دهرگههێ ئێكێ پشكێن ئاڤێ
والماء طاهر مطهر، لا يخرجه عن الوصفين إلا ما غير ريحه، أو طعمه، أو لونه، من النجاسات وعن الثاني ما أخرجه عن اسم الماء المطلق من المغيرات الطاهرة، ولا فرق بين قليل وكثير، وما فوق القلتين و ما دونهما، ومتحرك و ساكن، ومستعمل وغير مستعمل.
ئهڤى دهرگههى چار مهسهله دكهڤنه د بن دا:
• مهسهلا ئێكێ: (ئاڤ یا پاقژه، و یا پاقژكهره) یهعنى: هندى ئاڤه، ئهو ب خۆ تـشـتـهكـێ پـاقـژه، و پاقـژكـرن ژى پـێ دئێتهكرن، و ئهڤه تشتهكێ ئاشكهرایه دهلیل ژ قورئانێ و سوننهتێ ل سهر ڤێ چهندێ ههنه، و عهقل ژى ڤێ چهندێ بنهجهـ دكهت.
•مهسهلا دووێ: (تشتهك نینه ڤان ههردو سالۆخهتان ژ ئاڤێ بستینت، ئهو تشت تێ نهبت یێ بێنها وێ، یان ڕهنگێ وێ، یان تاما وێ بگوهۆڕت، ژ تشتێن پیس) یهعنى: ئاڤ ههر دێ مینت ئهو ب خۆ یا پاقژ، و یا پاقژكهر بۆ تشتێن دى، و ئهڤ ههر دو سالۆخهته ژێ نائێنه ستاندن، هنگى نهبت تشتهكێ پیس بكهفته د ئاڤێ دا، ب شهرتهكى ئهو تشتێ پیس ئێك ژ سێ تشتان ژ وێ ئاڤێ بگوهۆڕت، و ئهو ههر سێ تشت ئهڤهنه: بێهن، و ڕهنگ، و تام.. و دهلیل ل سهر ڤێ چهندێ گۆتنا پێغهمبهرییه -سلاڤ لێ بن-: ( إن الماء طهور لا ينجسه شيء )
یهعنى: هندى ئاڤه یا پاقژه و تشتى ژى پاقژ دكهت، و چو تشت نینن وێ پیس بكهن.. و پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هنگى ئهڤ گۆتنه گۆتبوو، دهمێ پسیار ژێ هاتییهكرن: ئهرێ ئهم دهسنڤێژێ ب ئاڤا بیرا (بوضاعه) بشۆین، و خهلك تشتێن پیس دهاڤێنه تێدا؟
•مهسهلا سێیێ: (و ئاڤ سالۆخهتێ خۆ یێ دووێ ژ دهست ددهت ئهگهر تشتهكێ پاقژ یێ وێ بگوهۆڕت كهفته تێدا، كو بۆ نهئێته گۆتن: ئاڤ)، د مهسهلا بۆرى دا مه ئاشكهرا بوو كو ئهگهر تشتهكێ پیس كهفته د ئاڤێ دا، و بێهنا وێ یان ڕهنگێ وێ یان تاما وێ گوهاڕت ئاڤ نهدمینت پاقژ ونه ژى تشتى پاقژ دكهت، و ل ڤێرێ بهحسێ هنگى دكهت ئهگهر تشتهكێ پاقژ بكهفته تێدا و وێ بگوهۆڕت، هنگى ئهو ههر دمینت پاقژ، بهلێ نامینت پاقژكهر، یهعنى: تشتى پاقژ ناكهت. وهكى: خۆشاڤێ، یان گولاڤێ، ئهڤه ب خۆ دپاقژن، ئهگهر بمیننه ب جلكێ مرۆڤى ڤه وى بێنڤێژ ناكهن، بهلێ چێ نابت مرۆڤ دهسنڤێژێ پێ بگرت.. و وهكى ئاشكهرا ژى ناڤێ (ئاڤ) ب تنێ ل سهر ڤى ڕهنگى نائێته دانان ئهگهر ئهو ب ناڤهكێ دى ڤه نهئێته گرێدان.
• مهسهلا چارێ: (و فهرق ناكهت ئاڤ كێم بت، یان گهلهك بت، دو قولله تێ ههبت یان نه، بچت، یان یا پهنگیای بت، هاتبته ب كارئینان یان نه) یهعنى: ئهو ئاڤا تشتهكێ پیس دكهفته تێدا، و ڕهنگێ وێ نهئێته گوهاڕتن، كێم بت یان گهلهك بت، پتر بت ژ دو (قوللهیان) یان كێمتر بت، ئاڤ ژ بهر بچت یان ژى د جهێ خۆ دا یا ڕاوهستیاى بت، دێ مینت پاقژ و پاقژكهر ژى، و مه گۆت: ئهگهر نههاته گوهاڕتن، چونكى ئهگهر هاته گوهاڕتن، زانا ههمى ل وێ باوهرێنه كو ئهو نامینت پاقژ، و تشتى پاقژ ناكهت.
و ئهڤه مهسهلهكه زانا تێدا ب خیلاف چووینه، هندهك ژ وان وهكى ئیمام مالكى فهرقێ نائێخنه ناڤبهرا ئاڤا كێم و یا گهلهك، یا گرنگ ئهوه ئهرێ ئهو ئاڤ هاتییه گوهاڕتن یان نه؟ وهندهك فهرقێ دئێخنه ناڤبهرا ئاڤا كێم و یا گهلهك، دبێژن: ئهگهر ئاڤ یا كێم بت، دێ پیس بت، بێته گوهاڕتن یان نهئێته گوهاڕتن، بهلێ ئهگهر ئهو گهلهك بت، پـیـس نـابـت حهتا نهئێته گوهاڕتن، و پشتى هنگى ئهو -د ناڤبهرا خۆ دا- د كێمى و گهلهكییێ ژى دا ب خیلاف چووینه، ئیمامێ شافعى دبێژت: ئهگهر ئاڤ دو (قولله) بن، و (قولله) جهڕكێ مهزنه، (و دو قولله نوكه ب سهد و نۆت لتران دئێنه پیڤان) ئاڤ پیس نابت ئهگهر نهئێته گوهاڕتن، و حهنهفى دبێژن: ئاڤا گهلهك ئهوه یا ئهگهر تو لایهكێ وێ بشلقینى لایێ دى نهشلقیێت.. و ل دۆر حوكمێ وێ ئاڤا بۆ پاقژكرنهكێ، یان دهشنڤێژێ، یان ڕاكرنا بێنڤیژییێ هاتییه ب كارئینان، و نههاتییه گوهاڕتن، زانا ب خیلاف چووینه، هندهك دبێژن: ئهو ب خۆ یا پاقژه، بهلێ پاقژكرنێ ناكهت، وهندهك دبێژن: ئهو یا پاقژه، و پاقژكرنێ ژى دكهت، وهكى ئاڤا نههاتییه ب كارئینان.. و خودانێ كتێبێ ل سهر ڤێ بۆچوونێیه.
