ـ 12 ـ چار گه‌نج و شكه‌فتا لاسكۆ یا فه‌ره‌نسى

admin95

 



 


ـ 12 ـ

چار گه‌نج و شكه‌فتا لاسكۆ یا فه‌ره‌نسى



چار گه‌نجان هنده‌ك وێنه‌یێن جوان ژ چاخێ به‌رى دیرۆكێ د شكه‌فتا (( لاسكۆ )) ڤه‌ ل هه‌رێما ده‌ردوون ل فه‌ره‌نسا دیتن ، وناڤداریا سه‌رهاتیا وان ژ سه‌رهاتیا ماریا دى سۆلاتۆیا زارۆك ل شكه‌فتا تامیرا یا كێمتـر نینه‌ ، وسه‌رهاتیا وان ل سپێده‌یا ڕۆژه‌كا هه‌یڤا ئیلۆنا سالا 1940 ێ ل ده‌مێ جه‌نگا جیهانى یا ئێكێ ، ل باژێڕێ مۆنتنیاك ده‌ست پێ دكه‌ت .


باژێڕێ مۆنتنیاك دكه‌فته‌ سه‌ر ڕویبارێ فیزر ، ل دویراتـیـا كێمتـر ژ بیست میلان ژ كرۆمانیوون ، و ل دۆرێن وى هنده‌ك لێڤێن به‌رێ گـێـچـێ یـێـن بلند هه‌نه‌ چه‌ند شكه‌فته‌ك دكه‌ڤنێ ، وهێشتا سالا 1940 ێ نه‌هاتى ئه‌و شكه‌فت هه‌مى ل سه‌ر ده‌ستێ لێگه‌ڕێن شوینوارێن چاخێ به‌رى دیرۆكێ هاتبوونه‌ دیتن ، ووان هه‌ر چار گه‌نجان ژى وه‌كى هه‌ر كه‌سه‌كێ دى ل هه‌رێما دره‌دوون ب ڤان شكه‌فتان زانى ، به‌لكى وان د گه‌ل سه‌یدایێ خۆ سه‌را شكه‌فتا ژ هه‌میان نێزیكتـر دابوو ، ووان ب گرنگى ڤه‌ گوهداریا سه‌یدایێ خۆ كر ده‌مێ وى ئه‌و فێرى هندێ دكرن كانێ چاوا دێ هه‌ستى وئامیره‌تێن كه‌ڤن نیاسن ، وهیڤیا وان ئه‌و بوو به‌خت ل به‌ر وان ڤه‌ببت وئه‌و هنده‌ك نیشانێن نوى ل سه‌ر ئاكنجیێن شكه‌فتان یێن به‌رى دیرۆكێ ببینن .


و ل سپێده‌یا وێ ڕۆژا سه‌رهاتیا وان ده‌ست پێ كرى كه‌سه‌ك ژ وان هزرا تشته‌كێ چاخێ به‌رى دیرۆكێ نه‌دكر ، چونكى ل وى ده‌مى ئه‌و سێ هه‌یڤ بوو فه‌ره‌نسا كه‌فتبوو ژێر داگیركرنا نازیێن ئه‌لـمانى ، وباژێڕێ مۆنتنیاك ئه‌وێ هه‌رده‌م گه‌ش ودلـخـۆش تێكچوو وخه‌مگین بوو ، وده‌مێ زارۆكان دڤیا ده‌مه‌كى ژ سه‌قایێ باژێڕێ خۆ بڕه‌ڤن ئه‌و دا چن ل دۆر لێڤێن ڕویبارى قه‌ستا وان كه‌ندالان كه‌ن یێن داروبارى كه‌سك كرین ، وئه‌ڤه‌ ئه‌گه‌را ده‌ركه‌فتنا وان بوو بۆ چیاى ل سپێده‌یا ڕۆژا دوازده‌ى ئیلۆنێ ، وكویچكێ وان رۆبۆت ژى د گه‌ل وان بوو .


