( 1 )
دەسپێكا ئافراندنێ دناڤبەرا قورئانێ وعلمی دا
مە نفشێ مرۆڤان دەمێ خـۆ زێـنـدی دیـتـی ئەڤ عەردێ ئەم ل سەر دژین وئەڤ عەسمانێ ل هنداڤی مە دئافراندی بوون وئافراندنا وان مە ب چاڤ نەدیتبوو ، ودەمـێ بابـێ مە یـێ ئێكێ ژی هاتیە ئافراندن مە ئافراندنا وی نەدیتبوو ، چونكی ل وی دەمی هـێـشـتا ئەم نەبووین ، وئەڤە ئێك ژ وان ڕاستیانە یێن خودایێ مەزن د قورئانێ دا بەحس ژێ كری دەمێ گۆتی : [ مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنفُسِهِمْ وَمَا كُنتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدا ـ ل دەمێ ئافراندنا عەسمانان وعەردی من ئەو ئامادە نەكربوون ، دا ئەز هاریكاریێ ژ وان بخوازم ، ومن هـنـدەك ژ وان ل دەمێ ئافراندنا هندەكێن دی ژی ئامادە نەكربوون ، بەلكی ل وێ هەمیێ ئەزێ ب تنێ بووم ، چو هاریكار وپشتەڤان من نەبوون ، ومن ئەوێن خەلكی د سەردا دبەن بۆ خـۆ نەكرینە هاریكار ] ( الكهف : 51 ) .
مەعنا : كریارا ئافراندنێ ، و ب تایبەتی ئافراندنا عەرد وعەسمانان ژ وان كارێن غەیـبـیـیـە یێن كو د شیانا مرۆڤی دا نینە ئێكسەر ب سەر هلببت ، ودەمێ ئافراندنێ ژ وی دەمیە یێ خودایێ مەزن د دەر حەقێ دا دبێژت : [ هَلْ أَتَى عَلَى الإِنسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُورا ـ ب ڕاسـتـی دەمەكێ درێژ د سەر مرۆڤی ڕا چووبوو بەری رح بۆ وی بێتە دان ، ئەو تشتەكێ بێتە گـۆتن یان دیتـن نەبوو ] ( الإنسان 1 ) .
بەلـێ ژ رەحـمـا خودێ بۆ ب مە وی پەڕێ عەسمانی ل بەر مە هێلایە ڤەكری وهند نیشانێن ئاشكەرا د كەڤر وتەخەیێن عەردی دا هێلان كو ئەم پێ ب سەر هندەك ژ وان ڕاستیان هلببین یێن هاریكاریا مە بكەن كو دویچوونێ ل دۆر مەسەلا دەسپێكا ئافراندنێ بكەین ، وقورئان ب ڕەنگەكێ ئاشكەرا مە داخواز دكەت كو ل دویڤ ڤان نیشانان بگەڕیێین دا ئەنـجـامـی ب دەست خۆ بێخین ، وەكی دبێژت : [ قُلْ سِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللّهُ يُنشِئُ النَّشْأَةَ الآخِرَةَ إِنَّ اللّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِير ـ تو ئەی موحەمـمـەد بێژە وان : هوین ل عەردی بگەڕیێن ، وبەرێ خـۆ بدەنێ كانێ چاوا خودێ چێكری ئافراندینە ، وئافراندنا وان ل بەر وی یا ب زەحـمەت نەبوو ؟ ڤێجا هەر وەسا دوبارەكرنا ئافراندنا وان ل ئاخرەتێ ژی ل بەر وی یا ب زەحـمەت نابت ، هندی خودێ یە ل سەر هـەر تشتەكی یێ خودان شیانـە ، تشتێ وی بڤێت ئەو دكەت ] ( العنكبوت : 20 ) .
وژبلی ڤان دەلیلێن ماددی یێن بەرچاڤ ئەوێن د كیتابا گەردوونێ یا ڤەكری دا دبەلاڤ ، خودایێ مەزن گەلەك دەلیلێن ( نەظەری ) یێن بەرچاڤ د قورئانێ ژی دا بۆ مە ئیناینە هاریكاریا مە دكەن كو ب سەر مەسەلا دەسپێكا ئافراندنێ هلببین وپێ زانا ببین ، ومفای بۆ خۆ ژ ڤێ زانینێ وەربگرین ، مفایێ دنیایێ ومفایێ ئاخرەتێ !
