولهتێن ئۆرووپییان ( و ب تایبهتى بریتانیا وفهرهنسا ورووسیا ) بهرگهڕیان دكر ڕێكا هلوهشیانا ڤێ دهولهتێ خۆش بكهن ، وخهون ب وێ ڕۆژێ ڤـه ددیتـن یا ئهڤ دهولهته تێدا دمرت وئهو میـراتێ وێ ل خۆ لێكڤه دكهن .. وچونكى گازییا شێخێ نهجدى ڕێكا چارهسهركرنا وێ فهسادا عهقائدى بوو یا دهولهتێ پشتهڤانى لـێ دكر ، وچـونـكـى وان دزانـى هــهر جـارهكـا ئوممهت د گازییا شێخى هات و ل ڕاسـتـییـا ئـیـسـلامێ زڤڕى خهون وخهیالێن وان دێ خاڤ دهركـهڤـن ، وان بهرگهڕیان كر ئاستهنگان بێخنه د ڕێكا ڤێ گازییێ دا ؛ دا خهلك ل دۆران كـۆم نهبن .. وئهڤه یا غهریب نینه ، بهلـێ یا غهریب ئهو بوو دهولهتا خیلافهتێ ب خۆ ژى ب ڤێ گازییێ نهخۆش بوو وبۆ دیرۆك دڤێت بێته گـۆتن كو گونهها مهزن یا دوژمناتىیا دهولهتێ بۆ ڤێ گازىیا ( إصلاحی ) دكهفته ستویێ وان خودان شاشكێن مهزههب پهرێس وطەریقهچى یێن سولتان وه تێ گههاندى كو شێخ مـوحـهمـمـهد وهـهڤـالێن وى كـۆمهكا دز وجهردهچییانه ڕێكێ ل خهلكى دگرن ، ونهیارهتییا شێخ ووهلـییان دكهن ودوژمنێن ئـیـمـامـێـن مهزههبانه ، وناهێلن كهس صلاوهتان بدهنه سهر پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ .. وهتد . ووهكى بهرى هنگى ڤان ڕهنگه مرۆڤان بێ بهختى ل ( ئبـن تهیـمیهى ) كرى كو وى دڤێت ئنقلابهكێ ل سهر سولتانى بكهت ، وهسا هندهكان گههانده سولتانێ ئۆسمانى ژى كو ئهڤ شێخه وههڤالێن وى ( حزبهكا سیاسینه ) لـێ دگهڕیێن دهولهتێ پارچه پارچه بكهن وئوممهتێ ژێكڤه بكهن .
بـۆچى ( وهههابى ) ؟
ودا ئهڤ مرۆڤه پتـر قهناعهتێ بۆ سولتانى وبۆ خهلكى ژى چێ بكهن كو شێخ وههڤالێن وى جـمـاعهتهكا جودا خوازن وگازییا وان گهفهكا مهزنه ل سهر ئیسلامێ ، ڕابوون دو پێگاڤ د ڤێ دهلیڤهیێ دا هاڤێتـن :
یا ئێكێ : وان ژ طەریقهچى ومهزههبییان خواست كو دهست بدهنه نڤیسینا كتێب ونامیلكهیان دژى شێخى وگازییا وى ، وتشتێ غهریب ئهو بوو ئهو كهسێن دژى شێخى كـتـێـب نڤیسین كهس ژ وان ئهو نهبوو یێ ڕێزهكا ب تنێ ژى ژ كتێبێن شێخى خواندى یان د گهل ڕوینشتى ودان وستاندن د گهل كرى ! ودا ئهو خهلكى وه تێ بگههینن كو شێخ موحهممهد خودانێ مهزههبهكێ نوییه ڕابوون بهرگهڕیان كر دا ناڤهكى ل سهر وى وههڤالێن وى بدانن ووان پێ بدهنه ناسین ، چ ناڤ بداننه سهر ؟
