( 2 )
بەرفرەهكرنا گەردوونێ
ژ بابەتێ بۆری بۆ مە ئاشكەرا بوو كو ژ ئایەتێن قورئانێ ئاشكەرا دبت كو ئافراندنا گەردوونێ ب ڤێ تەرتیبێ یە :
ئەڤ گەردوونا ئەم نوكە تێدا د فرەهبوونەكا بەردەوام دایە ، و ل دویڤ قاعیدێ مەنطقی ئەگەر ئەم د گەل دەمی وێ فرەهبوونێ بۆ پاشڤە بزڤڕینین بەربەرە دێ تەنگ بت حەتا دزڤڕت ئێك ( جورم ) وهنگی دڤێت گەردوون هەمی ئێك پارچە بت وئەڤە ئەو قویناغە یا قورئانێ ناڤێ وێ كریە ( رەتق ) ، پاشی ئەڤ جورمە ب فەرمانا خودێ پەقی وئەڤە ئەو قویناغە یا قورئانێ ناڤێ وێ كریە ( فەتق ) ، وئەو جورم پشتی پەقینێ بوو عەورەكێ دوكێلێ یێ مەزن وئەڤە قویناغا ( دوخانێ ) یە وەكی قورئان دبێژتێ ، و ژ وی دوكێلێ عەرد وعەسـمـان د شەش قویناغان دا دورسـت بـوون : عـەرد د چار قویناغان دا حەتا وە لـێ هاتی ب كێر ژیانێ بێت ، پاشی عەسمان د دو قویناغان دا .
وگــەردوون ژ دەلیڤەیا ئـێـكـێ وەرە تێدا پەقی وحەتا نوكە د فرەهبوونەكا بەردەوام دایە ، بەلـێ دیسا ل دویڤ قاعیدێ مەنطقی ئەڤ بەرفرەهــ بوونە ئەوا دەسپێكەك بۆ هەی حەتا حەتایێ یا بەردەوام نابت ، ژ بەر كو تشتێ بەراهی بۆ هەی دڤێت دویماهی بۆ هەبت ، ڕۆژەك دێ ئێت مەسەلە دێ دەرنشیف بت ، وگەردوون جارەكا دی دێ بەرتەنگ بت ، ووەكی خۆ لـێ ئێتەڤە حەتا دبتە جورمەكێ بچویك ، وەكی یێ جارا ئێكێ ژێ دەســت پـێ كــری ، وهنگی كریارا پەقینێ دێ دوبارە بتەڤە ، و ژ وێ پەقینێ عەردەكێ دی یێ نە وەكی یێ نوكە وعەسمانەكێ دێ یێ نە وەكی یێ نوكە دێ پەیدا بن ، وهنگی قویناغا ژینا دنیایێ دێ ب دویماهی ئێت ، دا ژینەكا دی یا جودا ژ ڤێ ژینا مە یا نوكە دەست پێ بكەت : [ يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْــداً عَـلَـيْـنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ ] ( الأنبياء : 104 ) .
وئەڤێ ( ئكتشافا علمی ) یا نوی ئەوا ل نیڤا ئێكێ ژ سەدسالا بیستێ زایینی پەیدا بووی وپاشی بوویە ڕاستیەكا علمی سەرهاتیا خۆ یا عنتیكە هەیە ، چونكی ب ڕاستی ئەو دئێتە هژمارتن مەزنـتـریـن درب ب بـێ دیـنـیا ڕۆژئاڤاییان كەفتی و ب دەستێ زانایێن وان ب خۆ !
وئەو سەرهاتی ژی ئەڤەیە : دەمێ هەڤڕكی د ناڤبەرا دینێ كەنیسێ وزانایان دا ل ئەورۆپا پەیدا بووی ، زانا ب هەمی ڕێكان هاتنێ خەلكی وەسا تێ بگەهینن كو هەبوونا خودێ وسەرهاتیا ئافراندنێ چـیـڤـانـۆكەكا ژ درەوە د سەرێ دینداران دا هاتیە چاندن ، ودا ئەو ڤێ گۆتنا خۆ ب ڕاستیەكا علمی مۆر بكەن ، وان هژمارەكا ( نەظەریاتێن علمی وفەلسەفی ) دەرێخستن هەمی ل سەر هندێ دگەهشتنە ئێك كو ئەڤ گەردوونا ئەم تێدا دژین یا ( ثابتە ) وپویچبوون ونەمان بۆ ماددەی نینە .. ومـەخـسەدا وان ب ڤێ چەندێ ئەو بوو بێژن : گەردوون تشتەكێ ئەزەلیە هەر هەبوو ودێ هەر مینت ، وخودێ وئافراندن وقیامەت هندەك تشتێن نەعلمینە دیندار بەحس ژێ دكەن .