وتشتێ مەزن ئەوە علمێ مرۆڤی چەند پـتـر پێش دكەڤت ، ئەو پـتـر ڕاستیێن قورئانێ بنەجـهــ دكەت ، تشتێ هندێ دگەهینت كو ئەڤ قورئانە ژ چێكرنا چو مرۆڤان نینە ، بەلكی ئەو ژ نك خودایێ ئافراندەرە ، ویا ژ ڤێ ژی مەزنـتـر ئەو بوو ئەو كەسێن ب ڤێ چەندێ ڕادبن ، یەعنی دەلیلێن ڕاستیا قورئانێ پێشكێش دكـەن ، هەمی نە ئـەو بـوون یێن باوەری ب قورئانێ هــەی ، دا كــەس وان ب لاگـیـریـێ تاوانبار نـەكەت .. ئەڤە ژ لایەكی ڤە ، و ژ لایەكێ دی ڤە دا ئەڤە ببتە ئعـتـرافەكا نە مەقصوود ژ وان زانایان ب خۆ ب ڕاستیا علمی یا قورئانێ ، ئەو ئـعـتـرافا بهایێ خۆ یێ مەزن هەی .
و د بابەتێ خۆ یێ ئێكێ دا مە دڤێت ئاڤڕویەكێ بدەینە مەسەلا دەسپێكا ئافراندنێ وەكی د قورئانێ دا هاتی ووەكی زانینا نوی ژی بەحس ژێ كری ، دا ئعجازا قورئانێ د ڤێ دەلیڤەیێ دا بۆ مە ئاشكەرا ببت .
پشتی زێدە پـێـشكەفـتـنا زانینێ ل سەدسالا بیستێ زایینی ، زانینا گەردوونی یا نوی وزانینا ( فیزیائا جوزەیئی ) هەردو ل دۆر دەسنیشانكرنا دەسپێكا ئافراندنێ ل سەر ئێك دیـتـن كـۆمبوون ، زانایان گۆت : هەر تشتەكێ د گەردوونا مە دا هەی ژ ماددە وطاقە وجـهـ ودەمی ل دەسپێكێ د ئێك ( جورم ) ێ زێدە بچویك وخودان ( كوتلە وحەرارەتەكا ) زێدە مەزن دا دگەهـشـتـنە ئێك ، ئەڤ جورمە ل دەمەكی پەقی وگەلەك ڕەنگێن گاقێ وماددەیێ دەسپێكێ ژێ ڤەپەشی ، وپشتی هنگی ب چەند قویناغەكان ژ ڤی ماددەیێ دەسپێكێ عەناصر هاتنە ئافراندن ، وڕۆژ بـۆ ڕۆژێ گەردوون ژێك هاتەدەر وبەرفرەه بوو ، و د گەل ڤێ بەرفرەهبوونێ دەم وجـهــ پەیدابوون ومەزن بوون ، وئەڤ ماددەیێ گەردوونی بوو ئەو عەورێ دوكێلێ یێ عەرد وهەمی ئەجرامێن عەسمانی ژێ چێبووین ، وئەڤ ڕویدانا گەردوونی ئەوە یا زانا دبـێـژنێ : ( پەقینا مەزن ) ، وئەو چەند دەلیلەكێن علمی ل سەر ڤێ بۆچوونا خۆ دئینن ، ژ وان دەلیلان :
1 ـ بەرفرەهبوونا نوكە د گەردوونێ دا چێ دبت ئەوا لەزا وێ هندەك جاران دگەهتە لەزا ڕۆناهیێ ، كو ( 300 ) هزار كیلۆمـتـرە د پانیێ دا (و ئەڤە راستییەکە ل نیڤا ئێکێ ژ سەد سالا بیستێ زایینی ژ نوی هاتیە زانین ) ، دەلیلەكێ ئاشكەرایە كو ڕۆژەكێ ڤێ گەردوونێ ژ صفرێ دەست پێ كریە .
