( 14 )
مێشا هنگڤینی
د جـزیا چاردێ دا ژ قــورئانـێ سوورەتەك ب ناڤێ سوورەتا ( النحل ـ مێشا هنگڤینی ) هەیە ، وڤێ سوورەتێ ناڤێ خۆ ژ وان هەر دو ئایەتان وەرگرتیە یێن بەحسێ مێشا هنگڤینی تـێـدا هاتی ، د ڤان هەر دو ئایەتان دا خودایێ مەزن دبێژت : [ وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أنِ اتخِذِي مِنْ الْجِبَالِ بُيُوتاً وَمِنْ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ . ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكّرُونَ ] ( النحل : 68-69 ) .
ومرۆڤ ئەگەر ب خواندنەكا سەرڤە سەرڤە ڤان هەردو ئایەتان بـخـویـنـت ، و ل دویڤ ڤێ خواندنێ بەرێ خۆ بدەتە تەفسیرا وان ، دێ وە هزر كەت ڤان هەردو ئایەتان هندەك زانینێن وەسا ل دۆر مێشا هنگڤینی بۆ مە ڤەگێڕاینە یێن كو خەلك هەمی دزانن ، وئەو ب خۆ وەسا نینە ! چونكی ئەگەر مرۆڤ كویر بەرێ خۆ بدەتە ڤان هەردو ئایەتان ، وهزرا خۆ د ڕەنگێ لێكدانا وان دا بكەت ، دێ زانت كو ڤان هەردو ئایەتان هندەك زانینێن وەسا هویر ژ ژین وسەروبەرێ مێشا هنگڤینی بۆ مە ڤەگوهاستینە حەتا سالا 1851 ز ژی ئەو زانین ل بەر مرۆڤی دڤەشارتی بوون ، تشتێ هندێ دگەهینت كو ئەڤ قورئانە ژ نك خودێ یە .
جارێ دا بەرێ خۆ بدەینە تەفسیرا ب سەرڤە یا ڤان هەردو ئایەتان ، جوملە جوملە ، خودایێ مەزن دبێژت :
1 ـ [ وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْل ] یەعنی : ئەی موحەممەد ، یان ئەی مرۆڤێ تو قورئانێ دخوینی ، خودایێ تە ب ڕێكا ئیلهامێ مێشا هنگڤینی تێگەهاند ..
2 ـ [ أنِ اتـخِـذِي مِنْ الْجِبَالِ بُيُوتاً وَمِنْ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُون ] یەعنی : ئەو تێگەهاند كو شانەیێن خۆ د چیا وداروبار وبان وسیڤاندان ڕا بدانت .
3 ـ [ ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ ] یەعنی : پاشی ژ هەر بەرهەمەكێ تە بڤێت تو بخـۆ .
4 ـ [ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذلُلاً ] یەعنی : بۆ خواستنا ڕزقی تو وان ڕێكێن خودایێ تە بۆ تە خـۆشكرین بگرە ، وخودێ ئەو ڕێك بۆ تە یێن ب ساناهی كرین ئەگەر خۆ د دویر ژی بن تو ژێ بەرزە نابی .
5 ـ [ يَخْرُجُ مِـنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ ] یەعنی : هنگڤینەكێ گەلەك ڕەنگ ژ زكێ مێشا هنگڤینی دەردكـەڤـت ، دەرمانێ نەخۆشییان بۆ مرۆڤان تێدا هەیە .
6 ـ [ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكّرُونَ ] یەعنی : هندی د ڤی كاری دایە یێ مێشا هنگڤینی دكەت نیشانەكا مەزن ل سەر شیانا ئافراندەرێ ڤێ مێشێ بۆ وی مللەتی هەیە یێ هزرا خۆ تێدا بكەت ، ووجەكێ بۆ خۆ ژێ وەرگرت .
ئەڤەیە تەفسیرا ئایەتێ وەكی ب سەرڤە ژێ دئێتە زانین ، بـەلـێ ب هزرا من ئەگەر مەسەلە ب ڤێ سادەیێ با د ناڤبەرا هەمی حەیوان ومێش ومۆران دا خودایێ مەزن نەدگۆت : خودایێ تە وەحی بۆ مێشا هنگڤینی هنارتیە !