دهرگههێ دووێ پیساتى
والنجاسات هي: غائط الإنسان مطلقا، وبوله، إلا الذكر الرضيع، ولعاب كلب، وروث، ودم حيض، ولحم خنزير، وفيما عدا ذلك خلاف، والأصل الطهارة، فلا ينقل عنها إلا ناقل صحيح لم يعارضه ما يساويه، أو يقدم عليه.
ناڤبڕا ئێكێ ئهحكامێن پیساتییان
د ڤى دهرگههى دا بهحسێ هندهك ڕهنگێن پیساتییان دئێتهكرن، و پیساتى ئهو تشته یێ خودانێن تبعهتێ ساخلهم پاراستنا خۆ ژێ دكهن، و خۆ ژێ ددهنه پاش، و ئهگهر تشتهك ژێ ما ب وان یان جلكێن وان ڤه، ئهو خۆ دشۆن، و ل ڤێرێ هندهك نموونه ل سهر پیساتییان هاتینه گۆتن، ژ وان:
1- (دهسنڤێژا ههمى مرۆڤان یا ستویر، و دهسنڤێژا زراڤ، یا زارۆكێ ب شیر تێ نهبت): دهسنڤێژا مرۆڤى، یا ستویر بت، یان یازراڤ بت، یا پیسه، جهێ پێڤه بمینت دڤێت بێته شویشتن، ژ بهر وان حهدیسێن دورست یێن د ڤێ چهندێ دا هاتینه ڤهگوهاستن، وهكى حهدیسا وى ئهعرابى یێ میزتییه مزگهفتێ، و پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- فهرمان كرى ئاڤێ ل وى جهى بكهن، وهكى بوخارى و موسلم ژێ ڤهدگوهێزن. و فهرق د ناڤبهرا دهسنڤیژا مرۆڤێ بچویك و یێ مهزن دا نینه، ب تنێ دهسنڤێژا زراڤ یا زارۆكێ ب شیر نهبت، ئهوێ هێشتا خوارن نهخوارى، ئهگهر كوڕ بت، جهێ دهسنڤێژا وى یا زراڤ ب تنێ ئاڤ لێ دئێته ڕهشاندن. و زانا د حوكمێ ئاڤا زهلامى دا ئهوا زارۆك ژێ چێ دبت، یا ب عهرهبى دبێژنێ: (مهنى) ب خیلاف چووینه، هندهك دبێژن: ئهو یێ پاقژه، ئهگهر ب جلكى ڤه بمینت، جلكى بێنڤێژ ناكهت، وهندهك دبێژن: ئهو ژى یا پیسه، و بۆچوونا ئێكێ دورستتره.
2- (وگلیزێ صهیى): گلیزێ صهیى، كو ئهو تهڕاتییه یا د دهڤێ وى دا، یا پیسه، ژ بهر ڤێ چهندێ ئهو ئامانێ ئهو دهڤێ خۆ دكهتێ پیس دبت، بوخارى و موسلم ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت:( إذا شرب الكلب في إناء أحدكم فليغسله سبعا )یهعنى: ئهگهر صهى د ئامانێ ئێك ژ ههوه دا ڤهخوار، هوین حهفت جاران وى بشۆن.
3- (وپیساتییێ حهیوانى): د حوكمێ پیساتییێ حهیوانى و میزا وى دا خیلاف ههیه، و هندهك زانا ل وێ باوهرێنه كو میزا وى حهیوانى یێ گۆشتێ وى دئێته خوارن، وهكى حێشترێ، یا پاقژه.
4- (وخوینا ژن ل دهمێ عادهى دبینت): و دهلیل ل سهر ڤێ چهندێ ئهو حهدیسه یا بوخارى و موسلم ژ ئهسمائا كچا ئهبوو بهكرى ڤهدگوهێزن، دبێژت: ژنهك هاته نك پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- و گۆتێ: ئێك ژ مه دهمێ دكهفته د عادهى دا، خوین ب كراسێ وێ دكهڤت، ڤێجا ئهو چ بكهت؟ گۆت:( تحته ثم تقرصه بالماء وتنضحه وتصلي فيه ) یهعنى: بلا ئهو وى بپهرخینت، و ب نینووكان بكهفتێ، و ئاڤێ لێ بكهت، و نڤێژێ پێ بكهت. و د حوكمێ ههر خوینهكا دى دا -ژ بلى خوینا عادهیێ ژنێ- زانایان بۆچوونێن ژێك جودا ههنه، و بهلكى یا دورست ئهوه ئهو یا پاقژه، ژ بهر نهبوونا دهلیلهكێ بنبڕ ل سهر نهپاقژییێ.
5- (وگۆشتێ بهرازى): و دهلیل ل سهر ڤێ چهندێ ئایهتا قورئانێیه:( أو لحم خنزير فإنه رجس )(الأنعام: 145) و (رجس) مهعنا یێ پیسه، و هندهك زانا دبێژن: مهخسهد ب پیساتییا بهرازى پیساتییا خوارنا گۆشتێ وییه، ئهگهر ئهو ب خۆ یێ پیس نینه..
(و ههر تشتهكێ دى یێ ههبت ژ بلى ڤان خیلاف تێدا ههیه) وهكى ئاڤا زهلامى، و ئهو خوینا ژ لهشێ مرۆڤى دئێت، ژ بلى خوینا عادهیێ ژنێ.. ئهو یا پیسه، وهكى بۆرى د گهل مه. و ئهصل د ههر تشتهكى دا پاقژییه، حهتا دهلیلهكێ دورست ل سهر پیساتییا وى بێت، وهكى د مهتنى دا هاتى: (بناخه د ههر تشتهكى دا پاقژییه، وهسا نهبت دهلیلهكێ دورست ل سهر پیساتییا وى تشتى ههبت، دهلیلهكێ وهسا بت كو چو دهلیلێن دى یێن ل ڕێزا وى، یان یێن ب پێش وى بكهڤن نهبن بهرانبهر وى ڕاوهستن)، چونكى ههر جارهكا مه حوكم ب پیساتییا تشتهكى دا، ئهو هنگى ئهم یێ ژ خهلكى دخوازین كو ئهو عیبادهتێ خودێ ب ڤى حوكمى بكهن، و كرنا عیبادهتى بێ دهلیل چێ نابت.
ناڤبڕا دویێ پاقژكرنا پیساتییان
ويطهر ما يتنجس بغسله حتى لا يبقى لها عين ولا لون ولا ريح ولا طعم، والنعل بالمسح، والاستحالة مطهرة، لعدم وجود الوصف المحكوم عليه، وما لا يمكن غسله فبالصب عليه أو النزح منه، حتى لا يبقى للنجاسة أثر، والماء هو الأصل في التطهير، لا يقوم غيره مقامه إلا بإذن من الشارع.
