( 19 )
نزمترین عەرد
د كتێبێن ئعجازا قورئانێ یێن كەڤن دا دەمێ بەحسێ ئعجازا قورئانێ یا دیرۆكی یان ئعجازا خەبەردانا ژ غەیبێ دئێتەكرن ، بەری هەمی تشتان بەحسێ سەرهاتیا ب سەركەفتنا رۆمـێ ل سەر فورسێ دكەن ئەوا د دەسپێكا سوورەتا ( الروم ) دا هاتی ، دەمێ خودایێ مەزن گۆتی : [ الم . غُلِبَتْ الرُّومُ . فِي أَدْنَى الأَرْضِ وَهُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ . فِي بِضْعِ سِنِينَ لِلّهِ الأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ . بِنَصْرِ اللّهِ يَنصُرُ مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيم ] ( الروم : 1-5 ) .
وئەڤرۆ پشتی علمێ مرۆڤی پێشكەفتی بۆ مە دیار بوو كو ئعجازا ڤێ ئایەتێ نە ب تنێ د هندێ دا بوو كو وێ ژ غەیبێ خەبەر دایە وبەحسێ سەرهاتیەكا هێشتا چێ نەبووی كریە ، بەلكی ڤێ ئایەتێ ئعجازەكا علمی یا وەسا دیاركریە پشتی هاتنا قورئانێ ب چاردە قەرنان ژ نوی مرۆڤ ب ڕێكێن علمی گـەهـشـتـیـێ تشتێ هندێ دگەهینت كو ئەڤ قورئانە ژ نك خودێ یە .
وحەتا ئعجازا ڤـێ ئایـەتـێ یا دیـرۆكـی وعلمی بـۆ مـە ئاشكەرا ببت دڤێت ل دەسپێكێ ل سەرهاتیا شەڕێ فورسێ ورۆمێ بزڤڕین وەكی د دیرۆكێ دا هاتی وكانێ قورئان بۆ ڤێ سەرهاتیێ چ گۆتیە .
ل سەری دێ بێژین : ل وێ سالا پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ تێدا هاتیە هنارتن كو سالا 610 زایینی بوو هـیـراكلیۆسێ بچویك ئەوێ عەرەبان دگۆتێ ( هرەقل ) بوو ئمـبـراتـۆرێ دەولەتا رۆمێ ، ودئێتە زانین كو توخویبێن دەولەتا رۆمێ دگەهشتنە بەر لێڤێن گزیرتا عەرەبان ، ووەلاتێ مصرێ وشامێ وئاسیا ناڤین وپشكەك ژ كوردستانێ ژی دكەفتە بن دەسـتـێ ڤـێ دەولەتا مەزن و ب هـێـز ، و ل تەنشت ڤێ دەولەتێ ل لایێ ڕۆژهەلاتێ دەولەتەكا دی یا مەزن هەبوو وێ ژی وەلاتەكێ بەرفرەه ڤەگرتبوو وئەو ژی ئمبراتۆرییەتا فورسێ بوو ، وگەلەك جاران پەیوەندی د ناڤبەرا ڤان هەردو دەولەتان دا تێك دچوون ، ومەسەلە دگەهشتە هندێ كو شەڕ ولێكدان د ناڤبەرێ دا چێ دبوون ، وشەڕەك ژ ڤان شەڕان ئەو بوو یێ د ناڤبەرا سالێن 613 حەتا 615 ێدا چێبووی دەمێ دەولەتا فورسێ ل سەر دەمێ مەزنێ خۆ خوسرەو پەروێزی ئەوێ ب ناڤێ كیسرای ل نك عەرەبان دئێتە ناسین هێڕشەكا دژوار كرە سەر دەولەتا رۆمێ وپشتی زنجیرەكا سەركەفتنان لەشكەرێ فورسێ شیا پشكەكا مەزن ژ وەلاتێ شامێ ژ دەستێن رۆمێ بیننەدەر ، و ل سالا 614 وان قودس ستاند ، پاشی ل دۆرێن سالا 618 وان مصر ژی ستاند .. وئەڤە دربەكێ مەزن بوو دەولەتا فورسێ یا مەجووسی داوەشاندیە دەولەتا ڕۆمێ یا فەلە .
