( 18 )
مەكەهـــ ئێكەمین مالە
بۆ مرۆڤان هاتیە دانان
د ئایەتێن ( 96-97 ) ێدا ژ سوورەتا ( آل عمران ) دا خـودایـێ مــەزن بـەحـسـێ ئێك ژ ستوینێن ئیسلامێ دكەت كو ( حەجە ) ودبێژت : [ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِـعَ لِلنَّاسِ لَلّذِي بِبَكّةَ مُبَارَكاً وَهُـدى لِلْعَالَمِينَ . فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِناً وَلِلّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنْ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِيٌّ عَنْ الْعَالَمِين ] .
ئەڤ ئایەتە ڕادگەهینن كو ئێكەمین مال بۆ مرۆڤان ل سەر عەردی هاتیە دانان مالا خودێ یا حەرامە ئەوا ل ( مەكەهێ ) ، وچونكی ئەڤ مالە یا پیـرۆزە خێر لـێ دئێنە زێدەكرن ، ورەحم لـێ دبارت ، و د بەرێخـۆدانا وێ دا ل دەمێ نڤێژێ ، وقەستكرنا وێ ل دەمـێ حـەجـێ وعومرێ ، چاكی وڕێنیشان بـۆ مرۆڤان هەنە .
وخودێ دبێژت : د ڤێ بەیتێ دا نیشانێن ئاشكەرا هەنە كو ئەو ژ ئاڤاكرنا ئیبراهیمیە ، وكو خودێ ئەو یا مەزن وپیرۆزكری ، ژ وان : جهێ ئیبراهیمی كو ئەو كەڤرە یێ ئەو ل سەر ڕادوەستا دەمێ وی وكوڕێ وی ئیسماعیلی ئاڤاهیێ كەعـبـێ بلند دكر ، وهەچیێ بچتە د وێ بەیتێ ڤە ئەوێ ئەمینە كەس نەخۆشیێ ناگەهینتێ . وخودێ ل سەر مرۆڤێ شیان هەبن ل هەچی جهێ ئەو لـێ بت قەستكرنا ڤێ مالـێ فەركریە بـۆ كرنا حەجێ . وهەچیێ باوەریێ ب فەربوونا حەجێ نەئینت كافر دبت ، وخودێ یێ دەولەمەندە چو مننەت ب وی وحەجا وی وكارێ وی نینە .
ودەمێ قورئان دبێژت : مالا خودێ ئەوا ل مەكەهێ ئێكەمین مالە بۆ مرۆڤان هاتیە دانان ، پسیارەكێ ل نك مرۆڤی دئازرینت : بۆ مرۆڤان هاتیە دانان مەعنا وێ ئەوە ئەو ژ لایێ ئێكێ دی ڤە بۆ وان یا هاتیە دانان ، و ژ ڤاهرێ ئایەتێ ئاشكەرا دبت كو دەمێ ئەڤ مالە ل مەكەهێ هاتیە دانان چو مالێن دی ل سەر عەردی نەبوون ، ڤێجا مەعنا ڤێ چیە ؟
ل سەری دا بەرێ خۆ بدەینێ كانێ زانایێن تەفسیرێ یێن كەڤن بۆ ڤێ ئایەتێ چ دبێژن ؟
د تەفسیرا ڤێ ئایەتێ دا زانایێ ناڤدار ( ئبن كەثـیـر ) دبێژت : ( إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِـعَ لِلنَّاس) خودایێ مەزن ڕادگەهینت ئێكەمین مال بۆ مرۆڤان هەمیان هاتیە دانان دا ئەو عیبادەتی لـێ بكەن وطەوافێ ل دۆر بكەن ، ونڤێژێ لـێ بكەن ، وئعتكافێ ل نك بكەن ، ( لَلّذِي بِبَكّةَ مُبَارَكاً ) ئەوە یێ ل مەكەهێ كو كەعبەیە ئـەوا ئـیـبـراهـیـمـی وكـوڕێ وی ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئاڤاكری ، ( مُبَارَكاً ) یەعـنـی ب پیـرۆزی هاتیە دانان ( وَهُـدى لِلْعَالَمِين ) وڕێنیشاندەرە بۆ مرۆڤان .
و ( ئبن كەثیر ) د تەفسیرا خۆ دا گۆتنەكێ ژ ( السدي ) ڤەدگوهێزت كو كەعبە ئێكەمین مالە ل سەر عەردی هەمیێ هاتیە دانان ، هەر چەندە ( ئـبـن كەثیر ) وێ گۆتنێ ڕاستتـر دبینت ئەوا دبێژت : كەعبە ئێكەمین مالە بۆ عیبادەتی ل سـەر عەردی هاتـیـە دانان نەكو ئێكەمین مال ب خۆیە ل سەر عەردی هاتیە دانان .