دڤـێـت ( ئـعـجـازەك ) د پشت ڤێ ( وەحیێ ) ڕا هەبت ، حەتا بەحسێ وێ ب تنێ بێتەكرن .
حەتا نیڤا سەدسالا نۆزدێ زایینی ژی زانینێن مرۆڤی ل دۆر مێشا هنگڤینی دسادە بوون ، و ل سالا 1852 دەمێ زانایێ ئەمریكی ( لانگستـرۆث ) شیای پێشكەفتنێن مەزن د ڤەكۆلینێن خۆ دا ل دۆر مێشا هنگڤینی ب دەست خۆ ڤە بینت ، گەلەك زانینێن گرنگ ل دۆر ڤێ مێشێ وسەروبەرێ ژینا وێ ب دەست مرۆڤی كـەفـتـن یێن كو بەری هنگی كەسێ نەزانین .. ودا كو مەسەلە بۆ تێگەهشتنێ ل بەر مە ب ساناهی بكەڤت نیڤشكێ ڤان زانـیـنـان ب كورتی دێ ڤەگێڕین ، پاشی دێ ڤان زانینان دانینە د گەل دەقا ڤان هەردو ئایەتان ، دا ئعجازا قورئانێ بۆ مە دیار ببت .
وەكی مە گۆتی د ناڤبەرا هەمی چێكریێن نە ( موكەللەف ) دا ب تنێ خودێ دبێژت : مە وەحی بۆ مێشا هنگڤینی هنارتیە .. ومەخسەد ب ڤێ وەحیێ ژی وەكی ئاشكەرا ئەو ئلهامە یا خودێ دایە ڤێ مێشێ ژ سێ لایان ڤە : جهێ لـێ ئاكنجیبوونێ ، وڕەنگێ كۆمكرنا خوارنێ ، وچێكرنا وی تشتی یێ بۆ مرۆڤی دبتە شفا ودەرمان ، و د ڤان هەر سێ تشتان دا چـو چـێـكـری وەكی مێشا هنگڤینی نینن .
مێشا هنگڤینی ژی وەكی هەمی مێش ومۆرێن دی ژی یێن كو ب كۆمەل دژین ژینا وێ ل سەر چەند بناخەیان یا ئاڤاكریە ، وەكی لێكڤەكرنا كاری ل سەر هەمی ئەندامان هەر ئێك ل دویڤ شیانا وی ، وكۆمكرن وڕاكرنا خوارنێ بۆ دەمێ تەنگاڤیێ .. وزێدەتر ژ ڤان هەمی مێش ومۆران مێشا هنگڤینی هندەك رەفتار وسالۆخەتێن تایبەت هەنە ، ژ وان رەفتاران :
ئێك : گاڤا دەم هات كو مێشا هنگڤینی دەست ب دانانا شانەیەكا نوی بكەت ، كۆمەكا وان دەردكەڤن ودچن ل وی جهی دگەڕیێن یێ كو ب كـێـر بێت ئەو شانەیا خۆ لـێ چێ بكەن ، وگاڤا وان جـهـەكـێ باش دیت ، ئـەو هـنـدەكان ژ خۆ ـ بۆ زێرەڤانیێ ـ دهێلنە ل وی جهی ، ویێن دی دزڤڕن وجابێ بۆ هەڤالان دئینن .. وتشتێ غەریب ئەوە ئەڤ مێشێن دچن ل جهی دگەِیێن هەمی دمێنە ، وخۆ ئێكێ نـێـر د گـەل وان دەرناكەڤت ، وقـورئان دەمێ بەحسێ ڤێ قویناغێ ژ ژینا مێشا هنگڤینی دكەت ـ كو قویناغا ئێكێ یە ـ جـهـنـاڤێ ( مێ ) ی ب كار دئینت ، دبـێـژت : [ أنِ اتخِذي مِنْ الْجِبَالِ بُيُوتاً وَمِنْ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُون ] وبەرێ خۆ بدە وێ ئایەتێ یا خودێ تێدا بەحسێ مـێـریـێ دكەت جهناڤێ ( مێ ) ی ب كار نائینت ، هەر چەندە د زمانێ عەربی دا پەیڤا ( النحل ) و ( النمل ) ئـێـك ( حالەتـێ ئـعـرابـی ) بۆ هەیە ، ئایەتا ( 18 ) ێ ژ سوورەتا ( النمل ) مێریێ دبێژت : [ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ ] .