ودەمێ ئەڤ دەنگ وباسە گەهشتینە باژێڕێ مەكەهێ كەیفا كافرێن مەكەهێ گەلەك ب ڤێ چەندێ هات ووان گۆتە موسلمانان : كانێ چاوا فورس ئەوێن هوین دبێژنێ كافر شیانە رۆمێ ئەوێن خۆ ب خودان كتاب دناسن ، ئەم ژی وەسا دێ شێینە هەوە .. وموسلمانان ب ڤێ چەندێ نەخۆش بوو ، وهنگی ئەڤ ئایەتە هاتنە خوارێ ئەوێن خودایێ مەزن تێدا ڕاگـەهانـدی كـو هـەر چەندە ل عەردێ ژ هەمیان نزمتـر یان نێزیكتـر بۆ وەلاتێ عەرەبان فورس شیانە ڕۆمێ ژی ، بەلـێ پشتی دەمەكێ دی یێ ژ سێ سالان كـێـمـتـر نـەبـت و ژ دەه سالان پتـر نەبت ڕۆمی دێ شێنە فورسێ ، وبەری ڕۆمی ب سـەركــەڤـن وپشتی ب سەردكەڤن ژی مەسەلە هەمی د دەستێ خودێ دایە ، ودەمێ ڕۆمی دشێنە فورسێ كەیفا خودان باوەران دێ ب سەركەفتنا خودێ ئێت ، وهەچیێ خودێ بڤێت دێ وی ب سەر ئێخت ، ویێ وی بڤێت دێ شەرمزار كەت ، چونكی ئەوە خودایێ زال یێ كـەس نەشێتێ ، یێ دلۆڤانكار ب وی یێ وی بڤێت ژ بەنییێن خۆ .
ودەمێ ئەڤ ئایەتە هاتیە خوارێ كافرێن مەكەهێ تـڕانـە بۆ خـۆ پـێ كرن وگۆتن : ئەڤە خەیالەكە موسلمان دلـێ خۆ پێ خۆش دكەن ، چونكی چو نیشانێن بەرچاڤ ل سەر ڤێ چەندێ دئاشكەرا نەبوون .
پاشی خودێ وەسا حەزكر دەولەتا هرەقلی ڕۆژ بۆ ڕۆژێ هێزا خۆ ڤەگەڕاند وهەر ژ سالا 622 دەست ب هێڕشان ل سەر فورسێ كر ولەشكەرێ فورسێ ڕۆژ بۆ ڕۆژێ پاشپاشكی زڤڕی حەتا دربێ مەزن ل سالا 624 ل كوردستانێ بۆ وان هاتیە داوەشاندن ، وپـشـتـی هـنـگـی وان نەشیا خۆ ڤەگرن ، وسالا 630 ب سەر دا نەهاتبوو حەتا رۆمێ هەمی وەلاتێن خۆ وزێدەتر ژی ژ دەست وان ئیناینە دەر .
و د ناڤبەرا ڤان هەردو دیرۆكان دا : دیرۆكا سەركەفتنا فــورسـێ ل سەر رۆمێ ل سالا 615 ودیرۆكا سەركەفتنا رۆمێ ل ســەر فــورسێ ل سالا 624 ، گوهۆڕینێن مەزن ل مەكەهێ ب خۆ ژی چێ بووبوون ، بەری رۆم ب سەركەڤت ب سالەكێ موسلمان ب پێغەمبەر ڤە ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ مەكەهێ دەركەفتبوون و ب مشەختی چـووبـوونـە مـەدیـنـێ ، و د وێ سالـێ دا یا شەڕ د ناڤبەرا رۆمێ وفورسێ دا چێبووی ، بەلكی خــۆ د وێ ڕۆژێ دا یا شــەڕ تــێ دا چێبووی ، ل بەدرێ شەڕ د ناڤــبـەرا موسلمانان وكافرێن قورەیشیان ژی دا چێ بووبوو ، ل ڤــێــرێ مــوسـلـمـان ب ســەركەفـتـن و ل وێرا هە رۆم ب سەركەفت ، وسۆزا خودێ ب جـهــ هات : [ وَيَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ . بِنَصْرِ اللّهِ يَنصُرُ مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ ] وكەیفا مـوسلمانان ب وێ سەركەفتنێ هات یا خودێ ل بەدرێ دایە وان ، وبۆ وان مرۆڤێن ئامادەیی ڤێ سەرهاتیێ بووین ئەڤ چەندە باشتـرین دەلیل بوو ل سەر ڕاستیا قورئانێ .
