ژ وان خودێناسێن بهرههمێ وان ئاشكهرا
و ناڤێ وی ڤهشارتی
هندهك جاران دهمێ مرۆڤ كتێبهكێ ژ وان كتێبان دخوینت یێن زانایێن مه ل دۆر ژینهنیگار و سهرهاتییێن زانا و خودێناس و ناڤدارێن ئوممهتێ نڤیسین هندهك سهرهاتییێن مهزن ب بهرچاڤێن مرۆڤی دكهڤن قههرهمانێن سهرهكی تێدا ئێك ژ وان خودێناسانه یێن دیرۆكێ گۆتن و سهرهاتییێن وان پاراستین بێی گرنگییێ بدهته ناڤێن وان، ههر وهكی خودێ بۆ وان حهزكرییه ئهو ژ وان تهقوادارێن ڤهشارتی بن یێن ئهو بێهنا ئهنفاسێن وان یا خۆش ب سهر خهلكی دا بهلاڤ بكهت بێی ئهو بزانن ئهڤ بێهنه یا كیژ گولێیه، ژ ئیمامێ مه یێ مهزن ئیمامێ شافعی -خودێ ژێ رازی بت- دئێته ڤهگوهاستن كو جارهكێ دهمێ بهحسێ علمێ وی یێ بهرفرههـ هاتییه كرن وی گۆت: ((من حهز دكر ئهڤ علمه د ناڤ خهلكی دا بهلاڤ ببا بێی وان خودان نیاسی با!)).
و ئهو حهزكرنهكه، ئهگهر ب دهڤی بێته گۆتن گهلهك یا ب ساناهییه، بهلێ ئهگهر ببته (واقعهكێ عهمهلی) هندهك چیایێن زوهدێ یێن وهكی ئیمامێ شافعی نهبن كهس نهشێت پێ رازی ببت.
زانایهك ژ ڤان زانایان یێن دیــرۆكــێ خـــهم ژ پاراستنا ناڤێن وان نهكری ڕۆژهكێ د ناڤ هــنــدهك شــاگــردهیـێــن خــۆ دا عـــهجـێـبییا خۆ دیاركر ژ وی كهسی یێ باوهری ب بهحهشتێ و جههنهمێ ههبت د گهل هندێ ژی ل هندهك دهمان خودێ ژ بیرا خۆ دبهت و غافل دبت.. ئێك ژ شاگردهیێن وی یێن گهلهك باوهری ب خۆ ههی ڕابووڤه و گۆته سهیدایێ خۆ:
- ئهز ب خۆ ژ وان كهسانم یێن گهلهك دكهنه گری!!
سهیدا دهمهكی د سهر و چاڤێن وی فوكری پاشی گۆتێ:
- ئهگهر تو بكهیه كهنی، و د نهفسا خۆ دا و د گهل خۆ تو ئعترافێ ب گونههێن خۆ بكهی، بۆ ته چێتره ژ هندێ تو بكهیه كری و تو فهخرێ ب كارێ خۆ ببهی!
گۆتنا سهیدای وهكی قامچیهكێ ب تهنشتا قوتابی كهفت، و ئهو ژ وێ غهفلهتێ هشیاركر یا وی خۆ ژێ بهری دكر، لهو وی ههست ب بچویكیهكا مهزن كر بهرانبهر سهیدایێ خۆ یێ مهزن و چو پێ نهما گۆتێ: سهیدا شیرهتهكێ ل من بكه.
سهیدای گۆتێ: دنیایێ بۆ خهلكێ وێ بهێله وهكی وان ئاخرهت بۆ خهلكێ وێ هێلا، و د دنیایێ دا وهكی مێشا هنگڤینی به، تشتێ شرین نهبت ئهو ناخوت، و تشتێ شرین نهبت ئهو چێ ناكهت، و ئهگهر وێ دادا سهر چهقهكی ژی ئهو وی چهقی نهخوار دكهت نه دشكێنت!