(و ئهو تشتێ پیس ببت ب شویشتنێ پاقژ دبت) یهعنى: ههر تشتهكێ شریعهتى حوكم ب پیساتییا وى دابت، ئهو ب شویشتنێ پاقژ دبت، و شویشتن ب ئاڤێ دبت، ژ خۆ ئهگهر تشتهك ههبت شریعهتى ڕێكهكا دى ژ بلى شویشتنا ب ئاڤێ بۆ پاقژكرنا وى نیشا مه دابت، دڤێت ئهم وێ ڕێكێ ب تنێ ب كار بینین، وهكی پاقژكرنا پێلاڤێ ب مهسح و ڤهمالینێ وهكى ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هاتییه ڤهگوهاستن. (حهتا ئهو پیساتى ب خۆ یان ڕهنگ و بێهن و تام ژێ نهمینت) چونكى ئهگهر تشتهك ژ وێ پیساتییێ ب خۆ بمینت، یان ڕهنگ و بێهن و تاما وێ بمینت، مهعنا وێ ئهوه هندهك ژ وێ پیساتییێ مایه.
(و نهعال ب ڤهمالینێ پاقژ دبت) چـونـكـى ئــهو تشتهكێ ڕهقـه و پیساتى ناچته د ناڤ وێ ب خۆ دا، لهو ئهگهر مرۆڤ وێ د جههكێ پاقژ بهوسیت ئهو ژى پاقژ دبت و ههوجهیى شویشتنا ب ئاڤێ ناكهت، ئیمام ئهحمهد و ئهبوو داوود ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزن، دبێژت:(ئهگهر ئێك ژ ههوه هاته مزگهفتێ، بلا ئهو ههردو نهعالێن خۆ وهرگێڕت و بهرێ خۆ بدهتێ، ئهگهر پیساتییهك پێڤه دیت بلا ئهو وێ د عهردى بهوسیت پاشى بلا نڤێژێ پێڤه بكهت)مهعنا: ههوجهیى شویشتنێ ناكهت.
(و ئهگهر ئهو تشتێ پیس هاته گوهاڕتن و بۆ تشتهكێ دى هنگى ئهو پاقژ دبت، چونكى ئهو سالۆخهتێ ژ بهر وى حوكم ب پیساتییێ ل سهر تشتى هاتییهدان نهمایه) وهكى مهیێ دهمێ دئێته گوهاڕتن و دبته سیهێك، هنگى سالۆخهتێ مهستكرنێ تێدا نامینت. (و ئهو تشتێ شویشتنا وى د شیان دا نهبت) وهكى ئهو عهردێ ئاخ بت دهمێ تشتهكێ پیس دڕێژته سهر، یان بیرا ئاڤێ دهمێ تشتهكێ پیس دكهفته تێدا (پاقژكرنا وى ب هندێ دبت ئاڤ ل وى جهى بێتهكرن، یان ئاڤێ ژێ بێته ههلاندن، حهتا چو شوینوارێ وێ پیساتییێ لێ نهمینت).
(و ئاڤه بۆ پاقژكرنێ بناخه، و تشتهكێ دى جهێ وێ ناگرت وهسا نهبت شریعهت دهستویرییێ پێ بدهت) و دهلیل ژ كیتابێ و سوننهتێ ههیه دهمێ ئهو ههردو سالۆخهتێ پاقژكرنێن (طههوورییێ) بێ قهید ددهنه ئاڤێ، وهكى د حهدیسێ دا هاتى: (الماء طهور) و ئهگهر شریعهتى دهستویرى بۆ تشتهكێ دى ژ بلى ئاڤێ دا، كو ئهو ژى ب كارێ پاقژكرنێ ڕادبت، هنگى ئهو جهێ ئاڤێ دگرت.
دهرگههێ سێیێ چوونا تارهتێ
على المتخلي الاستتار حتى يدنو من الأرض، والبعد، أو دخول الكنيف، وترك الكلام، والملابسة لما له حرمة، وتجنب الأمكنة التي منع عن التخلي فيها شرع أو عرف، وعدم الاستقبال و الاستدبار للقبلة، وعليه الاستجمار بثلاثة أحجار طاهرة، أو ما يقوم مقامها، وتندب الاستعاذة عند الشروع، والاستغفار والحمد بعد الفراغ.
مهخسهد ب چوونا تارهتێ ئهوه مرۆڤهك ههوجهییا خۆ بۆ دهرێخستنا دهسنڤێژا خۆ یا زراڤ یان یا ستویر ب جهـ بینت، و بۆ ڤێ چهندێ ئهو خۆ ڤهدهركهت، و قهستا (ئهدهبخانێ) بكهت، دبێژت: (ئهو كهسێ بخوازت بچته تارهتێ ل سهر وى ئهوه ئهو خۆ ستاره بكهت، و قهستا جههكێ نزم ژ عهردى بكهت) دا كهس وى نهبینت و چو دهنگ و بێهنێ ژێ سهح نهكهت، و حهتا ئهو نهگههته جههكێ ڤهدهر و ڤهشارتى چێ نابت بۆ وى ئهو كراسێ خۆ بدانت.
مهعنا: •ئێك ژ تۆرهیێن چوونا تارهتێ ئهوه مرۆڤ خۆ ژ چاڤان ستاره بكهت.
• (و) تـۆرهیـێ دویــێ: (خۆ ژ خهلكى دویـر بكهت) دا كـهس وى نـهبـیـنت، و ژ صهحابییان دئێته ڤهگوهاستن كو دهمێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دڤیا بچته تارهتێ، هند دویر دچوو حهتا كهس وى نهبینت.
•(و) تۆرهیێ سێیێ: كو ئهو (بچته وى جهى یێ تهعانكرى بت) وهكى وان ژۆرێن بۆ ڤى كارى دئێنه دورستكرن، ئهگهر جههكێ وهسا ب دهست وى بكهڤت.
•(و) تۆرهیێ چارێ: (خۆ ژ ئاخفتنێ بدهته پاش) دهمێ ئهو ههوجهییا خۆ دقهتینت.
•(و) تۆرهیێ پێنجێ: (ئهو تشتێ حورمهتا خۆ ههبت د گهل خۆ نهبهت) وهكى گوستیركێ ئهگهر ناڤێ خودێ ل سهر بت، یان پهڕهكێ ئایهت ل سهر بن، و ههر تشتهكێ شریعهتى حورمهت دابتێ.