2 ـ ڤەدیتنا پاشـمایـێـن وان تیشكان یێن كو ل دەمێ پەقینا مـەزن ڤەپەشیاین و ژ هەمی لایێن عەسمانی ڤە دئێن ، ژ لایێ هندەك ڤەكۆلەرێن كۆمپانیا ( بێل ) یا تەلەفوونی ڤە ل باژێڕێ نیۆجێرسی ل سالا 1965 زایینی .
3 ـ وێنەكرنا دوكێلا گەردوونی ئەوا ل دۆر وڕەخێن وێ پشكا زانینا مرۆڤی دگەهتێ ژ گەردوونی بەلاڤ ، كو ژ لایێ گەمیا عەسمانی ( كۆبی ) ڤە هاتیەكرن ئەوا ئاژانسا ئەمریكی یا عەسمانی ( ناسا ) یێ ل سالا 1989 زایینی هنارتی ، تشتێ ئەو ڕاستی بنەجهكری یا دبێژت : بەری چێبوونا عەرد وعەسـمـانی دوكێلەكا تاری ب سەر گەردوونێ دا گرتبوو .
وئەڤ دەلیلە وهندەكێن دی ژی یێن وەكی وان پشتەڤانیا وێ بـۆچـوونـێ دكــەن یا نوكە د ناڤ زانایان دا بەلاڤ و ب ناڤێ ( نەظەریا پەقینا گەردوونی یا مەزن ) دئێتە ناسین ، ومرۆڤ دەمێ قورئانێ دخوینت وبەرێ خۆ ددەتە وان ئایەتان یێن بەحسێ ئافراندنا عەرد وعەسمانان دكەن هندەك ئیشارەتێن علمی یێن مەزن تێدا دبینت ، و ل ڤێرێ ئەم دێ هندەك ژ وان ئایەتان ڤەگێڕین یێن ئەڤ ئیشارەتە تێدا هاتین :
د ئایەتا ئێكێ دا خودایێ مەزن دبێژت : [ أَوَلَمْ يَرَ الّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ كَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنْ الْمَاءِ كُلّ شَيْءٍ حَيٍ أَفَلا يُؤْمِنُون ] ( الأنبیاء : 30 ) .
ووەكی ئاشكەرا ئەڤ ئایەتە پسیارەكا ئینكاری ئاراستەی كافر وبێ باوەران دكەت وبەرێ وان ددەتە شیانا خودێ یا بێ توخویب وسەلتەنەتا وی یا مەزن ئەوا ژ داهێنانا وی د ئافراندنێ دا ئاشكەرا دبت .
خودێ دبێژت : ئەرێ ئەوێن كافری ب خودێ وشیانێن وی كری ، وباوەری ب ئایەتێن وی نەئینای ما نەدیتیە ـ یان نەزانیە ـ كو عەسمان هەمی د گەل عەردی ئێك پارچە بوون ودپێكڤە گرێدای بوون ، پاشی مە ئەو ژێكڤەكرن ؟ وهەر تشتەكێ زێندی بت مە ژ ئاڤێ دورستكریە ، ئەرێ ڤێجا ما ئەو باوەریێ نائینن ؟
پەیڤا ( رەتق ) د زمانێ عەرەبان دا ب ڕامانا ئێك پارچەیی وپێكڤەمانێ دئێت ، وبەرانبەری وێ ( فەتقە ) كو ڕامانا ژێكڤەكرنێ ددەت ، مەعنا : ئەڤ ئایەتە ب ڕەنگەكێ ئاشكەرا مە ئاگەهدار دكەت كو عەسمان وعەرد ل دەسـپـێـكێ ( جورمەكێ ) ب تنێ بوون ، پاشی ب فەرمانا خودێ ئەو ( جورم ) پەقی وژێكڤەبوو .. پاشی پشتی ژێكڤەبووین چێ لـێ هاتن ؟
د ڤێ ئایەتا پێرۆز دا قـورئان بـەرسـڤـێ ل سەر ڤێ پسیارا مە نادەت ، بـەلـێ ل جهەكێ دی ئەو بەرسڤێ ددەتە مە ، ئەو ژی ئەڤ ئایەتەنە یێن خودایێ مەزن تێدا دبێژت :
[ قُلْ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالّذِي خَلَقَ الأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَندَاداً ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ . وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ . ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلأَرْضِ اِئْتِيَا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِين] ( فصلت : 9-11 ) .