دوو : پشتی مێش جهەكێ باش بۆ دانانا شانەیا خۆ دبینن وبڕیارێ ددەن كو خۆ ڤەگوهێزنێ ، ئەو زكێ خۆ ژ هنگڤینی تژی دكەن ژ نوی قەستا جهێ نوی دكەن ، ودەمێ دگەهنە جهێ نوی ودەســت ب چێكرنا شانـەیا خــۆ دكــەن ، ئەو ئێكسەر ناچن ل خوارنێ بگەڕیێن ، چونكی زكێ وان یێ تژیە وبارێ وان یێ گرانە ، ودا كو ئەو ڤی بارێ خۆ سڤك بكەن ڕادبن وی هنگڤینێ مایە د زكی دڕێژنە شانەیێ وخانەیێن خۆ یێن شەش گۆشە پێ چێ دكــەن ، وپشتی ئەڤ كارە ب جـهــ دئێت ، ژ نوی مێشێن مێ ب تنێ ژ شانەیێ دەردكەڤن ودچن ل خوارنێ دگەڕیێن ، قورئان پشتی بەحسێ دەركەفتنا مێشێ بۆ ڤەدیتنا جهێ شانەیێ ، د دەر حـەقا دەركەفتنا بۆ كۆمكرنا خوارنێ دا دبێژت : [ ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ ] ل سەری حەرفا ( ثم ) ئەوا ڕامانا ( تەرتیب وتەراخی ) یێ ددەت ب كارئینا ، یەعنی : گاڤا تـە جهێ شانەیێ دیت وتو چوویێ پاشی پشتی هنگی ب دەمەكی ب كۆمكرنا خـوارنێ دەركــەڤــە ، وئــەگـەر قورئانێ گۆتبا : ( فكلي ) یان ( وكلي ) ل شوینا ( ثم كلي ) هنگی ژ لایێ علمی ڤە ئایەت دا یا خەلەت بت ، چونكی ڕامانا ( تەراخی ) یێ د ڤان هەردو حەرفان دا نینە !
سێ : دەمــێ ئایەت بەحسێ خوارنا مێشێ دكەت دبێژت : [ [ ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ ] یەعنی : تو ژ هەمی ( ثمـاران ـ بەرهەمان ) بـخـۆ ، وتەفسیرزانان مەعنا ڤێ گۆتنێ ب ڕەنگەكێ روهن وئاشكەرا نەدزانی ، چونكی یا وان دزانی ئەڤە بوو كو مێشا هنگڤینی ب تنێ ژ فـێـقـی وبەرهەمێ شرین دخوار وهنگڤین ژێ چێ دكر ، پا چاوا ئایەت دبێژت : ژ هەمی فـێـقی وبەرهەمان بـخـۆ ؟
ڕاستیا نوكە زانا گەهشتینێ ئەڤەیە : مێش ئاڤا شرینا هەمی كولیلكان دمێژن وچونكی ئەڤ كولیلكەنە دبنە بەرهەم ئایەتێ گۆت : ژ هەمی بەرهەمان بـخـۆ ، وژبلی ڤێ ئاڤا شرین ئەوا دبتە هنگڤین مێش تۆڤێ هەمی كولیلكان ژی دخۆت وئەڤ تۆڤە دبتە ئەو بەرهەمێ دی یێ ژ مێشێ دئێت وەكی پرۆتین وڤیتامین وترشاتیا ئەمینی وهندەك عونصرێن مەعدەنی .