و بهلكی هوین ژی وهكی من عهجێبگرتی ببن زانایهكێ وهكی خودانێ ڤێ گۆتنێ یێ حهكیم و كاربنهجهـ چاوا ناڤێ وی ژ بهر گوهێ دیرۆكێ بكهڤت و نهئێته ڤهگوهاستن؟
بهلێ هوین بێژن: نهزانینا مه بۆ ناڤێ وی هندهكێ ژ بهایێ وی دئینته خوار؟
ئهز دبێژم: نه!! ئهگهر مرۆڤ هنگڤینی بخوت و نهزانت كیژ مێشێ ئهو دانایه، تشتهك ژ بهایێ وێ مێشێ كێم نابت، و هندهك ژ تاما وی هنگڤینی ژی كێم نابت، مادهم ئهو ههر دێ مینت ئهو هنگڤین یێ دهرمان بۆ دهردێن خهلكی.
و ژ دهفتهرا مرۆڤێن خودێ یێن كو ناڤێن وان دیرۆكێ نه پاراستین بهلێ بهرههمێ وان ڤهگێڕای ئهڤرۆ -ئهگهر خودێ حهز بكهت- دێ سهرهاتییهكا تێر عیبرهت ڤهگێڕین.
كتێبێن دیرۆكێ ڤهدگوهێزن كو جارهكێ خهلیفێ عهبباسی (أبو جعفر المنصور) هاتبوو مهكههێ بۆ كرنا حهجێ، و ب شهڤ ئهو چوو كهعبێ دا طهوافێ بكهت، ل دهمێ طهوافێ ئهو د بهر زهلامهكی ڕا چوو ل بهرانبهر كهعبێ یێ ڕاوهستیای بوو و دوعایهك دكر، و خهلیفهی ب دزی ڤه ئهڤ گۆتنه ژێ گوهـ لێ بوون وی دگۆت: ((یا رهبی! تو یێ دبینی چهند خرابی و فهساد ل عهردی یا بهلاڤ بووی، و تو دزانی ئهو چ طهمهعییه كهفتییه د ناڤبهرا خهلكی و حهقییێ دا..)) گــاڤــا خهلیفه ژ طهوافێ خلاس بووی چوو ل لایهكێ مزگهفتێ ڕوینشت و حهرهسهكێ هنارت گۆتێ: ههڕه وی زهلامێ هه بۆ من بینه.
حهرهس چوو گۆتێ: (أمیر المؤمنین أبو جعفر المنصور)ی دڤێت د گهل ته باخڤت، وی زانی (أمیر المؤمنین) بۆ باشییا وی وی داخواز ناكهت لهو گۆته قاصدی: ئهگهر تو پیچهكێ دهلیڤێ بدهیه من دێ سوننهتهكێ كهم باشی، گۆتێ: بلا.
گاڤا ئهو خلاس بووی هات قهستا وی جهی كر یێ خهلیفه لێ ڕوینشتی، خهلیفهی گۆتێ: نوكه من تشتهك ژ ته گوهـ لێ بوو، ئهو گهلهك بۆ من یێ نهخۆش بوو، ئهو چ طهمهعییه كهفتییه د ناڤبهرا خهلكی و حهقییێ دا تو بهحس ژێ دكهی؟
زهلامی گۆت: ئهی (أمیر المؤمنین) ئهگهر تو عههدێ بدهیه من كو تو چو ل من ناكهی ئهز دێ مهسهلێ بۆ ته ژ ڕههـ و ڕیشالان ئینمه دهر، ژ خۆ ئهگهر تو عههدێ نهدهیه من ئهز دهی ناكهم و دێ چمه سهر ڕێكا خۆ!
خهلیفهی گۆتێ: بێژه و یێ ئهمین به.
زهلامی گۆت: ئهوێ دلێ وی تژی طهمهع بووی حهتا ڕێ دای هنده خرابی و فهساد ل عهردی بهلاڤ ببت تویی.