وڤان ئایەتان گەلەك ڕاستیێن علمی تێدا هەنە ، بەلـێ ل ڤێرێ ب تنێ دێ بەحسێ مەسەلا دەسپێكا ئافراندنێ كەین ، دا بەرسڤا وێ پسیارا بەری نوكە مە هلێخستی بزانین .
ژ ڤان ئایەتان بـۆ مـە ئاشكەرا دبت كو خودێ ئەوە یێ عەرد د دو ڕۆژان دا ئافراندی ، وهندەك چیایێن موكم د عەردی ڕا داناین ، وبـەرەكـەت هاڤـێـتـیـە د عەردی دا ، وڕزقێ خەلكی ژ خوارنێ وتشتێ باشیا وان تێدا بت د چار ڕۆژان دا ل عەردی دانای ، یەعنی : د دو ڕۆژان دا عەرد ئافراند ، و د دو ڕۆژان دا چیا وڕزق دانانە تێدا ، پاشی وی قەستا عەسـمانی كر ، وئەو بەری هنگی دوكێل بوو ، ڤێجا وی گـۆتە عەسمانی وعـەدری : هوین ب دلـێ خۆ یان ب زۆری بكەڤنە بن ئەمرێ من . وان گـۆت : ئەم ب دلـێ خۆ هاتیـن ، وژبلی حەزكرن وئیـرادا تە مە چو حەزكرن وئیـرادە نینن .
ئەڤ ئایەتە دو ڕاستیێن مەزن ل بەر چاڤێن مە ددانن :
ئێك : هندی ئافراندنا عەردیە ب دو قویناغان ـ یان دو ڕۆژان وەكی ئایەت دبێژت ـ چێبوویە ، ژبلی چێكرنا تشتێ ل سەر عەردی كو ئەو ژی ب دو قویناغان بوویە .
دو : بەری عەرد بێتە ئافراندن ئەو د گەل عەسمانی ژی دوكێل بوو .
و ب دیتنا زانایێن فەلەكێ وفیزیائێ یێن هەڤچاخ خودانێن بـۆچــوونـا ( پەقینا گەردوونی یا مەزن ) دورستبوونا گەردوونی د چەند قویناغەكان ڕا بۆریە ، ئەو دبێژن :
پشتی پەقینا مەزن ( ئەوا قورئان دبێژتێ : فەتق ) د وی جورمێ دەسپێكێ یێ بچویك دا چێبووی ، و ل دویڤ هزرا زانایان ئەڤ ڕویدانە بەری پازدە هزار ملیوون سالان چێبوویە ، ئەو ماددە وگاقە یا كو د وی جورمی دا هەی بوو عەورەكێ مەزن ژ دوكێلێ ڤالاتیا گەردوونێ هەمی تژی كر ، پاشی ئەڤ دوكێلا شاریای سار بوو وهێدی هێدی بوو ( كەثافە ) ، وپشتی پەقینا مەزن ب چەند دەقیقەیەكان پلەیا گەرمێ د گەردوونێ دا سەد ملیوون پلەیێن بێ توخویب هاتە خوارێ تشتێ بوویە هاریكار كو كریارا ( پێكڤەمانا ناڤۆكی ـ ئندماجا نەوەوەی ) بەردەوام ببت حەتا 25 % ژ ( كوتلا گەردوونی ) بوویە غازا هیلیووم و 75 % مای غازا ئیدرۆجین .
وزانایێن فەلەكێ یێن هەڤچاخ ل وێ باوەرێنە كو عەناصرێن ڤـێ گەردوونێ یا زانینا مە دگەهتێ د دو قویناغان ڕا چێبووینە ، ل قویناغا ئێكێ یا كو پشتی پەقینا مەزن دئێت عەناصرێن سڤك پێكهاتینە ، و د قـویـنـاغـا دووێ دا عەناصرێن گران وبارا پـتـر ژ عونصرێن نوی یێن سڤك ژی د نیڤا ستێرێن گەلەك گەرم دا چێبووینە .