•(و) تۆرهیێ شهشێ: (خۆ ژ وان جهان بدهته پاش یێن شریعهتى، یان عورف و عهدهتان، نههێلاى تارهت لێ بێتهگرتن) وهكى: د ڕێكا خهلكى دا، یان ل بهر سیبهرا وان داران یێن خهلك خۆ ددهنه بهر، یان ئهو كونێن ل عهردى ههین.. ئهڤان نههى یا ژێ هاتییهكرن، و ئارمانج ژێ ئهوه نهخۆشى نهگههته خهلكى.
•(و) تـۆرهیێ شەشێ: (نه بهرێ خۆ بدهته قیبلێ نه پشتا خۆ) و گهلهك حهدیس ل سهر ڤێ چهندێ ههنه، ژ وان: بوخارى و موسلم ژ ئهبوو ئهییووبى ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت:(إذا أتيتم الغائط فلا تستقبلوا القبلة ولا تستدبروها ببول ولا غائط ولكن شرقوا أو غربوا ) ئانكو: ئهگهر هوین هاتنه تارهتێ، نه بۆ دهسنڤێژا زراڤ نــه یا سـتـویـر، هوین بهرێ خۆ نهدهنه قیبلێ و پشتا خۆ ژى نهدهنێ، بهلكى ب لایێ ڕۆژههلاتێ یان ڕۆژئاڤایێ ڤه بهرێ خۆ بدهن. بهلێ حهدیسهكا دى یا دورست هــهیــه ئهبوو داوود و ترمذى و ئبن ماجه ژ جابرى ڤهدگوهێزن، دبێژت: ((پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- نههیا مه كربوو ئهم ل دهمێ تارهتێ بهرێ خۆ بدهینه قیبلێ، و بهرى ئـهو بـمــرت ب سالـهكــێ مـن دیت وى دهستنڤێژا زراڤ خۆش دكر، و بهرێ وى ل قیبلێ بوو)).
و بۆ ب جهئینانا ڤان ههردو حهدیسان پێكڤه زانایان سێ بۆچوون ههنه:
• یا ئێكێ: هندهك دبێژن: حهدیسا جابرى ئهو حهدیسێن بهرى خۆ یێن نههى تێدا هاتى نهسخ دكهت.
•یا دویێ: هـنـدهك دبـێـژن: نـههى بۆ هنگییه دهمێ مرۆڤ ل چۆلى دچته تارهتێ، و ئهگهر چوونا تارهتێ د ئاڤاهى ڤهبت، یان تشتهك د ناڤبهرا وى و قیبلێ دا بت، دورسته ئهو بهرێ خۆ بدهته قیبلێ.
•یا سێیێ: حهدیسێن نههییێ بۆ كهراههتێنیه، و حهدیسێن دى بۆ ئیباحێنه، یهعنى: دورسته مرۆڤ بهرێ خۆ یان پشتا خۆ بدهته قیبلێ، بهلێ ئهو كارهكێ باش نینه. (و دڤێت ئهو ب سێ بهرێن پاقژ خۆ پاقژ بكهت) دهمێ ئهو ل چۆلى بت، و وى تارهتا خۆ گرت و ڤیا خۆ پاقژ بكهت، بهر بۆ خۆپاقژكرنێ جهێ ئاڤێ دگرن، بهلێ دڤێت ئهو بهر د پاقژ بن، و سوننهته ئهو سێ بهر بن، (یان ههر تشتهكێ جهێ بهرى بگرت) ئهگهر بهر ب دهست نهكهفت، بهلێ ب شهرتهكى ئهو پیساتییێ حهیوانهتى نهبت، و ههستى نهبت، چونكى نههى ژ وان هاتییهكرن.
• (و) تۆرهیێ حهفتێ (یا سوننهت ئهوه دهمێ ئهو قهستا تارهتێ بكهت ئهو خۆ ب خودێ بپارێزت) و بێژت:((اللهم إنی أعوذ بك من الخبث والخبائث)) وهكى د وێ حهدیسێ دا هاتى یا موسلم ژ ئهنهسى ڤهدگوهێزت، (و پشتى ئهو خلاص دبت ئهو داخوازا ژێبرنا گونههان بۆ خۆ بكهت، و حهمدا خودێ بكهت) و بێژت:((غفرانك))وهكى ئهحمهدى ژ عائیشایێ ڤهگوهاستى.
دهرگههێ چارێ دهرگههێ دهستنڤێژێ
ناڤبڕا ئێكێ فهرزێن دهستنڤێژێ
يجب على كل مكلف أن يسمي إذا ذكر، ويتمضمض و يستنشق، ثم يغسل جميع وجهه، ثم يديه مع مرفقيه، ثم يمسح رأسه مع أذنيه، ويجزئ مسح بعضه، والمسح على العمامة، ثم يغسل رجليه مع الكعبين، وله المسح على الخفين، ولا يكون وضوءا شرعيا إلا بالنية لاستباحة الصلاة.
شویشتنا دهستنڤێژێ شهرتهكه ژ شهرتێن نڤێژێ، یهعنى: نڤێژ بـێـى وێ یا دورست نینه، و ئهو بهرى مشهختبوونێ د گهل نڤێژێ هاتبوو فهرزكرن.
ئهو (ل سهر ههر كهسهكێ موكهللهف بت) یهعنى: یێ بالغ و ب عاقل بت، و نڤێژ ل سهر هاتبته فهرزكرن، دهستنڤێژ نهبت یان یێ ب جنابهت بت، و بڤێت نڤێژێ بكهت (واجبه) یهعنى: بڤێت نهڤێت لازمه ب كارێ دهسنڤێژ شویشتنێ ڕاببت، و كارێن وێ ئهڤهنه:
1- (كو ناڤێ خودێ بینت، ئهگهر بیرا وى لێ هاتهڤه): و ژ ڤێ گۆتنێ بۆ مه ئاشكهرا دبت كو ئینانا ناڤێ خودێ ل دهسپێكا شویشتنا دهسنڤێژێ، كو بێژت: (بسم الله) ئێك ژ كارێن واجبه بۆ دورستبوونا دهسنڤێژێ، و ههچییێ بیرا وى ل ڤێ چهندێ بێتهڤه و ژ قهستا ناڤێ خودێ نهئینت، شویشتنا وى بۆ دهسنڤێژێ یا بهطاله، ژ بهر وێ حهدیسا دورست یا ئیمام ئهحمهد ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزت، دبێژت:( لا صلاة لمن لا وضوء له، ولا وضوء لمن لم يذكر اسم الله عليه ) ئانكو: نڤێژا وى یا دورست نینه یێ دهسنڤێژ نهبت، و دهسنڤێژا وى یا دورست نینه یێ ناڤێ خـودێ ل سـهر نهئینت. بـهلـێ ژ تـشـتـێن ئاشكهرایه د شریعهتى دا كو تشتێ مرۆڤ ژ بیر بكهت خودێ ل مرۆڤى ناگرت، لهو گۆت: ئهگهر بیرا وى لێ هاتهڤه.