و د تەفسیرا ( الجلالین ) دا پشتی خودانێ وێ ئاشكەرا دكەت كو كەعبە ئێكەمین مالە ل سەر عەردی هاتیە دانان ، گـۆتـنـەكێ ژ ( عەبدللاهێ كوڕێ عومەری ) ڤەدگوهێزت ودبێژت : طەبەرانی وبەیهەقی وێ گـۆتـنێ ژێ ڤەدگوهێزن ، عەبدللاهــ دبێژت : (( إنه أول ما ظهر على وجه الماء عند خلق السموات والأرض زَبدة بيضاء فدحيت الأرض من تحته ـ ئێكەمین تشتێ ب سەر ئاڤێ كەفتی دەمێ عەسمان وعـەرد هاتینە ئافـرانـدن نیڤشكەك یان كەفەكا سپی بوو ب سەر ئاڤێ كەفت و دبن دا عەرد هاتە پانكرن وفرەهكرن )) .
ژ ڤان نـمـوونەیان دیار دبت كو تەفسیرزانێن بەرێ دو تەفسیر بۆ ڤێ ئایەتێ هەبوون :
ـ هندەكان دگۆت : كەعبە ئێكەمین مالە بۆ مرۆڤان ل سەر عەردی هاتیە دانان ، وبەری ڤێ مالـێ ئێكجار چو مال نەبوون .
ـ وهندەكێن دی دگۆت : كەعبە ئێكەمین مالە بۆ عیبادەتی هاتیە دانان نەكو هەما ئێكەمین مالە ، یەعنی : مال هەبوون بەلـێ نەبوو عیبادەتی .
وهەر چەندە ئایەت ڤان هەردو مەعنایان ڤەدگرت ، بەلـێ ڤاهرێ ئایەتێ پـتـر ب نك مەعنایا ئێكێ ڤە دچت ، یەعنی كو كەعبا پیـرۆز ئەوا دكەفتە باژێڕێ مەكەهێ ئێكەمین مال بت یان جـه بت ل سەر عەردی بۆ ئاكنجیبوونا مرۆڤان ژ لایێ خودایێ ئافراندەر ڤە هاتیە دانان .. وئەڤە قەت نابتە مانع كو كەعبا پیـرۆز ئێكەمین مزگەفت ژی بۆ عیبادەتێ خودێ ل سەر عەردی هاتیە دانان ، ومەسەلا كو ئیبـراهیمی كەعبە ئاڤاكری نە دەلیلە كو بەری وی كەعبە نەبوو ، بەلكی دەلیل ژ قورئانێ وسوننەتێ پتـر بۆ هندێ دچن كو كەعبە بەری ئیبراهیمی هەبوو ، وهەما بەسە بێژین : دەمێ ئیبراهیمی ژنكا خۆ هاجەر وكوڕێ خۆ یێ ساڤا برینە نهالا مەكەهێ ـ وبـێ گـومـان ئەڤە بەری ئاڤاكرنا كەعبێ بوو ـ وی گۆت : [ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنتُ مِـنْ ذرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ ] ( إبراهیم : 37 ) مەعنا : وی دزانی ئەڤ جهە جهێ مالا خودێ یا حەرامە ، بەری ئەو كەعبێ لـێ ئاڤا كەت ، وپشتی هنگی ب چەند سالان ـ دەمێ ئیسماعیل فاما بووی ـ ژ نوی وان هەردووان دیوارێن كەعبێ ڕاكرن ، ودوبارە مالا خودێ یا حەرام ئاڤاكرەڤە .
ژ لایەكێ دی ڤە علمێ نوی ژی پشتەڤانیا ڤێ بۆچوونا ئێكێ دكەت ، وئەگەر ئەم ڤێ ئایەتێ وگۆتنا عەبدللاهێ كوڕێ عومەری بێخینە بەرێك ئەوا طەبەرانی ژێ ڤەدگوهێزت ـ ومە بەری بـێـنـەك دەقا وێ ئـیـنا ـ ، ئەڤ گۆتنا دڤێت مسۆگەر وی ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بهیست بت ، چونكی ئەو مەسەلەكا غەیبیە و نە ژ وان مەسەلانە یێن ئەو ژ نك خۆ بێژت ، دێ بێژین : ئەگەر ئەم ڤان هەردو گۆتنان بێخینە بەرێك ئەو دێ ئێنە هژمارتن ژ وان موعجزەیێن قورئانێ وسوننەتێ یێن مەزن یێن علمێ مرۆڤی ل ڤێ دویماهیێ بنەجهكرین وڕاستیا وان دانایە بەرچاڤێن مە .
