( 29 )
دیتنا هەیڤێ و ڕۆژی
ئیمامێ بوخاری ژ عەبدللاهێ كوڕێ عومەری ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ الشهر تسع وعشرون ليلة ، فلا تصوموا حتى تروه ، فإن غم عليكم فأكملوا العدة ثلاثين ـ هەیڤ بیست ونەهــ شەڤن ، ڤێجا هوین ب ڕۆژی نەبن حەتا هوین هەیڤێ نەبینن ، وئەگەر ل بەر هەوە بەرزە بوو هوین هژمارێ تمام بكەن وبكەنە سیهــ ] .
و د حەدیسەكا دی دا ئیمامێ بوخاری ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزت ، دبـێـژت : پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : [ صوموا لرؤيته وأفطروا لرؤيته فإن غبّيَ غليكم فأكملوا عدة شعبان ثلاثين ـ ئەگەر هەوە هەیڤ دیت ب ڕۆژی بن وئەگەر هەوە هەیڤ دیت بخۆن ، وئەگەر هەیڤ ل بەر هەوە ئاشكەرا نەبوو هژمارا شەعبانێ بكەنە سیهــ ] .
ژ ڤان حەدیسان وگەلەك حەدیسێن دی ژی یێن وەكی وان دیار دبت كو پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ مە ل هندێ ئاگەهدار دكەت كو ئەصل د هژمارا هەیڤێ دا ئەوە بیست ونەهــ ڕۆژ بن ، وئەگەر هات وهەیڤ پشتی زێرەڤانییەكا هویر لـێ دئێتەكرن نەهاتە دیتن مەعنا وێ ئەوە هەیڤ هێشتا نەبوویە لەو دڤێت هژمار ببتە سیهــ ..
وئەڤ حەدیسە ڕاستیەكا علمی بۆ مە بەرچاڤ دكەت ل ڤان دوسەد سالێن دویماهیێ ژ نوی یا هاتیە زانین ، پشتی علمێ فەلەكێ پێشكەفتی وزانایان ژ نێزیك دویچوونا زڤڕینا عەردی وهەیڤێ كری ، و ل ڤێرێ مە دڤێت ب كورتی ئیشارەتێ بدەینە ڤێ مەسەلـێ .
زانا دبێژن : زڤڕینا هەیڤێ وعەردی وڕۆژێ پێكڤە پشكداریێ د دەسنیشان كرنا ڕۆژێن هەیڤا عەسمانی دا دكەن ، وئەڤ هەیڤا ئەم ل عەسمانی دبینین هەڤال ودویڤەلانكا عەردێ مەیە ، ب وێ لەزا ئەو ل دۆر سەرنتەرێ خۆ دزڤڕت ئەو ل دۆر عەردی ژی دزڤـڕت ، لەو هـەیڤێ جارەكێ ئەو ل دۆر خۆ و ل دۆر عەردی ژی دزڤڕت ، وعەرد وهەیڤ پێكڤە سالـێ جارەكێ ل دۆر ڕۆژێ دزڤڕن ، ژ بەر ڤێ چەندێ ئەڤ هەیڤا ل شەڤێ صەبرا مە دئینت وڕێكێ بۆ مە روهن دكەت چو جاران پشتا خۆ نادەتە مە ، وئەڤە ڕۆژا ئــەو هــەی وعــەردێ مــە هەی ب ئێك لایێ زێرەڤانیێ ل عەردێ مە دكەت ، وچونكی ئەڤ هەیڤا ئەم ل عەسمانی دبینین هەیڤێ جارەكێ ل دۆر خۆ دزڤڕت ڕۆژەكا وێ چاردە ونیڤ حەتا پازدە ڕۆژێن مە یێن عەردینە .
وهەیڤێ جارەكێ عەرد وهەیڤ وڕۆژ دئێنە ڕاستا ئێك ودكــەڤـنە سەر ئێك خـەطـێ ، و ل وی دەمـی هـەیڤ دكەفتە د ناڤبەرا هەردوان دا ، پاشی هەیڤ ژ ڤێ خـەطــێ دەردكەڤت ودەست ب زڤڕینا خۆ ل دۆر عەردی دكەت ، وچەند زڤڕینا وێ بەردەوام ببت ئەو مەساحا گەش دكەت ژ ڕویێ وێ ل بەر چاڤێن مە پـتـر لـێ دئێت چونكی دكەفتە بەرانبەر چاڤێ ڕۆژێ ، وپشتی چاردە پازدە ڕۆژان گەشكرنا دێمێ هەیڤێ گرۆڤڕ دبت چونكی نیڤا دەورا خۆ خلاس دكەت و ب هەمی ڤە دكەفتە بەرانبەر ڕۆژێ ، پاشی بەر بەرە ژ لایێ دی ڤە ل كێمیێ ددەت وگاڤا هەیڤ ب دویماهی هات جارەكا دی ئەو دكەفتە سەر خـەطــێ ڕاست د گەل عەردی وڕۆژێ ، وهنگی ئەو ل بەر چاڤێت مە بەرزە دبت .
وحەتا هەیڤ ڤێ ڕێكێ بـبـڕت ئەو موحتاجی ( 29 ) ڕۆژ و ( 19 ) سەعەتان حەتا ( 29 ) و ( 5 ) سەعەتان دبت ، وموعەددەل ئەو موحتاجی ( 29 ) و ( 53 % ) ژ ڕۆژێ دبت حەتا دەورا خۆ ب دویماهی بینت ، مەعنا : هەر دو هەیڤان ڕۆژەك زێدە بت ، لەو دێ بینی هـەیـڤـەك بیست ونەهە ئێك سیهە ، بەلـێ چونكی ( 3 % ) ژ نیڤێ زێدەترە ، وئەڤ زڤڕینە سەدێ سەد یا دەقیق نینە گەلەك جاران ڤێ تەرتیبێ ( خەلەل ) دكـەفـتـێ وپـتـر ژ هـەیڤەكێ دبنە ( 29 ) ڕۆژ ، لەو پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ مە ئاگەهدار دكەت كو دڤێت ئەم بیست ونەهێ بكەینە ( ئەصل ) و سیهێ بكەینە حسێبەكا ( طارئ ) .
و ل دویڤ پێزانینێن نوی یێن علمێ فەلەكێ ، وواقعێ كەڤن یێ خەلكی دیتی ژی ، ئاڤابوونا ڕۆژێ ب دەمەكێ گەلەكێ كێم ب پێش ئاڤابوونا هەیڤا ئێك شەڤی دكەڤت ، لەو دیتنا هەیڤێ كو كارەكێ ب ساناهی نینە ، دبتە نیشانا هندێ كو هەیڤا نوی دەست پێ كر ، وحساباتێن فەلەكی ب تنێ بێ بەرێخودان تێرا هندێ ناكەن مرۆڤ حوكمی ب بوونا هەیڤا نوی بدەت ، چونكی ژ بەر هندەك ئەگەرێن فەلەكی دبت چەند هەیڤەك ل دویڤ ئێك بن بیست ونەهــ بن ، یان چەند هـەیـڤـەك ل دویڤ ئـێـك بن سیهــ بن .. ژ بەر ڤێ چەندێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گرتن وخوارنا ڕۆژییان ب دیتنا هەیڤێ ڤە گرێدا .