2- (و ئاڤێ د دهڤ و دفنا خۆ وهردهت): چــونـكـى دهڤ و دفــن ژ دێـمـیـنـه، و بۆ شویشتنا دهسنڤێژێ قورئانێ فهرمان ب شویشتنا دێمى كرییه دهمێ گۆتى: (يا أيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم )(المائدة: 6) پێغهمبهرى ژى -سلاڤ لێ بن- دهمێ دهسنڤێژ دشویشت، وهكى ب ڕێكێن دورست بۆ مه ژێ هاتییه ڤهگوهاستن، ئاڤ د دهڤ و دفنا خۆ وهرددا. و هندهك زانا، وهكى ئیمامێ شافعى، ل وێ باوهرێنه كو ئهڤ كاره ژ سوننهتێن دهسنڤێژێیه و ئهو واجب نینه، یهعنى: ئهگهر مرۆڤهك وى كارى نهكهت چو كێماسى ناگههته دهسنڤێژا وى.
3- (پاشى ههمى دێمێ خۆ بشۆت): و چو خیلاف د ناڤبهرا زانایان دا نینه كو شویشتنا ههمى دێمێ بۆ دهسنڤێژێ واجبه، ژ بهر گۆتنا خودێ:( يا أيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم )(المائدة: 6) و دێم -وهجهـ- ئهو جهه یێ دكهفته د ناڤبهرا وان ههردو كركركان دا ئــهوێ دكـهڤـنـه بــهر گـوهان، و جهێ موى لێ شین دبن ژ ئهنییێ حهتا ئهرزنكێ، و وهكى ئهم دبینین دهڤ و دفن ژى دكهڤنه د ناڤ دا، لهو هندهك زانا گۆت: تێوهردانا ئاڤێ د دهڤ و دفنێ دا ژى واجبه، وهكى بۆرى د گهل مه.
4- (پاشى ههردو دهستێن خۆ د گهل ئهنیشكا بشۆت): و ئـایـهتـا دهسنڤێژێ ڤێ چهندێ ب ئاشكهرایى دبێژت:( وأيديكم إلى المرافق )و ب ڕێكێن دورست ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هاتییه ڤهگوهاستن كو دهمێ وى دهسنڤێژا خۆ دشویشت وى ئاڤ ل ئهنیشكێن خۆ ژى دكر، و ئهو دشویشتن، و وى ب ڤێ چهندێ مهعنا ئایهتێ بۆ مه ئاشكهرا دكر.
5- (پاشى سهرێ خۆ ڤهمالت): و چو خیلاف د ڤهماینا سهرى دا نینه، ژ بهر ڤێ ئایهتێ:( وٱمۡسحوا برءوسكمۡ )بهلێ تشتێ خیلاف تێدا چێبووى ئهوه كانێ سهر ههمى بێته ڤهمالین، یان هندهك تێرا ههیه؟ چونكى ئایهت ڤێ چهندێ ب ئاشكهرایى دیار ناكهت، و دحهدیسێن دورست دا هاتییه كو كارێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- بهردهوامى دایێ ئهو بوو وى دهستێن خۆ تهر دكرن و سهرێ خۆ ژ پێشییێ و پاشییێ ڤه پێ ڤهدمالى، بهلێ دیسا ب ڕێكێن دورست ژێ هاتییه ڤهگوهاستن كو هندهك جاران وى پێشییا سهرێ خۆ ب تنێ ڤهمالییه. ژ ڤێ دئێته زانین كو یا باشتر ئهوه سهر ههمى بێته ڤهمالین (مهسحكرن)، و ئهگهر هندهك ژى ژێ بێته ڤهمالین دورسته.
6- (د گهل ههردو گوهێن خۆ): چونكى گـوهـ ژ سهرینه، وهكى د حهدیسهكا دورسـت دا هاتى:( الأذنان من الرأس )مهعنا: ئهگهر ڤهمالینا سهرى واجب بت، یا گوهان ژى واجبه، ههر چهنده جمهوورێ زانایان ل وێ باوهرێنه كو ڤهمالینا گوهان سوننهته. و ههوجه ناكهت مرۆڤ بۆ ڤهمالینا گوهان دهستێن خۆ ژ نوى تهڕ بكهت، بهلكى تهڕاتییا سهرى تێرا گوهان ژى دكهت. (و ڤهماینا هندهك سهرى تێرا ههیه) وهكى بۆرى د گهل مه، ژ بهر كو حهدیسێن دورست د ڤێ چهندێ دا ههنه، (و ڤهمالینا شاشكێ دورسته) ژ بهر وێ حهدیسا موسلم ژ موغیرهى ڤهدگوهێزت، دبێژت: ((پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دهسنڤێژ شویشت و پێشییا سهرێ خۆ و شاشك ڤهمالى)) و د هندهك ریوایهتان دا هاتییه كو وى شاشكا خۆ ڤهمالییه و بهحسێ ڤهمالینا سهرى تێدا نههاتییه. و وهكى شاشكێ ههر تشتهكێ دى یێ ل سهر سهرى بێته دانان، وهكى: دهرسۆكێ، یان كولاڤى.. دورسته مهسح ل سهر بێتهكرن.
7- (پاشى ههردو پییێن خۆ بشۆت، د گهل ههردو گۆزهكان): ژ بـهر گۆتنا خودێ:( وأرجلكم إلى الكعبين )و د وان ههمى حهدیسان دا یێن ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هاتینه ڤهگوهاستن هاتییه كو وى پییێن خۆ حهتا گۆزهكان شویشتینه، و چـــو دهلـیـلـێـن دورســت نـههـاتـیـنـه كو وى پییێن خۆ مهسح كربن.
و د حهدیسهكێ دا یا بوخارى و موسلمى ڤهگوهاستى هاتییه كو پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- نفرین وان كهسان كرییه یێن ل دهمێ شویشتنا دهسنڤێژێ پاشبانییێن خۆ هێلاینه هشك، دهمێ گۆتى:( ويل للأعقاب من النار )
.(وبۆ وى ههیه گۆران ڤهمالت) و مهسحا ل سهر گۆرێ گهلهك دهلیلێن دورست ل سهر ههنه، و شهرتێ دورستبوونێ ئهوه دڤێت دهمێ وى گۆره كرینه پییێن خۆ، ئهو ب تمامى یێ ب دهسنڤێژ بت، و بۆ كهسێ ڕێڤنگ بت ههیه سێ شهڤ و سێ ڕۆژان مهسحێ بكهت، بهلێ بۆ كهسێ ئاكنجى بت ب تنێ شهڤهك و ڕۆژهكان.