وده‌مێ گه‌نج ب سه‌ر گرێ لاسكۆ دكه‌فتن .. ژ نشكه‌كێ ڤه‌ ئێك ژ وان دیت كو سه‌ ب دویڤ وان ڤه‌ نینه‌ ، ئینا خودانێ سه‌ى مارسێلى فیتكه‌ك ڤه‌دا گازى سه‌ى كر ، به‌لـێ سه‌یێ لڤلڤۆك نه‌زڤڕى نك وان ، وجاكـى وهه‌ڤالێن دى یێن مارسێلى ژى گازى كرێ ، به‌لـێ سه‌ ئاشكه‌را نه‌بوو ووان گوه ل ڕه‌وینا وى نه‌بوو ، ودویماهى وان گۆت : هه‌بت نه‌بت تشته‌ك یێ ب سه‌رى هاتى ، له‌و ب نه‌ڕحه‌تى ڤه‌ ئه‌و زڤڕین دا لـێ بگه‌ڕیێن .



بێن بۆ بێنێ ئه‌و ڕادوه‌ستان وفیتك ڤه‌ددان وگازى وى دكرن ، پاشى خۆ بێ ده‌نگ دكر دا به‌لكى به‌رسڤه‌كێ ژ وى گوه لـێ ببن ، ودویماهیێ وان گـوه ل وى بـوو ده‌نگێ ڕه‌وینا وى یا ژ كه‌رب ڤه‌ هاتێ ، وڕه‌وینا وى هند یا نزم بوو وان نه‌زانى كانێ ژ كیڤه‌ دئێت ، وجاركا دى وان گازى كرێ ووى ب ڕه‌وینا خــۆ بـه‌رسڤا وان دا ، وڤێ جارێ وان زانى كو ده‌نگ یێ ژ بن پیێن وان دئێت ، ژ جهه‌كى ل بن عـه‌ردى ، وپشتى ده‌قیقه‌یه‌كێ وان كونه‌كا بچویك یا نه‌گه‌له‌ك مه‌زنتـر ژ كونا كێریشكان دیت ، ووان زانى كو سه‌ یێ كه‌فتیه‌ تێدا وئه‌و نه‌شێت ژێ ده‌ركه‌ڤت .


و ب له‌ز وان گه‌نجان ده‌رێ وێ كونێ فره‌ه كر ، وب كێركێن خۆ ڕه‌هێن وى داروبارێ ل وێرێ بڕین ، وهنده‌ك به‌رێن بچویك ژێ ئینانه‌ده‌ر ، ووان گازى سه‌ى دكر دا ئه‌و بزانت كو نێزیكه‌ ئه‌و دێ وى ده‌رێخن ، به‌لـێ كویچك دیار نه‌بوو خۆ پشتى وان ده‌رێ كونێ دو جاران هند لـێ كرى ژى ، به‌لكى بۆ وان دیار بوو كو ڕه‌وینا وى هێشتا نێزیك نه‌بوویه‌ .


مارسێلى گۆت : (( دڤێت ئه‌ز بچمه‌ خوارێ دا وى بینمه‌ ده‌ر )) . ئـیـنـا گه‌نجان ده‌ست ب هێشتا فره‌هكرنا كونێ كر هه‌تا مارسێل شیاى تێ بـبـۆرت وگازى كـر : (( رۆبۆت نه‌ترسه‌ .. ئه‌ڤه‌ ئه‌ز هاتـمـه‌ ته‌ )) .



و ل سه‌رى مارسێلى خۆ به‌ردا د كونێ دا ، پاشى وى ده‌ست ب فره‌هكرنا ڕێكا خۆ كر بۆ چه‌ند مه‌تره‌كان ل درێژیا وێ نه‌فه‌قا خوارى وژۆردا دچوو ، وده‌مێ وى هزركرى ئه‌و گه‌هشته‌ بنى به‌رگه‌ڕیان كر كو ڕابته‌ سه‌ر پێ خۆ ، به‌لـێ وى هه‌ڤسه‌نگیا خۆ ژ ده‌ست دا ، وئه‌و هند ب خۆ حه‌سیا كو گرێل بوو بنى ، وئه‌و وه‌سا كه‌فت هه‌ستیێن وى هژیان .


وده‌مێ گه‌نجێن دى گوه ل ده‌نگێ به‌ران وكه‌فتنا هه‌ڤالـێ خۆ بووى ، جاكى گازى كر : (( تو یى ب سلامه‌تى ؟ )) .