وئەڤ ( چیڤانۆكا علمی ! ) پـتـر ژ سەدسالان ل سەر عەقلێ غـەربـی زال بوو .. بەلـێ پشتی سەدسالا بیستێ دەست پێ كری ب دەهــ سالەكان هـژیـانـەكا مەزن ب ڤان زانایان كەفت دەمێ ب ڕێكا هندەك قاعیدەیێن فیزیاوی ئاشكەرا بووی كو ئەڤ ستێرێن ڕۆناهیا وان دگەهتە مە بەردەوام یێن ژ مە دویر دكەڤن ، وپشتی زنـجـیـرەكا تەجروبە ودویچوونێن علمی فەلەكی یێ ئەمریكی ( ئدوین هبل ) ل سالا 1929 ز شژ یا ب قـانـویـنـەكا عـلـمـی دویـراتیا گەلەك ( مەجەراتان ) بپیڤت ، ووێ لەزێ ژی بپیڤت یا ئەو پێ ژ مە دویر دكەڤن ، وڤێ ڕاستیا علمی مەسەلەكا علمی ب دژواری ئاراند .. بۆچی ؟
چـونـكـی ئــەگــەر هات ومـەسـەلا بەرفرەهبوونا كەونی ب ڕەنگەكێ علمی هاتە بنەجهكرن ، هنگی مەسەلا ( ثەباتا كەونی ) ئەوا ئافراندن پێ دئێتە ئینكاركرن دێ بتە ئەو ( درەوا خۆش ) یا دین دژمنیا غەربی خۆ پێ قانع دكر كو چو خودایێن ئافراندەر نینن ، ژ بەر ڤێ چەندێ هژمارەكا زانایێن مەزن دژی ڤێ ئكتشافا علمی یا نوی ڕاوەستان وبەرگەڕیان كر دا نەڕاستیا وێ بنەجه بكەن ، ئێكێ وەكی ( ئنشتاینی ) خودانێ ( نەظەریا نسبی ) دەمێ ل سالا 1917 نەڤهریا خۆ بەلاڤ كری خۆ نەچار دیت ئێك ژ دو ئحتمالان بدانت : یان گەردوون یا ژێك دئێتەدەر یان یا دناڤك ڕا دچت ، ودەمێ وی دیتی ل دویڤ ( موعادەلاتێن ) وی مەسەلا ژێكهاتنەدەرا گەردوونێ پـتـر د گەل ڕاستیا علمی دگونجت ، وحەتا ئەو پابتبوونا كەونی بنەجـه بكەت ڕابوو ژ نك خــۆ ( عامـلــەك ) ل سەر نەظەریا خۆ زێدە كر وناڤێ وی كرە ( الثابت الكوني ) هەر وەكی ل نك وی پابتبوونا كەونی ڕاستیەكا نە بەرگومان بوو .. وپشتی دەمەكی ئنشتاین زڤڕی وئـعـتـراف كر كو ئەڤ كارێ وی كری مەزنـتـرین خەلەتیا علمی بوو وی د ژینا خۆ دا كری ، وكو بەرفرەهبوونا گەردوونێ یا بەردەوام ڕاستیەكا علمیە نائێتە ئینكاركرن .