وئەگەر قورئان گۆتنا مرۆڤەكی با ـ ئەو مرۆڤ چەند یێ شارەزا ژی با ـ دڤیا گۆتبا : ( وكلي من الثمار الحلوة ) چونكی ئەڤ ڕاستیا نوكە ژ نوی هاتیە زانین چو مرۆڤان بەری چاردە قەرنان نەدزانی !
چار : د ناڤبەرا بەحسێ خوارنا مێشێ ودانانا وێ دا بـۆ بـەرهەمی ئایەتێ گۆت : [ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذلُلاً ] یەعنی : تـو ل وان ڕێكان هەڕە یێن خودێ بۆ تە خۆش و ب ساناهی كرین .. ب ڤی ڕەنگی تەفسیرێن كەڤن ڤێ ئایەتێ مەعنا دكەن ، بەلـێ ل دویڤ ڤێ تەفسیرێ ڤێ مێشێ چو تایبەتمەندی نابن ، چونكی هەمی گیانەوەر دەمێ ژ جهێ خۆ دەردكەڤن وخوارنێ بۆ خۆ دخوازن ، جارەكا دی دزڤڕنە جهێ خۆ ! پشتی هنگی ئەگەر مەخسەد ب ئایەتێ ئەڤە با یا بەرعەقل ئەو بوو ئایەت حەرفا ( ثم ـ پاشی ) ب كار بینت وبێژت : ( ثم اسلكي .. ) ویا دورستـتـر د تـەفـسـیـرا ڤێ پارچەیێ دا ژ ئایەتێ ئەوە ئەم بێژین : خودێ ب ڕێكا ئیلهامێ مێش تێگەهاند كو پشتی خوارنێ ئەو ڤێ خوارنا خۆ د وان ڕێكان ڕا ببەتە خوارێ یێن خودێ بۆ ب ساناهی كرین حەتا بشێت ڤێ خوارنا تامێن جودا جودا ژێ دئێت بكەتە هنگڤین یان شەما یان خوارنا مەلەكی یان ژەهر .. كو ئەڤەنە ئەو بەرهەمێ ژ مێشێ دەردكەڤت یێن كو پارچەیا دی ژ ئایەتێ بەحس ژێ دكەت ..
پێنج : د پارچــەیا دی دا ژ ئایەتێ خـودایـێ مەزن دبێژت : [ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ ] وتشتێ غەریب د ڤێ ئایەتێ دا ئەوە ئایەت دەمێ بەحسێ وی بـەرهـەمـی دكـەت یـێ ژ زكـێ مێشێ دئێت نابێژت : ( یخرج من بطونها عسل .. ) یەعنی : ناڤێ هنگڤینی نائینت ، ودەمێ بەحسێ بەرهەمێ زكێ حەیوانەتان دكەت دبێژت : [ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خَالِصاً سَائِغاً لِلشَّارِبِينَ ] ( النحل : 66 )
بــەحــسـێ شیری ب ناڤ دكەت .. وئەڤە جهێ پسیارێ یە .