مارسێلى خۆ لڤلڤاند وپێ حه‌سیا كو ئه‌و یێ هه‌ڕشى به‌لـێ چو برین لـێ په‌یدا نه‌بووینه‌ ، ورۆبۆتى خۆ ب ڕه‌خ وى ڤه‌ دهلاڤێت وده‌ست وڕویێ وى ژ كه‌یفان دا دئالیست .


ومارسێلى به‌رسڤا وان دا : (( ئه‌زێ ب سلامه‌تم ورۆبۆت ژى ، به‌لـێ یا ب زه‌حـمـه‌ته‌ ئه‌ز ده‌ركه‌ڤم )) وئه‌وێن دى پسیارا وى تشتێ ل ژۆر دكر ووان حه‌ز دكر وێ چه‌ندێ بزانن ، ومارسێلى ئه‌لـمـتـكریا خۆ یا بچویك هلكرێ وبه‌رسڤا وان دا : (( ئه‌ز دبێژم شكه‌فته‌ )) پاشى به‌رێ ڕۆناهـیـێ دا دۆر وڕه‌خێن خـۆ و ب مه‌نده‌هووشی ڤه‌ گـۆت : (( به‌لـێ .. شكه‌فته‌ .. وه‌رنه‌ نك من ، به‌لـێ هشیار بن ئه‌گه‌ر نه‌ ل دویماهیا ڕێكێ هوین دێ كه‌ڤن )) .


وگه‌نج ئێك ل دویڤ ئێكى چوو خوارێ ووان خۆ ب ڕه‌هـ وكه‌ڤران ڤه‌ گرت دا نه‌كه‌ڤن ، ودویماهیێ ئه‌و ل عه‌ردى ڕاوه‌ستیان وخۆ داقوتان ، وسه‌ى ژ كه‌یفێن هاتنا وان دا ده‌ست ب ڕه‌وینێ كر ، ومارسێلى به‌رێ ڕۆناهیا ئه‌لـمـتـریكا خۆ دا لایه‌كى وگۆت : (( به‌رێ خۆ بده‌نه‌ وێرا هه‌ ! )) چه‌ند گاڤه‌كان ژ خۆ وێڤه‌تر وان گیانه‌وه‌ره‌كێ مه‌زن دیت د ناڤ ڕۆناهیێ دا ئاشكه‌را بوو ، ڕه‌نگێ وى سۆره‌كێ گه‌شه‌ وڕه‌نگێ ل پشت یێ به‌هتى بوو ، پاشى وان گیانه‌وه‌ره‌كێ دى وئێكێ دى دیت ..


وپشتى ده‌مێ خافله‌تیێ ب دویماهى هاتى ئه‌وێن نوى هاتین زانى ئه‌ڤ هۆڤه‌ هنده‌ك وێنه‌نه‌ ل سه‌ر دیوارێن شكه‌فتێ ب ڕه‌نگێ ڕه‌شێ تارى وزه‌ر وسۆڕێ تارى یێن هاتینه‌ نه‌خشاندن .


وئێك ژ وان ب سه‌هم ڤه‌ گۆت : (( ئـه‌ڤ وێنه‌ وه‌كى وانه‌ یـێـن ل شكه‌فتا فۆن دى جۆم هه‌ین بـه‌لـێ ئـه‌ڤـه‌ ژ وان پتـرن .. وه‌رن دا ببینین )) .


وئه‌و هێدى پێشڤه‌ چوون ومارسێل ل پێشیا وان بوو ، وگه‌هشتنه‌ نیڤا شكه‌فتا مه‌زن ئه‌وا وه‌كى به‌هۆیێ ودرێژیا وێ نێزیكى سه‌د گاڤان بوو ، ووێنه‌ ل درێژیا دیوارێ ل دۆر وان هه‌بوون ونێزیك بوو بگه‌هنه‌ بانى ل هنداڤى وان .