ئـهگـهر بـێـژنـێ : ( سـهلـهفـى ) ، ئهڤه دێ بۆ وان بته مهدح ؛ چونكى مهعنا وێ ئهوه ئهو ل دویڤ ( سهلهفێن ) ئوممهتێ دچن ، ئهگهر بـێـژنێ ( موحهممهدى ) نهكو هندهك هزر بكهن ئهو ل دویڤ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دچن ، وئهڤه ژى ل دلـێ وان نائێت ، گـۆتن : یا باش ئهوه ئهم بێژینێ : ( وهههابى ) ، ئهڤ ناڤه یێ نوییه و ل بهر خـهلـكـى دێ یـێ غهریب بت ، و ب ڕاستى دانانا ڤى ژ لایێ وان ڤه ل سهر داخوازكهرێن تـهوحـیـدێ ومـهنـهـهجـێ سـهلـهفـى نـیـشـانـا بـێ فامـییا وانــه ، ئـهگـهر نـه ما بـابـێ شـێـخـى ( عـهبـدلـوهههابى ) چ پهیوهندى ب گازییا وى ڤه ههیه ؟
ودهمـێ دوژمنێن گازییا سهلهفى دیتى ڤێ پێگاڤێ چو پێڤه نههات وبهر بهره گازییا وى د ناڤ وهلاتێن موسلمانان دا یا بهلاڤ دبت وزانایێن ناڤدار یێن پشتهڤانییا وى دكهن ، ئهو ترسان بزاڤێن وان سهرى نهگرن ، لهو پێگاڤا دووێ وان هاڤێت .
وپـێـگـاڤـا دووێ : ئـهو بوو وان سولتان وهسا تێ گههاند كو بزاڤا ( وهههابییان ) تهمهررودهكا سیاسىیه ل سهر دهولهتێ ، لهو دڤێت هێز د گهل وان بێته ب كارئینان ، وئهو ب ئهزمانێ عهسكهرى د گهل وان باخـڤـن .. وئـهو بوو سولتانێ ئۆسمانى دهستویرى دا والـىیێ خۆ ل مـصـرێ ـ زهلامێ فـهرهنـسـا ـ كـو دربـهكـێ عـهسـكـهرى بوهشینته ( وهههابى ) یێن نـهجـدێ ، وئـهو والـییـێ دوژمـنـێ سـهرێ دهولـهتـێ وهـهڤـالـێ نـهیارێن دهولهتێ ژ ئۆرووپییان د گاڤێ دا فهرمانا سولتانى ب جهــ ئینا ، وپشتى لهشكهرێ وى ( یێ سهركهفتى ! ) زڤڕییه مصرێ ئنگلیزان نینهرێ خۆ ( فورستـر سادلیـر ) هنارته مصرێ دا پیـروزباهییا دهولهتا ئنگلیـزان بگههینه لهشكهرێ مصرێ ، ما نه تهڤنهكێ غهریبه ؟!
ودیرۆك ڤهدگێڕت كو ( إبراهیم پاشا ) ى دهمێ هێرشا خۆ كرییه سـهر وهلاتـێ نـهجـدێ وحـجـازێ وى هندهك جۆقێن مۆسیقى وتیاترۆ د گهل خۆ برن ودهمێ وى فهرمان داى هندهك زانایێن سهلهفى یێن وهكى شێخ ( سولهیمانێ كوڕێ عهبدللاهێ كوڕێ شێخ موحهممهدى ) بـێـنـه كـوشـتـن وى ژ جۆقێن خۆ یێن مۆسیقى خواست ئهو موسیقێ د بهر ڕا لـێ بدهن ؛ دا پتـر كهربێن وان ڤهكهن !
وههژى گـۆتنێیه كو : دوژمنێن گازییا شێخى ب ڤان ههر دو هێرشێن خۆ ڤه ( یا هزرى ولهشكهرى ) نهشیان وێ دویماهییا دلـێ وان دخوازت بۆ ڤێ گازییێ بدانن ، بهلكى ڕۆژ بۆ ڕۆژێ ڤێ گازییێ بهر ژ خۆ دا ، حهتا ئهو ڕۆژ هاتى یا كارتێكرنا وێ یا ئیجابى گههشتىیه ههمى لایێن جیهانا ئیسلامى وئهو بوویه هێڤێنێ وان ههمى گازییێن ( إصلاحی ) یێن پشتى هنگى ل جیهانا ئیسلامى سهر هلداین . (*)