ـ دێ بێژن : چاوا ؟
وبۆ بەرسڤ دێ بێژین : پشتی ب سەدان ڤەكۆلین ژ لایێ سەدان زانایان ڤە هاتینەكرن ل درێژیا چەند سالان ، ب ڕێكەكا علمی ل نك وان مسۆگەر بوو كو عەردێ مە د دەمەكی ژ دەمێن دورستبوونا خۆ دا هەمی ئاڤ بوو ، وچو هشكاتی لـێ نەبوو ، پاشی حەزكرنا خودایێ ئافراندەر ل سەر هندێ پێك هات كو بنێ ڤێ ئاڤێ ب هندەك بوركانێن دژوار ومەزن بپەقت وگوڕی ژێ بفویریێت وكەڤڕێن حەلیای ژ خۆ دەربێخت دا بكەڤنە سەر ئێك وهشكاتیەكا وەكی زنجیرا چیایەكی د نیڤا ڤی ئەقیانۆسێ مەزن دا دورست بكەت ، وئەڤ هشكاتیە ئێكەمین هشكاتی بوو ل سەر عەردی پەیدا بووی ، پاشی ڕۆژ بۆ ڕۆژێ ئەڤ هشكاتیە شین بوو وزێدە بوو وبلند بوو حەتا ئەو ب سەر ئاڤێ كەفتی ووەكی گـزیرتەكێ د ناڤ ڤێ ئاڤێ دا لـێ هاتی ( وبۆ زانین ئەڤ ڕەنگێ گزیرتان حەتا نوكە دمشەنە ل ئەقیانۆسێن یابان وفلپین وهاوای وهندەك جهێن دی ) و ب بەردەوامبوونا ڤان ڕەنگە بوركانان ئەڤ گزیرتا ئێكێ بەرفرەه بوو وژێك هاتەدەر حەتا بوویە كیشوەرەكا مەزن یا كو زانا دبێژنێ : ( بانگیا ) یان ( كیشوەرا ماك ) ، وپشتی ئەڤ كیشوەرە دورست بووی و ژ بەر هەبوونا تۆڕەكا پەق ودەرزان ئەو پارچە پارچە بوو وژێكڤەبوو حەتا دویماهیێ بوویە ئەڤ هەر حەفت كیشوەرە یێن ئەم دنیاسین .
مەعنا : عەردێ مە دەمێ بۆ جارا ئێكێ دورست بووی هەمی ئاڤ بوو ، پاشی هشكاتی ژ بن ئاڤێ دەركەفت ، ل سەر جهەكێ ب تنێ بوو ، وڕۆژ بۆ ڕۆژێ ئـەڤ جـهـە بـەرفرەه بوو وژێك هاتەدەر ومەزن بوو ، وژێك دویركەفت حەتا ب ڤی ڕەنگی لـێ هاتی یێ ئەم نوكە دبینین .
وچونكی ئەڤ جهێ مەكەهــ دكەفتێ ل دویڤ قیاساتێن زانایان خالا سەنتەرێ عەردێ هشكە ، هزر پتـر بۆ هندێ دچت كو ئەڤ جهە ، جهێ مەكەهێ ، ئەو جهێ ئێكێ بت یێ ژ بن ئاڤێ دەركەفتی ، ومەعنا ڤێ ئەوە مەكەه ب كەعبا خۆ ڤە دێ ئێكەمین مال بت ژ لایێ خودێ ڤە ل سەر عەردی هاتیە دانان .. وتشتێ ڤێ بۆچوونێ پتـر بنەجه دكەت ئەو حەدیسە یا ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتیە ڤەگوهاستـن ئەوا تێدا هاتی : [ كانت الكعبة خُشْعَةً على الماء فدحيت منها الأرض ] (وەکی (الهروي)دکتێبا (غریب الحدیث)دا ڤەدگوهێزت ) یەعنی : كەعبە ل سەر لاتەكا بلند بوو ل سەر ئاڤێ وعەرد یێ ژێ هاتیە فرەهكرن .
وئەڤە مەزنتـرین ئیعجازا علمیە بۆ قورئانێ وسوننەتێ دئێتە هژمارتن ل زەمانێ علمی .