هنده‌ك وێنه‌یێن هه‌سپێن كویڤى هه‌بوون خۆ دهلاڤێت وپویرتێ ناڤچاڤێن وان یێ قژاڤژ بوو ، وچار گایێن به‌رى دیرۆكێ بان تژى كربوو وكه‌له‌خێ وان سێ جاران هندى كه‌له‌خێ سورشتى بوو ، وبیزوون وخه‌زالێن شاخ درێژ ژى هه‌بوون ، وڕێزه‌كا سه‌رێن خه‌زالان ژى هه‌بوو دا بێژى كۆمه‌كا گیانه‌وه‌رانه‌ یێن مه‌له‌ڤانیا د ڕویباره‌كى دا دكه‌ن ـ وبه‌لكى ئه‌و ڕویبارێ فیزر ب خۆ بت ـ وسه‌رێن وان ب تنێ ب سه‌ر ئاڤێ كه‌فتبوون . ودره‌نـگ بـوو ده‌مێ وان گه‌نجان سه‌یێ خۆ رۆبۆت د گه‌ل خۆ ئیناى و ب سه‌ر كه‌فتین وهاتینه‌ ژ ده‌رڤه‌ ، وهنگى وان زانى كو وان تشته‌كێ گه‌له‌ك گرنگ ڤه‌دیت ، ودڤێت ئه‌و وى نیشا خه‌لكى بده‌ن و ب تایبه‌تى سه‌یدایێ خۆ ، به‌لـێ وان بڕیار دا ئه‌و ڤێ دیتنا خۆ نهێنى بهێلن هه‌تا ده‌لیڤه‌ بۆ وان هل دكه‌ڤت كو ئه‌و ب خۆ دیتنا خۆ تمام بكه‌ن ، له‌و وان نه‌خشه‌یێن خۆ ب هشیارى دانان .



و ل ڕۆژا دى گه‌نجان باژێڕێ مۆنتنیاك هێلا وهه‌ر ئێك جودا ده‌ركه‌فت دا كه‌س چو هزران ژ وان نه‌كه‌ت ونه‌زانت دێ كیڤه‌ چن ، وهه‌ر ئێك ژ وان ئه‌لـمـتـریكه‌ك كره‌ د به‌ریكا خۆ دا و ل به‌ر ده‌رێ شكه‌فتێ گه‌هشتنه‌ ئێك ، ومارسێل ب به‌را وان كه‌فت وژۆردا د وێ ڕێكێ ڕا چوونه‌ خوارێ ئه‌وا ده‌ه مه‌تران یا كویر .


و ل وێ ڕۆژێ وان ئه‌و به‌هۆیا مه‌زن ب تنێ نه‌دیت ئه‌وا دكه‌فته‌ ژێریا وێ ڕێكا ژۆردا دچت ، به‌لكى وان دو ڕێكێن دى ژى دیتن ل لایێ دى دگه‌هشتنه‌ دویماهیا شكه‌فتێ ، وئێك ژ ڤان هه‌ر دو ڕێكان ڕاست بۆ پێشڤه‌ دچوو ، ویا دى ب لایێ ڕاستێ ڤه‌ دچوو وپشتى ده‌لیڤه‌یه‌كێ دبوو دو چه‌قێن بچویك .


ودیوارێن هه‌ردو ڕێكان ژى ب گه‌له‌ك وێنه‌یان هاتبوونه‌ نه‌خشاندن ، وهنده‌ك ژ وان د سه‌ر هنده‌كان ڕا بوون ، هه‌تا گه‌نج نه‌شیا وان هه‌میان بهژمێرن ، وهنده‌ك ژ وان د كت كته‌ بوون ، وهنده‌ك ژ وان یێن هنده‌ك گیانه‌وه‌ران بوون كه‌له‌خێ وان ژ كه‌له‌خێ سروشتى مه‌زنتـر بوو ، وه‌كى وان گایێن ل سه‌ر بانى هاتینه‌ نه‌خشاندن ، وكه‌له‌خێ هنده‌ك ژ وان ژ مستا ده‌ستێ مرۆڤى دمه‌زنتـر نه‌بوون ، وهنده‌ك كۆمێن ڤان گیانه‌وه‌ران پێكڤه‌ هاتبوونه‌ نه‌خشاندن ، وهنده‌ك گیانه‌وه‌ر وه‌سا دهاتنه‌ پێش هه‌ر وه‌كى ئه‌و د جهێن خۆ دا دڕاوه‌ستاى بوون ، وهنده‌كێن دى هه‌ر وه‌كى خۆ دهاڤێت یان دكه‌فتن یان غار ددان ، و ل وێرێ ووێرا هه‌ هنده‌ك خیچێن د سه‌ر ئێك ڕا دبۆرین هه‌بوون ، هه‌ر وه‌كى ئه‌و ته‌لـهـه‌ بوون ل به‌ر گیانه‌وه‌ران هاتینه‌ ڤه‌نان ، وهنده‌ك خیچێن درێژ هه‌بوون وه‌سا ددیار بوون دا بێژى ڕمن .