و د گەل ڤێ موعجزا دیرۆكی یا ئاشكەرا خودایێ مەزن ڤیا نطاقێ موعجزێ هێشتا بەرفرەهتـر لـێ بكەت دا ئەو بۆ یێن وەكی مە ژی ببتە موعجزە ئەم ئەوێن ئامادەیی ڤێ ڕویدانا دیـرۆكی نەبووین ، قورئانێ دەمێ بەحسێ شكەستنا رۆمێ كری چ گۆت ؟
گۆت : [ غُلِبَتْ الرُّومُ . فِي أَدْنَى الأَرْضِ ] وئەگەر ئایەتێ گۆتبا [ غُلِبَتْ الرُّومُ ] ب تنێ ژی مەسەلە ژ لایێ دیرۆكی ڤـە دا یا موعجزە بت ، وگۆتنا [ فِي أَدْنَى الأَرْضِ ] چ ل مەسەلـێ وەك ڕویدان زێدە نەكریە ، چونكی كافران وموسلمانان ژی دزانی كو ل عەردەكێ نێزیك بۆ وەلاتێ عەرەبان یان وەلاتێ فورسێ كو ئەو دەڤەرە یا دبێژنێ : دەڤەرا دەریایا مری ( منطقة البحر الـمـیـت ) فورس شیانە رۆمێ .. پا ئەڤە چ ( جوملا ئعتـراضی ) یە ئایەتێ ئینای ؟
بەرسڤ : ئەڤە ئەو جوملەیە یا پشتی چاردە قەرنان ئعجازەكا دی یا علمی یا قورئانێ بۆ مە بەرچاڤ كری !
ل دەمێ مە یێ نوكە ب گەلەك ڕێكێن علمی بنەجـه بوویە كو ئەو دەڤەرا دەریایا مری ( البحر المیت ) دكەفتێ ل شامێ ، نە ب تنێ نێزیكـتـرین وەلاتە بۆ گزیرتا عەرەبان ـ وەكی زانایێن تەفـسـیـرێ یـێـن كەڤن شرۆڤە دكر ـ بەلكی ئەو نزمتـرین جهە ل سەر عەردی هەمیێ ، چونكی مستەوایێ ڕویێ وی نێزیكی چارسەد مـتـران دكەفتە د بن مستەوایێ ڕویێ دەریایێ دا ، ومستەوایێ جهێ كویرتر یێ بنێ دەریایا مری دگەهتە هەشت سەد متـران د بن مستەوایێ ڕویێ دەریایێ دا ، وئەڤ دەریایە ب خـۆ دئـێـتـە هـژمارتـن گـۆلەكا ئاڤێ یا مەزن ، و ب ڤێ چەندێ ئەو دەڤەرا دەریایا مری دكەفتێ دئێتە هـژمارتـن نزمتـرین جـه ل سەر ڕویێ عەردی ، ووەك دەلیل ل سەر ڤێ چەندێ زانا دبێژن : مـسـتـوایێ ڕویێ ئاڤا دەریایا مـری چارسەد ودو متـران نزمتـرە ژ مستەوایێ نزمتـرین جهی ژ ڕویێ هەردو دەریایێن نزیك : دەریایا سۆر ودەریایا سپی یا ناڤین .
ولایێ بنی ژ دەریایا مری كویراتیا وی دگەهتە شەش حەتا دەه متـران ، ومەعنا ڤێ ئەوە ئەو جـه ڕۆژ بۆ ڕۆژێ یێ زوها دبت ، وزانایێن شوینواران هزر دكەن ئەڤ جهە ژ دەریایێ ل زەمانەكێ نە یێ ژ مێژە ـ قیاس د گەل ژیێ زەمانی یێ درێژ ـ دەریا نەبوو ، بەلكی هشكاتی بوو ، ومرۆڤ لـێ دژیان ، وحەتا نێزیكی سەدسالا بیستێ بەری زایینێ ژی ژین ل ڤێ دەڤەرێ یا پێشكەفتی بوو ، پاشی پشتی هنگی و ژ بەر هندەك ئەگەرێن نە علمی ـ یەعنی : یێن خیلافێ عەدەتی وقیاساتێن علمی ـ ئەڤ عەردە هەر وەكی هاتیە وەرگێڕان ودەرنشیفكرن لەو یێ نزم بووی وپاشی یێ تژی ئاڤ بووی ، وهنگی ئەو دەریایا دبێژنێ : دەریایا مری یا بەرفرەهــ بووی حەتا ئەڤ جهە هەمی ڤەگرتی ، ونوكە ئەڤ جهە ڕۆژ بۆ ڕۆژێ یێ بەر ب هشكاتیێ ڤە دچت .
وئـەگــەر ئەم بـیـرا خۆ ل هندێ بینینەڤە كو قەومێ لووطی ل ڤی دەمی و ل ڤی جهێ دگۆتنێ دەڤەرا سەدۆم دژیا ، دێ ئەگەرا قولپاندنا عەردی ل ڤی جهی بۆ مە دیار بت ، ودێ بۆ مە دیار بت كو ئەڤ وەرگێران ودەرنشیفكرنە عقووبەیەكا خودایی بوو ب سەر ڤی مللەتی دا هاتی ، ودبت پشتی ئەڤ جهە جارەكا دی دبتە هشكاتی گەلەك شوینوارێن ڤی مللەتی ئاشكەرا ببن ، وهنگی پـتـر ئعجازا قورئانێ بۆ مرۆڤان دێ ئاشكەرا بت .