وئـەڤ ئایـەتـە تـشـتـەكێ دی بۆ مە بەرچاڤ دكەت هێشتا زانایـێـن فـەلـەكــێ ب دورستی ب سەر هل نەبووینە ، ودبت د پاشەڕۆژەكا نێزیك دا ئەو ب سەر ڤێ ڕاستیێ ژی هلببن وبەلاڤ كەن ، ئەو ژی ئەڤەیە :
ئایەت ئاشكەرا دكەن كو هەر تشتەكێ د عەردێ دەسپێكێ دا هەی خودێ بۆ مە چێكر ، پاشی قەستا عەسمانی كر ـ ئەوێ بەری هنگی دوكێل ـ وئەو كرنە حەفت عەسمان ، مەعنا هەمی عەناصرێن پێتڤی بۆ ژیانێ ل سەر عەردی یێن هاتینەدان ، بەری عەسمانێ دوكێل بێتە ڤاڤارتن وببتە حەفت عەسمان .
وئەڤ مەسەلە ژ ئایەتا ( 29 ) ێ ژی ژ سوورەتا ( البقرة) بۆ مە ئاشكەرا دبت دەمێ خودایێ مەزن دبێژت :
[ هُوَ الّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ] .
یەعنی : خودێ یە هەر تشتەكێ ل عەردی ژ قەنجیێن هوین مفایی ژێ وەردگرن بـۆ هەوە ئافراندی ، پاشی وی قەستا ئافراندنا عەسمانان كر ، ڤێجا وی ئەو كرنە حەفت عەسمان ، وئەو ب هەر تشتەكی یێ پڕزانایە .
و د ئایەتێن ( 27-33 ) ژ سوورەتا ( النازعات ) قورئان هندەك زانینێن دی ل دۆر ئافراندنا عەردی ددەتە مە ، ئەڤ ئایەتە دبێژن : [ أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ السَّمَاءُ بَنَاهَا . رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا . وَأَغْطَشَ لَيْلَهَا وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا . وَالأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا . أَخْـرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا . وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا . مَتَاعاً لَكُمْ وَلأَنْعَامِكُم] .
ومرۆڤ ئەگەر ب سەرڤە بەرێ خۆ بدەتە ڤان ئایەتان دبت خەلەت تێ بگەهت ، وهزر بكەت ئەڤ ئایەتە هندێ دگەهینن كو چێكرنا عەسـمانی بەری یا عەردی بوو ، وئەو ب خۆ وەسا نینە ، د ڤان ئایەتان دا خودایێ مەزن پسیارەكێ ئاراستەی مرۆڤان دكـەت ودبـێـژتێ : ئـەرێ ما ڕاكـرنا هەوە یا پشتی مرنێ ـ ئەوا ل بــەر هەوە گەلەکا ب زەحمەت ـ ژ ئافراندنا عــەسـمـانــی ب زەحـمەتتـرە ؟ وی ئەو وەكی ئاڤاهی ل هنداڤی هەوە ڕاكریە ، وبانێ عەسمانی ل هەوا بلند كریە چو كێم وكاسی لـێ نـیـنـن ، ووی ب ئاڤابـوونا ڕۆژێ شـەڤـا وی تاری كـریـە ، و ب هەلاتنا ڕۆژێ ل عەسمانی ڕۆژ دەرێخستیە وڕوهن كریە ، ووی پشتی ئافراندنا عەسمانی عەرد ڕائێخست وفرەه كر ، وتژی مفا كرنە تێدا ، كانیێن ئاڤێ ژێ دەرێخستـن ، وئەو شینكاتیێ ببتە چەروان وی لـێ شینكر ، ووی چیا لـێ دانان دا بۆ ببنە ستوین ، خودێ ئەڤ قەنجیە هەمی بۆ مفایێ هەوە وحەیوانێن هەوە دان .
مەعنا : چێكرنا هەر سێ غیلافێن عـەردی ( یـێ غازی ، وئاڤی ، وكەڤری ) ب ڕێكا پەقینا بوركانێن دژوار د زكێ عەردی دا ، پشتی چێكرنا عـەسـمـانـی بوویە ، نە كو عەرد ب خۆ بەری عەسمانی هاتیە چێكرن ، وبار پتـر ژ زانایێن تەفسیرێ یێن كەڤن ل سەر ڤێ بۆچوونێنە ، وعلمێ نوی ژی هەر ئەڤ چەندە بنەجـهــ كریە .