8- (و دهسنڤێژ یا شهرعى و دورست نابت بێى ئینانا ئنیهتێ دا نڤێژێ پێ بكهت): ژ بـهر گـۆتنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-:( إنما الأعمال بالنيات، وإنما لكل امرئ ما نوى ) مهعنا: ههما كار ب ئنیهتانه، و بـۆ هـهر ئێكى ئهو ههیه یا وى كرییه دلێ خۆ. و ل دویڤ ڤــێ حـهدیـسـێ هـهر كارهكێ مرۆڤ قهستا كرنا وى بكهت دڤێت ئنیهتێ ل سهر بینت، دا یێ دورست بت، و مرۆڤ پێ خودان خێر بت. و شهرت نینه ئنیهت ب دهڤى بێته گۆتن، چونكى جهێ ئنیهتێ یێ دورست دله.
ناڤبڕا سێیێ
كهنگى سهرشویشتن سوننهته؟
ويشرع لصلاة الجمعة، و للعيدين، و لمن غسل ميتا، و للإحرام، و لدخول مكة .
• (و سهرشویشتن یا هاتییه دانان بۆ: نڤێژا ئهینییێ) و كۆمهكا زانایان ل وێ باوهرێنه كو سهرشویشتن بۆ چوونا نڤێژا ئهینییێ واجبه، ژ بهر وێ حهدیسا بوخارى و موسلم ژ عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى -خودێ ژێ رازى بت- ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت:( إذا جاء أحدكم الجمعة فليغتسل )یهعنى: ئهگهر ئێك ژ ههوه هاته نڤێژا ئهینییێ بلا سهرێ خۆ بشۆت.
و جمهوورێ زانایان دبێژت: ئهڤ سهرشویشتنه واجب نینه، بهلكى سوننهته، ژ بهر هندهك دهلیلێن دى یێن ڤێ چهندێ ئاشكهرا دكهن. (و ههردو جهژنان) دهمێ مرۆڤ دهردكهڤته نڤێژێ، و ههر چهنده چو حهدیسێن دورست د ڤێ چهندێ دا نههاتینه، بهلێ ئهو ژ كارێ هندهك صهحابییان بوو.
•(و بۆ وى یێ مرییهكى دشۆت) و هندهك دبێژن: ئهو واجبه، ژ بهر وێ حهدیسا ئهبوو داوود ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزت، و تێدا هاتییه:( من غسل الميت فليغتسل، ومن حمله فليتوضأ )یهعنى: ههچییێ مرییهكى بشۆت، بلا سهرێ خۆ بشۆت، و ههچییێ وى هلگرت، بلا دهستنڤێژا خۆ بگرت.
و جمهوورێ زانایان دبێژن: ئهڤ سهرشویشتنه سوننهته، ژ بهر گۆتنا عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى: ((مه مرى دشویشت، و هندهك ژ مه سهرێ خۆ دشویشت، و هندهكان نهدشویشت)).
• (و بۆ ل بهرخۆكرنا ئیحرامان) و جمهوورێ زانایان دبێژن: ئهڤ سهرشویشتنه سوننهته، و ترمذى ژ زهیدێ كوڕێ ثابتى ڤهگوهاستییه كو وى پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دیت دهمێ جلكێن ئیحرامان كرینه بهر خۆ سهرێ خۆ شویشت.
•(و بۆ چوونا مهكههێ) موسلم ژ عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى ڤهدگوهێزت كو دهمێ ئهو دچوو مهكههێ، ب شهڤێ دما ل (ذى طووا) و سپێدێ ڕادبوو سهرێ خۆ دشویشت، پاشى ب ڕۆژێ دچوو مهكههێ، و دگۆت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- وه دكر.
دهرگههێ شهشێ تهیهمموم
يستباح به ما يستباح بالوضوء والغسل لمن لا يجد الماء، أو خشي الضرر من استعماله، و أعضاؤه: الوجه ثم الكفان، يمسحها مرة بضربة واحدة، ناويا، مسميا، ونواقضه نواقض الوضوء.
تهیهمووم د زمانێ عهرهبان دا ب ڕامانا قهستكرنێ دئێت، و د شریعهتى دا مهخسهد پێ ئهوه ل شوینا گرتنا دهستنڤێژێ ب ئاڤێ مرۆڤ قهستا ئاخێ بكهت، دا دێم و ههردو دهستێن خۆ پێ ڤهمالت، ب هندهك شهرتێن دهستنیشانكرى. و دهلیلێ دورستییا تهیهممومێ كیتاب و سوننهت و ئیجماعا زانایانه، خودایێ مهزن د قورئانێ دا ئهمر دكهت:( وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم إن اللـه كان عفوا غفورا ﴿٤٣﴾ )(النساء: 6) یهعنى: ئهگهر هوين د نهخۆشییهكا وهسا دا بن كو هوين نهشێن ئاڤێ ب كاربينن، يان هوين ڕێڤنگ بن، يان دهسنڤێژا ئێك ژ ههوه هات، يان هوين چوونه نڤينا خۆ، و ههوه ئاڤ نهديت، هوين قهستا ئاخهكا پاقژ بكهن، دێمێن خۆ و دهستێن خۆ پێ ڤهمالن (مهسحێ بكهن).
هندى خودێیه يێ لێنهگره بۆ ههوه، وئهو گونههێن ههوه ژێ دبهت. و د حهدیسهكا دورست دا هاتییه كو پێغهمبهرى ب خۆ ژى -سلاڤ لێ بن- تهیهمموم كرییه، ههر وهسا وى ئیقرارا صهحابییان ژى ل سهر تهیهممومێ كرییه. ژ بهر ڤێ چهندێ ئیجماعا موسلمانان ژى ل سهر دورستییا تهیهممومێ چێبوویه.
(ئهو تشت ب تهیهممومێ دورست دبن یێن ب دهسنڤێژ و سهرشویشتنێ دورست دبن) چونكى ئهو جهێ وان دگرت، لهو حوكمێ وێ حوكمێ وانه، و تهیهمموم دورسـتـه (بۆ وى كهسى یێ ئاڤێ نهبینت) دهستنڤێژا خۆ پێ بگرت، یان جهنابهتێ پێ ژ سهر خۆ ڕاكهت، و فهرق ناكهت مرۆڤ ل سهفهرێ بت، یان ل مالا خۆ بت، ههر جههكێ ئهو لێ بت، و ئاڤ ب دهست نهكهڤت، ئهو دێ تهیهممومێ كهت.
(یان ژى) ئاڤ ب دهست بكهڤت بهلێ (ژ بهر زیانهكێ بترست وێ ب كار بینت) وهكى كو یێ بریندار بت، یان دنیا گهلهك یا سار بت و نهشێت ئاڤێ گهرم بكهت، یان ژى ئاڤ یا نێزیكى وى بت، بهلێ ژ ترسا ل سهر خۆ یان مال و عهیالێ خۆ نهشێت خۆ بگههینتێ، یان ئاڤهكا كێم ل نك وى ههبت و ئهو یێ ههوجهى وێ بت..