و وێنه‌یێ ژ هه‌میان سه‌یرتـر ئه‌و بوو یێ ل بنێ كۆركه‌كا كویر ل دویماهیا ڕێكه‌كێ هاتینه‌ دیتن ، وئه‌ڤ وێنه‌ گه‌له‌ك یێ غه‌ریب بوو ، د وى وێنه‌یێ دا مـرۆڤـه‌كــێ درێــژكـرى وه‌كى دارى هه‌بوو ب هنده‌ك خیچێن ترسى هاتبوو چێكرن هه‌ر وه‌كى ئه‌و كارێ زارۆكه‌كى یه‌ ، وهه‌چیێ وى ببینت دێ هزر كه‌ت ئه‌و ل سه‌ر پشتێ یێ هاتیه‌ درێژكرن هه‌ر وه‌كى تشته‌كێ ب سه‌رى هاتى . و ب ڕه‌خ وى ڤه‌ وێنه‌یێ بیزوونه‌كێ بریندار هه‌بوو چاڤێن وى وه‌كى یێن هۆڤان دزیق بوون و ب لایێ وان گه‌نجان ڤه‌ بوون ئه‌وێن ل بنى كۆمبووین ، و ل لایێ دى ژ وێنه‌یێ مرۆڤى وێنه‌یێ بالنده‌یه‌كى هه‌بوو ل سه‌ر داره‌كى ڕاوه‌سیا بوو وێنه‌یێ وى یێ باش نه‌بوو ، به‌لـێ گه‌له‌ك یێ خورت بوو ، هه‌ر وه‌كى وى به‌رێ خۆ ددا وى مرۆڤى وهۆڤێ ل به‌راهیا وى مرى .



وڕۆژا دى و یا دى ئه‌و گه‌نج هاتنه‌ شكه‌فتێ ، وهه‌ر جاره‌كا ئه‌و دهاتن وان تشته‌كى نوى ددیت یێ به‌رى هنگى وان نه‌دیتى ، ودودلیا وان ل سه‌ر نهێنیا مۆزه‌خانا وان یا هۆنه‌رى یا چاخێ به‌رى دیرۆكێ زێده‌ بوو ، ووان زانى كو ئه‌و نه‌شێن ڤێ نهێنیێ هه‌ر وهه‌ر ڤه‌شێرن و ل ڕۆژا دى ( یا پێنجێ ) وان به‌حسێ دیتنا خۆ بۆ سه‌یدایێ خۆ كر ، وزه‌لامى ل ده‌سپێكێ هزركر ئه‌و یێ یاریان دكه‌ن ، هه‌تا ده‌مى وى زانى كو ڕاسته‌ وان گه‌نجان شكه‌فته‌كا خودان وێنه‌یێن چاخێ به‌رى دیرۆكێ دیتیه‌ ، وى باوه‌ر نه‌دكر كو ئه‌و ب وى ڕه‌نگى یا جوانه‌ وه‌كى ئه‌و ژێ دبێژن ، ودویماهیێ ئه‌و ل به‌ر هات كو د گه‌ل وان بچت دا ئه‌و ب خۆ به‌رێ خۆ بده‌تێ .


وئه‌زمانێ سه‌یداى ژ مه‌نده‌هۆشیێ هاته‌ گرێدان ده‌مێ وى بۆ جارا ئێكێ به‌رێ خۆ دایه‌ وێ به‌هۆیا مه‌زن یا ب وێنه‌یان هاتیه‌ نه‌خشاندن ووى ب حێبه‌تى ڤه‌ گۆت : (( دڤێت ئه‌م ده‌مى زه‌عێ نه‌كه‌ین ، ونوكه‌ كاغه‌زه‌كێ بۆ باب هنرى برۆیلى بهنێرین )) .