خهلیفه ڤهجنقی و لێ خوڕی: تو چ دبێژی؟ طهمهعییا چ دێ من ههبت و تژی بهر دهستێ من زێڕ و زیڤه؟
زهلامی ب عهجێبی ڤه گۆتێ: ما كی ههیه ژ ته طهمهعتر؟ خودێ عهبدێن خۆ ئێخستنه بن دهستێ ته، ته ئهو ب پشت گوهـ ڤه لێدان، و تو یێ مایه ب كۆمكرنا مالی ڤه؟ و ته د ناڤبهرا خۆ و وان دا هندهك دهرگههێن ئاسنی و دیوارێن بهری و گێچێ دانان، ژبلی وان حهرهسێن تژی دهستێ وان چهك، پاشی ته خۆ د خانی ڤه ژ وان ڤهشارت، و ته هندهك پێش خۆ ڤه هنارتن خویك و خهراجان كۆم بكهن، و ته فهرمان دا ژ فلانی و فلانی پێڤهتر نههێلن كهس بێته نك من، و ته نهگۆت: وی بیننه نك من یێ زۆرداری لێ هاتییهكرن، یان حهقێ وی هاتییه خوارن، یان مایه ڕویس و برسی؟ و گاڤا ڤان كهسان ئهوێن ته ل دۆر خۆ كۆمكرین دیتی تو یێ خویك و خهراجان كۆم دكهی و بهلاڤ ناكهی، گۆتن: مادهم ڤی خیانهت ل خودێ كر ما بۆچی ئهم خیانهتێ ل وی ناكهین؟ و ئهو ل سهر هندێ كۆمبوون نههێلن تشتهك ژ دهنگ و باسێن خهلكی بگههته ته ئهو تێ نهبت یا وان دڤێت بگههته ته، دا ئهو وی د چاڤێن ته دا بكهنه خائین یێ ئهو حهز بكهن، و وی د چاڤێن ته دا بێ بها بكهن یێ وان دڤێت، و گاڤا خهلكی ئهڤ چهنده ژ ته و وان دیتی حلیسكاتی بۆ وان كر دا خۆ پێ ب هێز بێخن.. و ههر جارهكا ههژارهك هات دا گازندهیا خۆ بۆ ته بكهت ئهو دێ ڕێكێ لێ گرن، و گاڤا ئهڤ چهنده درێژ بووی خهلكی هزركر تو ژی شریكێ وانی د زۆردارییێ دا..
ئهی (أمیر المؤمنین) مه یێ زانی كو ل چینێ مهلكهك ههبوو، كهڕبوو، ئینا وی كره گری، ههڤالێن وی گۆتێ: صهبرێ بكێشه، وی گۆت: ئهز نه ژ بهر ڤێ ئێشێ دكهمه گری یا گههشتییه من، ئهز یێ بۆ وی كهسی دكهمه گری ئهوێ زۆرداری لێ دئێتهكرن و ئهز نهشێم گوهـ بدهمه گازندهیا وی.. پاشی گۆت: ئهگهر من گوهـ نهمابن ما من چاڤ ژی نهماینه! د ناڤ خهلكی دا گازی بكهن كهس جلكێن سۆر نهكهته بهر خۆ ژبلی وی یێ زۆرداری لێ دئێتهكرن دا ئهز بنیاسم، و ئهو ههر ڕۆژ دهركهفته ناڤ مللهتی و بهرێ خۆ ددایێ كانێ ئێك ههیه جلكێن سۆر كرینه بهر خۆ یان نه!