د ڤان حالهتان دا دورسته بۆ وى ئهو تهیهممومێ بكهت. (و ئهندامێن تهیهممومێ: دێمه، پاشى ههردو كهفێن دهستى) ژ بهر حهدیسا عهممارێ كوڕێ یاسرى ئهوا ترمذى ژێ ڤهدگوهێزت، كو پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- فــهرمــان ب تهیهممومێ لێ كــر بــۆ دێمى و هـهردو كـهفان.
و بوخارى و موسلم ژ عـهممارى ڤهدگوهێزن، كــو پـێـغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هـهردو كهفێن دهستێن خۆ ل عهردى دان، و پفكرێ، پاشى دێمێ خۆ و ههردو كهف پێ ڤهمالین، و گۆتێ: ههما ئهڤه بهسى ته بوو ته كربا.
و هندهك فقهزان بۆ هندێ دچن كو ڤهمالینا دهستان -وهكى شویشتنێ- حهتا ئهنیشكانه، بهلێ چو دهلیلێن دورست ل سهر ڤێ چهندی نینن. (ب لێدانهكا ب تنێ ئهو دێ وان ڤهمالت) یهعنى: جارهكا ب تنێ ئهو دێ كهفێن دهستێن خۆ ل ئاخێ دهت، و دێمێ خۆ و كهفێن دهستان پێ ڤهمالت، چونكى ئهڤ چهنده د حهدیسێ دا هاتییه، و هندهك زانا دبێژن: یا باش ئهوه دو جاران ئهو كهفێن خۆ ل ئاخێ بدهت، جارهكێ بۆ ڤهمالینا دێمى، و جارهكێ بۆ ڤهمالینا دهستان.
(و ئنیهتا خۆ ئینت، و ناڤێ خودێ ئینت) ژ بهر كو ئهو ل شوینا دهستنڤێژێ دئێتهكرن، و ئهڤ ههردویه: ئینانا ئنیهتێ، و گۆتنا (بسم الله) د دهستنڤێژێ دا ههنه، وهكى بۆرى د گهل مه. (و پێشكێنێن تهیهممومێ پێشكێنێن دهستنڤێژێنه) یهعنى: تهیهمموم ب وان تشتان دكهڤت و بهطال دبت، یێن دهستنڤێژ پێ دكهڤت و بهطال دبت، و هندهك زانایێن فقهێ دبێژن: ئهو ب دیتنا ئاڤێ ژى بهطال دبت، بهلێ چو دهلیلێن دورست ل سهر ڤێ چهندێ نینن، ب تنێ دهلیل ئهوه ئهو دبێژن: تهیهمموم ل شوینا ئاڤێیه، و گاڤا ئاڤ هاته دیتن، یان مرۆڤ شیا ب كار بینت، ئهوا ئهو هاتییه شوینێ نامینت. و ئـهگـهر هات و مـرۆڤـهكى تهیهمموم كـر، و نڤێژا خۆ كر، پاشى ئاڤ دیت، ب گۆتنا ههمى زانایان ئهو یێ مهجبوور نینه وێ نڤێژێ دوباره بكهت، ئهگهر خۆ دهم مابت ژى.
دهرگههێ حهفتێ عاده و چلك
ناڤبڕا ئێكێ عاده
لم يأت في تقدير أقله و أكثره ما تقوم به الحجة، وكذلك الطهر، فذات العادة المتقررة تعمل عليها، و غيرها ترجع إلى القرائن، فدم الحيض يتميز عن غيره، فتكون حائضا إذا رأت دم الحيض، و مستحاضة إذا رأت غيره، وهي كالطاهرة، وتغسل أثر الدم، وتتوضأ لكل صلاة، والحائض لا تصلي، ولا تصوم، ولا توطأ، حتى تغتسل بعد الطهر، وتقضي الصيام.
عاده یان (حهیض) ئهو خوینه یا ژن دبینت، نه ژ بهر نساخییێ، و نه ژ بهر بـوونـا بـچـویـكـى، و دیتنا وێ بۆ جارا ئێكێ ژ لایێ ژنێ ڤه نیشانا بالغبوونا وێیه، و ژ بهر كو هاتنا ڤێ خوینێ ههر ههیڤ دوباره دبت، عهرهب دبێژنێ: عادهتێ ههیڤانه. (د دهستنیشانكرنا كێمترین و پترین دهمێ هاتنا عادهى دا، ههر وهسا د دهمێ پاقژییێ دا، چو تشتێ وهسا یێ ببته دهلیل نههاتییه) و دبت ههر ژنهك ژ حالێ خۆ ژڤـانـێ خــۆ بـزانت، و ئهو ژنا عادهتێ وێ یێ ڕێك و پێك نهبت، دڤێت ئهو كارى ب نیشانان بـكـهت، لــهو گـۆت: (ئهو ژنا خودان عادهتهكێ بنهجهـ بت، دێ كارى ب عادهتێ خۆ كهت) یهعنى: بۆ وێ دێ یا ب ساناهى بت بزانت كهنگى ئهو دكهفته عادهى، و كهنگى پاقژ دبت، ڤێجا ل دهمێ عادهیێ خۆ ئهو دێ خۆ ژ وان كاران دهته پاش یێن ژ بهر بێنڤێژییێ بۆ وێ چێ نهبن، (و ژنا دى دێ ل نیشانان زڤڕت) یهعنى: ئهو ژنا عادهیێ وێ یێ ڕێك و پێك نهبت، و ههر جارهكێ ب ڕهنگهكى بت، ئهو دێ بهرێ خۆ دهته وان نیشانان یێن كو ژ خوینێ دئێنه وهرگرتن. (چونكى خوینا عادهى نه وهكى خوینا دییه) و ژن ڤێ چهندێ دزانن، (ڤێجا ئهگهر وێ خوینا عادهى دیت، هنگى ئهو دێ كهفته د بێنڤێژییێ دا، ژ خۆ ئهگهر وێ خوینا دى دیت ئهو دێ حسێب بت موستهحاضه) و موستهحاضه ئهو ژنه یا بهردهوام خوینێ دبینت، ئهگهر خۆ نه ل دهمێ ژڤانێ وێ ژى بت، ئهڤه ل ڕۆژێن ژڤانێ خۆ دێ یا بێنڤێژ بت، و ل ڕۆژێن دى (ئهو وهكى وێ ژنێیه یا پاقژ، دێ شوینوارێن خوینێ شۆت، و بۆ ههر نڤێژهكێ دهستنڤێژا خۆ گرت) ژ بهر حهدیسا عائیشایێ ئهوا بوخارى و موسلم ژێ ڤهدگوهێزن، دبێژت: ژنهك هاته نك پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- و گۆتێ: ئهز ژنهكم ههمى گاڤا خوینێ دبینم، و ئهز چو جاران پاقژ نابم، ئهرێ ئهز نڤێژان نهكهم؟ وى گۆتێ: (لا إنما ذلك عرق وليس بحيض فإذا أقبلت حيضتك فدعي الصلاة وإذا أدبرت فاغسلي عنك الدم ثم صلي ) یهعنى: نه، ئهو ڕهههكه (ڕهههكه خوین ژ بهر نهخۆشییهكێ ژێ دئێت) و نه عادهیه، ڤێجا ئهگهر ژڤانێ ته هات نڤێژێ نهكه، و ئهگهر چوو، خوینێ ژ خۆ بشۆ پاشى نڤێژێ بكه.