وزارۆكان ئه‌و ناڤ دنیاسى ، وان دزانى باب برۆیلێ فه‌ره‌نسى هاتبوو هلبژارتن دا وێنه‌یێن وان دیمه‌نێن ناڤدار چێ بكه‌ت یێن كو ل شكه‌فتا تامیرا هه‌ین ، ووان گوه ل وێ سه‌رهاتیێ بوو ئه‌وا به‌حس دكه‌ت كانێ چاوا ئه‌ڤ گه‌نجه‌ چه‌ند حه‌فتیه‌كان كه‌فتبوو سه‌ر پشتێ د سه‌رداڤێن شكه‌فتا تامیرا ڤه‌ دا هه‌مى ڕه‌نگ وڕویێن ڤان وێنه‌یان ل سه‌ر كاغه‌زێ چێ كه‌ت ، وئه‌ڤ وێنه‌ د وێ په‌رتۆكێ دا چاپ بوون یا ڤى زه‌لامى پێخورینێن وێ شكه‌فتا ئسپانى تێدا پێشكێشى جیهانێ كرین .


و ژ وى ده‌مى وه‌ره‌ باب برۆیل بوو مه‌زنتـرین شاره‌زا ل فه‌ره‌نسا به‌لكى ل جـیـهـانــێ هــه‌مـیـێ د هۆنه‌رێ به‌رى دیرۆكێ دا ، ڤێجا ئه‌گه‌ر باب برۆیلى بڕیار دا كو ئه‌و وێنه‌یێن گــه‌نـجـان دیـتـیـن ب به‌ردكه‌ڤن بێنه‌ نه‌خشاندن ئه‌و شكه‌فتا گرێ لاسكۆ ناڤداریه‌كا جیهانى ب ده‌ست خۆ ڤه‌ ئینا .


وباب برۆیل د گاڤێ دا هات ، وزه‌حمه‌تا ڤه‌گوهاستنێ ل ده‌مێ شه‌ڕى ل فه‌ره‌نسا ئه‌و ژ هندێ سست نه‌كر كو بهێت ، وگــه‌نـجـان ژ په‌یڤێن وى یێن ئێكێ زانى كو باژێڕێ مۆنتنیاك ژ ئه‌ڤرۆ پێڤه‌ ب ڕه‌نـگـێ جـهـه‌كـێ خه‌مگین وگرتى نائێته‌ به‌رچاڤ ، و ژ وى ده‌مى وهێرڤه‌ هنده‌ك ڕویدانێن سه‌یر ل سه‌ر گـركـێـن لاسكۆ دێ په‌یدا بن ، ئه‌ڤه‌ ژ به‌ر هندێ چونكى باب برۆیل وئه‌و شاره‌زایێن دى یێن د گه‌ل دا هاتینه‌ مۆنتنیاك ل سه‌ر هندێ پێك هاتن كو ئه‌ڤ شكه‌فته‌ ژ مه‌زنتـرین گه‌نجینه‌یێن فه‌ره‌نسا یێن هۆنه‌ریه‌ ، ووى گۆت كو پێتڤیه‌ ئه‌و ل به‌ر خه‌لكى بێته‌ ڤه‌كرن دا جیهان هه‌مى خۆشیێ ب جوانیا ڤان وێنه‌یان ببه‌ت ، ودیسا ئه‌و ل سه‌ر هندێ كۆمبوون كو ئه‌گه‌ر شكه‌فت به‌رانبه‌ر خه‌لكى بێته‌ ڤه‌كرن بێى كو هنده‌ك ئحتیاگ بێنه‌ وه‌رگرتن زیان دێ ب ڤان وێنه‌یێن نه‌ئێنه‌ بهاكرن كه‌ڤت .


 وڤان زه‌لامان زانى كو ئه‌ڤ وێنه‌یه‌ ب هزاران سالان ماینه‌ چونكى با ل وێ شكه‌فتا گرتى ل سه‌ر ئێك پله‌یا گه‌رمێ وته‌ڕاتیێ مابوو ل ڤى ده‌مى هه‌میێ ، ڤێجا ئه‌گه‌ر شكه‌فت هاته‌ ڤه‌كرن وبایێ ژ ده‌رڤه‌ چوو د ژۆرڤه‌ دبت بارودۆخ بێنه‌ گوهاڕتن وهه‌ر زوى وێنه‌ ڕه‌نگێ خۆ بێخن وتیڤل ژ دیواران بوه‌ریێت .


و ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ وان هنارته‌ ب دویڤ ئه‌ندازیاران ڕا دا ئه‌و جیهازه‌كێ تایبه‌ت بۆ پاراستنا هۆنه‌رێ به‌رى دیرۆكێ دورست بكه‌ن ، وهنده‌ك ئه‌ندازیارێن دى نه‌خشه‌ بۆ فره‌هكرنا ده‌رێ شكه‌فتێ دانان ، وهنده‌ك ده‌رگه‌هێن مه‌زن بۆ دانان دا نه‌هێلن با بچته‌ ژۆر ، وهنده‌ك شاره‌زایێن دى یێن هۆنه‌رى هنده‌ك ئامویرتێن ڕۆهنكرنێ چێكرن دا وێنه‌ ب جوانتـرین ڕه‌نگ بێنه‌ دیتن . وهه‌تا سالا 1945 ێ ده‌مێ شه‌ڕ ب دویماهى هاتى وفه‌ره‌نسا دوباره‌ ئازاد بووى كێمه‌ك ژ كارێ پێتڤى هاتبوو كرن ، وهه‌تا پشتى شه‌ڕى ئامیره‌تێن پێتڤى بۆ دورستكرنا باى هێشتا نه‌هاتبوونه‌ دانان ، به‌لكى وێ چه‌ندێ ده‌مه‌كێ درێژ پێ دڤیا .


ودویماهیێ .. و ل سالا 1948 ێ هه‌مى تشت ب دویماهى هاتن وشكه‌فتا لاسكۆ یا ناڤدار ل به‌ر خه‌لكى هاته‌ ڤه‌كرن دا ئه‌و وێ ببینن ، وخه‌لكى ژ هه‌مى لایێن جیهانێ ده‌ست ب هاتنێ كر بۆ مۆنتنیاك ، و ل وێرێ دو گه‌نج ل پێشوازیا مێڤانان بوون دا به‌هۆیا گایان ـ وه‌كى شكه‌فتا مه‌زن پێ هاتیه‌ ناڤكرن ـ نیشا وان بده‌ن .


وگه‌له‌ك ڕاهێنان ل سه‌ر ڤى كارى ب ڤان هه‌ردو ده‌لیلان هاتنه‌كرن ، هه‌تا ئه‌و شیاین گه‌له‌ك تشتێن په‌یوه‌ندى ب وێنه‌یێن لاسكۆ ڤه‌ هه‌ین نیشا مێڤانێن شكه‌فتێ بده‌ن ، ل سه‌رى وان ئیشاره‌ت ددا كو هۆنه‌رمه‌ندێن زیره‌ك نه‌ڕاستیا ڕویێ كه‌ڤرى ب كارئینایه‌ ، وكانێ چاوا وان خیچێن ژ ده‌رڤه‌ یێن گاى ل دۆر پفاتیا دیوارى چێكرن ل شوینا كو ئه‌و وان ل سه‌ر هنده‌ك جهێن ڕاست ونه‌رم چێكه‌ن ، چونكى هـۆنـه‌رمه‌ندێ به‌رى دیرۆكێ وێنه‌یێ خۆ وه‌سا چێكریه‌ كو سێ دویراتى بۆ هه‌بن : ستویراتى ، وكـویــراتـى ، وبلندى ، ووێنه‌یێ گیانه‌وه‌رى ل سه‌ر كه‌ڤرێ شه‌قكرى وه‌سا دیار بوو دێ بێژى ئه‌و یێ ژ  ڕاستیه‌ .



وئه‌و هه‌ردو ده‌لیل شیان شرۆڤه‌ بكه‌ن كانێ دبت زه‌لامێن شكه‌فتێ چاوا ڕه‌نگ چێكربن ، وه‌كى كو هنده‌ك تشت تێكه‌لـى به‌زێ گیانه‌وه‌رى كربن ، وهه‌ردو ده‌لیلان گوت كو هۆنه‌رمه‌ندان ڕه‌نگێ ڕه‌ش ژ وێ ڕه‌ژیێ یێ وه‌رگرتى ئه‌وا ژ سۆتنێ چێ دبوو ، وڕه‌نگێن سۆر وزه‌ر ژ پۆترایا هنده‌ك كان ومه‌عدنان وه‌رگرتینه‌ .