بەری زانین پێش بكەڤت مرۆڤان هزر دكر كو تشتێ ژ زكێ مێشا هنگڤینی دەردكەڤت وبۆ گەلەك ئێشان دبتە چارە هنگڤینە ، بەلـێ نوكە بۆ زانایان ئاشكەرا بوویە كو ژبلی هنگڤینی چەند بەرهەمەكێن دی ژی ژ ڤێ مێشێ دئێت بهایێ وان یێ چارەسەریێ بۆ مرۆڤی گەلەك ژ بهایێ هنگڤینی یێ كێمتـر نینە ، و ژ بەرهەمێ مێشا هنگڤینی یێ كو ل سەدسالا بیستێ زایینی ژ نوی هاتیە ناسین وبهایێ وان یێ چارەسەریێ هاتیە زانین ئەڤەنە : ئەو ژەهرا مێش دكەتە لەشێ وی كەسی یێ ئەو پێڤە ددەت ، وئـەو خـوارنا دبێژنێ : خوارنا پادشاهی یا مێش چێ دكەت ، وشەما ، وئەو ماددێ نیسەك یێ دبێژنێ : برۆبۆلیس ، وهنگڤین ب خۆ ژی ، ونوكە زانا وبسپۆر هەمی دزانن كو مفایێ علاجی د ڤان هەمی بەرهەمان دا هەیە ، ودەمێ قورئان هاتیە خوارێ وچاردە قەرنان پشتی هنگی ژی مـرۆڤـی هزر دكر مفایێ چارەسەریێ بۆ مرۆڤی ب تنێ د هنگڤینی دایە ، وتشتێ دی یێ مرۆڤ ل نك ڕادوەستت وخودانێن تەفسیرێن كەڤن حێبەتی كری ئەڤەیە ئەو ئایەتا بەحسێ بەرهەمێ مێشا هنگڤینی دكەت دبێژت : [ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا ] یـەعنی : جهناڤێ ( مێ ) ب كار دئینت ، وئەڤە ڕاستیەكا علمیە ژ نوی مرۆڤ ب سەر هلبوویە ، زانایـێـن بسـپـۆر دبێژن : ئەڤ بەرهەمێن مە بەحس ژێ كری ب تنێ ژ زكێ مێشێن مێ دەردكەڤن .. وئایەتا دی ئەوا بەحسێ بەرهەمێ زكێ حەیوانەتان دكەت كو شیرە دبێژت : [ نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ ] یەعنی : جهناڤێ ( نێر ) ب كاردئینت ، هەر چەند شیر بەرهەمێ حەیوانا مێ ب تنێ یە ، و ل ڤێرێ زانایێن تەفسیرێ خۆ گەلەك زەحمەت دایە دا ئەگەرەكا بەرعەقل بۆ ڤێ ب كارئینانێ ببینن وبۆ مە دیار بكەن كانێ بۆچی ئایەتێ ل ڤـێـرێ ژی نەگۆتیە : ( بطونها ) ! ونوكە علمی ژ نوی بەرسڤا ڤێ پسیارێ یا دایە مە ، قورئانێ نەگۆتیە : ( نسقیكم من بطونه ) وئەگەر ئەڤ چەندە گۆتبا بێ باوەر جهێ طەعنێ بۆ خۆ دا بینن ودا بێژنە پێغەمبەری : چو شیر ژ زكێ حەیوانێ نێر دەرناكەڤت ، وئەگەر گۆتبا : ( نسقیكم مما في بطونها ) چو حنێر تێدا نەدبوو ، بەلـێ حنێر ئەوە یا قورئانێ گۆتی : گەلی مرۆڤان ! ژ وی تشتێ د زكێ حەیوانێ نێر دا هەی ( یەعنی : ژ ئەگەرا وی ) ئەم شیرەكێ باقژ وزەلال ددەینە هەوە . چاوا ؟ زانایێن حەیوانەتی دبێژن : ئـەو ( نـوطفه ) یا كو د زكێ حەیوانەتێ نێر دا هەی پشتی ب ڕێكا ( تەلقیحێ ) بۆ حەیوانەتا مێ دئێتە ڤەگوهاستن وێ ( غــوددێ ) د لەشێ حەیوانا مێ دا ب بزاڤ دئێخت یـێ هۆرمۆنێ ( برۆجستـرۆن وئستـرۆجین ) ی ژ خۆ ددەت ، وئەڤ هۆرمۆنەنە وان ( غوددان ) هشیار دكەن یێن شیری ژ خۆ ددەن .. مـەعـنـا ژ ئـەگـەرا وی تشتێ د زكێ حەیوانێ نێر دا هەی ئەم شـیـری ژ حەیوانا مێ ددۆشین ، نە وەكی مێشا هنگڤینی ئەوێ بۆ دانا وی بەرهەمێ مفا بـۆ مـە تـێـدا هـەی چـو هەوجەیی ب یێ نێر نینە ، لەو ئایەتێ بۆ وێ گــۆت : [ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا ] وبــۆ حــەیـوانـەتان گۆت : [ نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ] وئەگەر قورئان ژ نك خودێ نەبا ، بێژنە من : چاوا دا یا ب ڤێ ( دققەتێ ) بت ؟