ویا ژ هەمیێ مەزنتـر ئەو بوو وان ب ڤێ ( ئكتشافا ) خۆ یا علمی وبێی ب خۆ بحەسیێن ئێك ژ مەزنتـرین موعجزەیێن قورئانێ یێن علمی بەرچاڤ كر ، چونكی قورئانێ بەری وان ب هزار وچارسەد سالان دیاركربوو كو گەردوون یێ ( ثابت ) نینە ، بەلكی ئەو د فرەهبوونەكا بەردەوام دایە .. نە بەس هندە ، بەلكی قـورئانـێ ئاشكەرا كربوو كو ڕۆژەك دێ ئێت ئەڤ فرەهبوونە دێ ڕاوەستت و ب عەكسی دێ زڤڕت وعەسمان دێ ئێتە پێچان وئافراندنێ كانێ چاوا دەست پێ كریە دوبارە دێ زڤڕتەڤە بەلـێ ب ڕەنگەكێ دی !
د ئایـەتا ( 47 ) ێـدا ژ سـوورەتا ( الـذاریات ) خـودایـێ مەزن دبێژت : [ وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْيدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ ] ومەعنا ڤێ ئایەتێ یا ئاشكەرا ئەڤەیە خودایێ مەزن دبێژت : ئەمین مە عەسمان ئافراندی ومـوكـم كـری ، ومە ب هێز وشیانەكا مەزن ئەو بۆ عەردی یێ كرە بان ، وهندی ئەمین ئەم وی بەرفرەه دكەین .. وئەڤ ئیشارەتا دویماهیێ وەكی ئاشكەرا بۆ عەسمانیە ، بـەلـێ چـونـكـی بەرفرەهكرنا عەسمانی مەسەلەك بوو ڕاستیا وێ ل بەر زانایێن تەفسیرێ یا ئاشكەرا نەبوو ئەو د شرۆڤەكرنا ڕاستیا ڤێ ئایەتێ دا حێبەتی مابوون !
هندەك ژ وان دگـۆت : دو پارچەگۆتنێن ژێك جودا د ڤـێ ئایەتێ دا هەنە : [ وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْيدٍ ] وئەڤە بەحسێ ئاڤاكرنا عەسـمـانیە و [ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ] وئەڤە بەحسێ دانا رزقیە بۆ بەنیان ، یەعنی : مە عەسمان ب هێز ئاڤاكریە ، وئەم رزقی ل سەر خەلكی بەرفرەه دكەین .
وبارا پـتـر ژ وان گۆت : نە ! پارچەیا دووێ ژی بەحسێ عەسمانیە ، خودێ دبێژت : مە عەسمان ب هێز وموكمی ئاڤاكریە ، وئـەمـیـن ڕەخێن وی بەرفرەه دكەین ، بەلـێ علمێ وان نەگەهشتبوو هــنــدێ كانێ ئـەڤ بـەرفـرەهكرنە یا چاوایە ویا ب چ ڕەنگە ، لەو ئەڤ ئایەتە هۆسا بێ روهنكرن ما حەتا ڤێ دویماهیێ زانینا نوی هاتی وئەو ب ڕەنگەكێ بەرفرەه بۆ مە تەفسـیـركری ، ودەلیلەكێ دی یێ ماددی ل سەر ڕاستیا ڤێ قورئانێ پێشكێشی مە كری .
ومرۆڤێ زانا دەمێ هزرا خۆ د ڤێ ئایەتێ دا دكەت دبینت ئەوێ گەلەك ڕاستیێن كەونی یێن بەری هنگی چو مرۆڤان نەدزانین ئاشكەرا كرینە ، ژ وان ڕاستیان :
ڕاستیا ئێكێ : ژ گۆتنا خودێ : [ وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْيدٍ] دیار دبت كو عەسمان ئاڤاهیەكێ موكمە ، و ب هێز یێ هاتیە چێكرن وپێكڤە گرێدان ، ومەعنا ڤێ ئەوە عەسمان نەڤالاتیە وەكی حەتا دەمەكێ نێزیك هزر دهاتەكرن ، ونوكە علمی بنەجهكریە كو ئەو مەسافەیێن د ناڤبەرا ئەجرامێن عەسمانی دا هەین دتـژیـنـە ژ غازێ ، وغازا ژ هەمــیــێ پـتـر لـێ هـەی غازا ئیدرۆجینە ، و د ناڤ ڤێ غازێ دا هندەك لەشێن گەلەك هویر وڕەق هەنە دێ بێژی تــۆزا دنـدكـێـن هویرە ، وئەڤ دندكێن هە یێن هویر پـتـر ژ زەررەیێن كالسیۆم وسۆدیۆم وبۆتاسیۆم وتیتانیۆم وئاسنی پێك دئێت ژبلی دنـدكـێـن هلما ئاڤێ وچەند پیكهاتیێن دی یێن كیمیاوی ، وژبلی وی ماددەی یێ ڤان مەسافەیان تژی دكەت مەجالـێ مغناتیسی د ناڤبەرا ئەجرامێن عەسمانی دا یێ بەلاڤە تشتێ دبتە ئەگەرا هندێ ئەڤ عەسمانە ببتە ئاڤاهیەكێ موكم وپێكڤە گرێدای .