دیسا هه‌ردو ده‌لیلان شیا وێ ڕێكا ڕه‌نگكرنێ شرۆڤه‌ بكه‌ن یا هۆنه‌رمه‌ندان ب كارئیناى ، چونكى ئاكنجیێن ئێكێ یێن شكه‌فتان تبلێن خۆ د ڕه‌نگى دهلاندن وسه‌رتبلێن خۆ بۆ ب كارینانا خیچان ل سه‌ر به‌رى ب كاردئینان ، ودبت كه‌سێن نویتـر ژ وان هنده‌ك فرچه‌ ژ په‌ڕان چێكربن و ب كارئینابن ، وهنده‌ك هۆنه‌رمه‌ندێن به‌رى دیرۆكێ كار ب ڕێكا ڕه‌شاندنێ ئه‌وا ژ نوى هاتیه‌ ناسین كریه‌ ، ووان به‌ز دڕه‌شاندن سه‌ر دیواران پاشى وان پۆترایا ڕه‌نگان ب ڕێكا پرته‌كا داقوتاى ژ له‌ڤه‌نى پێدا دكر ، ڤێجا ڕه‌نگ ب وى ڤه‌ دنویسیا ، وته‌خه‌یا سڤكا وه‌كى مژێ ژ ڕه‌نگى چێ دبوو .


وهه‌ردو ده‌لیلان دگۆته‌ مێڤانان : كه‌سه‌ك ب دورستى نزانت كانێ بۆچى ئاكنجیێن به‌رى دیرۆكێ نیڤا شكه‌فتا لاسكۆ وهنده‌ك شكه‌فتێن دى ب سه‌دان وێنه‌یان نه‌خشاندینه‌ هه‌تا كو گه‌هشتینه‌ كویراتیا وان ، هه‌ر چه‌نده‌ وان به‌رسفك وبه‌رده‌رێن وان شكه‌فتێن ئه‌و لـێ دژیان نه‌دخه‌شاندن ، ووان هه‌ردوان گۆت : بارا پتـر ژ شاره‌زایان ل سه‌ر هندێ كۆمبووینه‌ كو وان ئه‌ڤ وێنه‌یه‌ چێ دكرن چونكى وان باوه‌رى ب سێره‌به‌ندیێ هه‌بوو ، ووان ئه‌ڤ چه‌نده‌ وه‌سا شرۆڤه‌كر كو مرۆڤێ شكه‌فتان ئه‌گه‌ر چوو وێـنـه‌یــێ گـیـانه‌وه‌رێ بیزوون ب هنده‌ك خیچێن ڕه‌ش ل لایه‌كێ تارى ژ شكه‌فتێ چێكر و هنده‌ك ڕم د له‌شى ڕا كرن ، ئه‌و ب ڤێ چه‌ندێ به‌رگه‌ڕیانێ دكه‌ت كو خۆ بكه‌ته‌ نێچیرڤانه‌كێ زیره‌ك .


 وهه‌ردو ده‌لیلان شیا ڤان تشتان بێژنه‌ مێڤانان چونكى ئه‌و ل سه‌ر ده‌ستێ هنده‌ك زانایێن وه‌كى باب برۆیلى فێرى ڤێ چه‌ندێ بووبوون ، به‌لـێ ده‌مێ وان سه‌رهاتیا دیتنا شكه‌فتا لاسكۆ دگۆت وان چیرۆكه‌كا وه‌سا دگۆت یا شاره‌زایێن دى وه‌كى وان نه‌دزانى .. چونكى ئه‌و هه‌ردو ده‌لیلێن ل سالا 1948 ێ ڕێ نیشا خه‌لكى ددا وبه‌رێ وان ددا جوانیێن شكه‌فتا لاسكۆ مارسێل رافیدات وجاك مارسال بوون ، ئــه‌وێــن به‌رى هنگى ب هه‌شت سالان ل ڕۆژه‌كێ ژ ڕۆژێن پاییزا سالا 1940 ێ دو ژ وان هه‌ر چار گه‌نجان بوون یێن ب دویڤ رۆبۆتێ بچویك كه‌فتین وچووینه‌ وێ كونێ ڤه‌ یا به‌رێ وان دایه‌ وێ شكه‌فتێ یا وان مه‌زنتـرین كۆما وێنه‌یێن شكه‌فتێن به‌رى دیرۆكێ تێڤه‌ دیتى .