مهعنا: پشتى ژڤانێ وێ یێ ههر جار ئهو جارهكا ب تنێ سهرێ خۆ دێ شۆت، و د حهدیسهكا دورست دا یا بوخارى ڤـهگـوهاستى هاتییه كو دڤێت ئهو بۆ ههر نڤێژهكێ دهستنڤێژهكێ بگرت، دهمێ دبێژت:( ثم توضئي لكل صلاة ).
ئهڤه بۆ وێ ژنێ یا بهرى هنگى ژڤانێ خۆ بزانت، ژ خۆ ئهگهر ههر ژ دهسپێكی ئهو یا ب ڤى ڕهنگى بت، و نهزانت ڕۆژێن وێ چهندن، ئهو دێ بهرێ خۆ دهتێ كانێ دێ شێت ب نیشانێن خوینێ زانت كانێ چ ڕۆژ یێن عادهینه و چ ڕۆژ یێن پاقژییێنه، ئهگهر زانى دێ كارى پێ كهت، ئهگهر نه..
ههر ههیڤ شهش حهفت ڕۆژان دێ حسێب كهت عاده، و بیست و سێ یان بیست و چار ڕۆژان دێ حسێب كهت ڕۆژێن پاقژییێ، و بۆ دهستنیشانكرنا ڤان ڕۆژان ئهو دشێت ل ژنهكا نێزیكى خۆ بزڤڕت، وهكى دهیكا خۆ یان خویشكا خۆ. (و ئهو ژنا د عادهى دا بت) دهمێ ژڤانێ وێ بت (نه نڤێژێ دكهت، نه ڕۆژییێ دگرت) نڤێژ ئێكجار ل سهر وێ نینه، نه هنگى ئهو نڤێژێ دكهت، و نه پشتى هنگى قهزا دكهت، و ئهگهر ئهو نڤێژێ بكهت ژى نڤێژا وێ یا بهطاله، ههر وهسا ڕۆژى ژى، بهلێ تشتێ جودا د ڕۆژییێ دا ئهوه دڤێت پشتى هنگى ئهو ڕۆژییێ قهزا بكهت.
(و پهیوهندییا جنسى ژى د گهل وێ چێ نابت حهتا پشتى پاقژییێ خۆ دشۆت) ژ بهر ڤێ ئایهتێ:(ويسألونك عن المحيض قل هو أذى فاعتزلوا النساء في المحيض ولا تقربوهن حتى يطهرن فإذا تطهرن فأتوهن من حيث أمركم اللـه إن اللـه يحب التوابين ويحب المتطهرين ﴿٢٢٢﴾ )(البقرة: 222) یهعنى: ئهو پسيارا بێ نڤێژییا ژنێ ژ ته دكهن، تو -ئهى پێغهمبهر- بێژه وان: ئهو ئـێـشانهكا پيسه زيانێ دگههينته وى يێ خۆ نێزيك بكهت، ڤێجا هوين ل ڤى دهمى خۆ ژ چــوونــا نڤينێ بـدهنــه پاش، حـهتــا ئهو ژڤان ب دويماهى بـێـت، وئهگهر ئــهو ب دويماهى هات ووان خۆ شويشت، هوين ژ وى جهى وهرنێ يێ خودێ ئهمر پێ ل ههوه كرى چاوا ههوه بڤێت.
هندى خودێیه حهز ژ وان بهنییان دكهت يێن گهلهك تۆبه دكهن، وحهز ژ وان دكهت يێن خۆ پاقژ دكهن وخۆ ژ تشتێ پيس وكرێت ددهنه پاش.
(و) پشتى ژڤانێ وێ خلاص دبت (ئهو دێ ڕۆژییان قهزا كهت) ژ بهر حهدیسا عائیشایێ یا بوخارى و موسلم ژێ ڤهدگوهێزن: ((فهرمان ل مه دهاتهكرن ئهم ڕۆژییێ قهزا كهین، و فهرمان ل مه نهدهاتهكرن ئهم نڤێژێ قهزا كهین)).
(والنفاس أكثره أربعون يوما، ولا حد لأقله، وهو كالحيض)چلك یان (نیفاس) وهكى ب عهرهبى دبێژنێ، ئهو خوینه یا ژن ژ بهر بوونا بچویكى دبینت، ئهگهر خۆ بچویك ژ بهر چوو بت ژى.
(و بارا پتر چلك چل ڕۆژن) ژ بهر هندێ ئهم ب كوردى دبێژینێ: چلك، بهلێ ههمى ژن د ڤێ چهندێ دا وهكى ئێك نینن، یهعنى: دبت ژنهك ههبت پتر یان كێمتر ژ چل ڕۆژان خوینێ ببینت، لهو شهرت نینه (چلك) چل ڕۆژ بن، (و چو حهد بۆ كێمترینێ چلكان نینه) مهعنا: ههر جارهكا خوین ڕاوهستییا بلا ژ چل ڕۆژان كێمتر ژى بت، ئهو دێ حسێب بت یا پاقژ، و ئهگهر دیتنا وێ بۆ خوینێ ژ چل ڕۆژان بۆرى گهلهك زانا دبێژن: ئهو دێ حسێب بـت (مـوسـتـهحـاضـه).
(و ئهو) د ئـهحكامـان دا (وهكى عادهیه) ههر تشتهكێ بۆ ژنا د عادهى دا دورست نهبت، بۆ ژنا چلكدار ژى دورست نابت. مفایهك: د گهلهك كتێبێن فقهى دا دئێت كو حهرامه بۆ ژنا خودان عاده و چلكدار قورئانێ بخوینت، یان بچته د مزگهفتێ ڤه، و ئهو ب خۆ چو دهلیلێن دورست ل سهر ڤێ چهندێ نینن.. لهو دورسته بۆ ژنا خودان عاده و یا چلكدار قورئانێ بخوینت، ب تایبهتى ئهگهر بۆ فێربوون و فێركرن و ژبهركرنێ بت.. بهلێ یا باش ئهوه دهمێ مرۆڤ قورئانێ دخوینت یێ پاقژ و ب نڤێژ بت، بهلێ نهدورستییێ دهلیل پێ دڤێت، و چو دهلیلێن صهحیح ل ڤێرێ نینن.