ئهی (أمیر المؤمنین) ئهڤه مهلكهكێ موشرك بوو رهحما وی یا هنده بوو د گهل موشركان، و تو مرۆڤهكێ خودان باوهری و ژ بنهمالا پێغهمبهری یی و د گهل هندێ ژی چڕیكییا نهفسا ته هند ڕێكێ نادهته ته تو رهحمێ ب موسلمانان ببهی، ئهگهر تو بێژی: ئــــهز دێ مالی كــــۆم كـــهم دا عهیالێ من پشتی من موعیز نهبت، عیبرهتێ بــۆ خــــۆ ژ بچویكی وهرگره دئێته دنیایێ یێ دهست ڤالا و بێ خودان، خودێ دبته خودانێ وی و ڤی بچویكی وه لێ دكهت ڕۆژهكێ مرۆڤ ههمی ههوجهی وی دبن، و ئهگهر تو بێژی: ئهز دێ مالی كۆم كهم دا حوكمێ خۆ پێ ب هێز بێخم، (بهنی ئومهییه) بلا بۆ ته ببنه عیبرهت، ئهو ههمی مال و زهلامێن ل دۆر وان ههین چو فایده نهگههاندنێ ڕۆژا خودێ ڤیای وێ بینته سهری یا ئینایه سهری.. و ئهگهر تو بێژی: ئهز دێ خۆ زهنگین كهم دا مهزنتر لێ بێم، ئهز ب خودێ كهمه تو ژ ڤی حالی مهزنتر لێ نائێی یێ تو نوكه ل سهر ئهگهر تو ڕێكهكا دی نهگری ژبلی ڤێ یا نوكه ته گرتی، ئهرێ ما ژ كوشتنێ پێڤهتر ههیه تو وی پێ عقووبه بدهی یێ بێ ئهمرییا ته كری؟
مهنصووری گۆتێ: نه!
زهلامی گۆتێ: پا تو دێ چ بێژییه وی مهلكی یێ مهلكاتییا دنیایێ ئێخستییه دهستێ ته و تو دزانی كو ئهو ب كوشتنێ وی كهسی جزا نادهت یێ بێ ئهمرییا وی كری، بهلكی ئهو وی ب مانا ههر و ههر د عهزابێ دا جزا ددهت؟
دبێژن: هنگی ئهبوو جهعفهری كره گری، و گۆت: خوزی ئهز نهبامه! پاشی گۆت: ئهرێ چاوا ئهز دێ خۆ خلاس كهم؟
وی زهلامی گۆتێ: د ناڤ خهلكی دا هندهك مرۆڤ ههنه خهلك بۆ دینی ههوجه دبنێ، و بۆ دنیایا خۆ ژی ئهو ژێ درازینه، ئهوان بكه ههڤال بــۆ خـــۆ، و پــســیــارا خۆ ب وان بكه ئهو ڕێكا خلاسبوونێ دێ نیشا ته دهن.
مهنصووری گۆت: من هنارته ب دویڤ وان ڕا ئهو ژ من ڕهڤین.
زهلامی گۆت: ئهو ژ هندێ ترسیان تو وان ژی وهكی خۆ لێ بكهی لهوا ژ ته ڕهڤین، دهرگههێ ته بلا یێ ڤهكری بت، و پشتهڤانێ وی به یێ زۆرداری لێ هاتییه كرن، و وی پاشڤه ببهی یێ زۆرداری كری، و مال ب عهدالهت د ناڤبهرا خهلكی دا بهلاڤ بكه، ئهز كهفالهتێ ددهمه ته ئهو بێن ل دۆر ته كۆم ببن و هاریكارییا ته ل سهر قهنجییێ بكهن.
و ل وی دهمی بانگێ عهیشا هاتهدان، و خهلیفه ڕابوو قهشتا نڤێژێ كر..
و پشتی نڤێژ خلاس بووی خهلیفه زڤڕی جهێ خۆ، و گۆته هندهك حهرهسێن خۆ: ههڕن وی زهلامی بینن یێ بهری نڤێژێ ل نك من، ئهو چوون و ل مزگهفتێ ههمییێ گهڕیان ئهو زهلام نهدیت!
و هۆسا ڤی زهلامی ئهوێ دیرۆكێ ناڤێ وی نهزانی بۆ خودێ ئێمانهت گههاند.. و قهستا ڕێكا خۆ كر، و ب چوونا وی یا بێ سهر و شوین ئهو شرینی ژ ئوممهتێ نههاته بڕین یا وی دانای، و خهما وی نینن ئهو كهسێن پشتی وی تام دكهنه ڤێ شرینییێ ناڤێ وی نهزانن، مادهم ئهو گههشته مرادێ.