ڕاستیا دووێ : گۆتنا خودێ : [ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ] هندێ دگەهینت كو ئەڤ عەسمانە ـ وعەسمان هەر تشتەكە یێ د سەر مرۆڤی دا بت ـ بەردەوام یێ فرەه دبت ، وچونكی ئەڤ عەسمانە یێ ڤالا نینە ، ودەمێ فرەهــ دبت ئەو فرەهیا نوی ژی یا ڤالا نابت ، دڤێت ( ماددە وطاقە ) د ئافراندنەكا بەردەوام دا بن ، دا ڤالاتی پێ تـژی بـبـت ، چونكی د گەردوونا مە دا چو جهێن بێ دەم نینن ، وچو دەم وجهێن بێ ماددە وطاقە ژی نینن ، وچونكی زانینا نوی نەشیایە چو ژێدەران بۆ ڤی ماددەی وڤێ طاقا ژ نوی پەیدا دبــت دەسنیشان بـكــەت ، ئــەو خۆ نەچار دبینت ئعتـرافێ ب ئافراندنا وی بكەت ، هەر چەندە مەسەلا ئافراندنێ ئەو ڕاستی بوو یا ئەو گەلەك ژێ دڕەڤین !
ڕاستیا سیێ : ژ ڤێ ئایەتێ ئاشكەرا دبت كو ئەڤ گەردوونا ئەم تێدا دژین چێكریەكێ زێدە مەزنە ، وگەلەكێ بنەجهە ، ویێ خودان هندەك قانوین وڕێبازێن نەلڤە ، وتشتێ ب ڤی ڕەنگی مەزن بت و ب ڤێ دقـقـەتـێ ب ڕێڤە بچت بێی چـو سـسـتـی وخـەلەل بـكـەڤـنێ ، دڤێت خودایەكێ مەزن هەبت وی ڕاگرت و ژ خراببوونێ بپارێزت .
ڕاستیا چارێ : دیاردا ژێكڤەبوونا گەردوونێ وفرەهبوونا وێ ب ڤی ڕەنگێ وەسا یێ مەزن كو عەقل تێ نەچت یان دۆرێ لـێ نەگرت ، نیشانەكا ئاشكەرایە كو ملكێ خودێ هند یێ بەرفرەهە مرۆڤ نەشێت ( تەصەوور ) بكەت ، وبۆ نـمـوونە : ئەو ڕۆژا ئــەم دبـیـنـیـن ب ڕەنگەكێ زێـدە ب لەز یا ب ڕێـڤـە دچت ، و ل دۆر خۆ ژی دزڤڕت ، وئەو د زڤڕینا خۆ دا ل دۆر خۆ هەر پانیەكێ دوازدە مـیـلان دچـت ، و د زڤـڕینا خۆ دا ل دۆر وێ فەلەكا دبێژنێ : ( ڕێكا كادزان ـ درب التبانة ) د هـەر پانـیـەكێ دا ( 170 ) میلان دچت ، لەو ئەو یا هەوجەی ( 220 ) ملیوون سالانە حەتا زڤڕینا خۆ د ڤێ فەلەكێ دا خلاس بكەت ، وئـەڤــە ژ نـوی دبتە سالەك ژ سالێن ڕۆژێ ، وسالا ڕۆژێ ئەوا ( 220 ) ملیوون جاران هندی سالا عەردێ مە دەمەكێ درێـژ نــیــنـە ئـەگـەر ئەم بزانین كو درێژیا قوطرێ ( ڕێكا كادزان ) ب تـنـێ ســەد هزار سالێن ضەوئـیـە ، وئەڤ ( ڕێكا كادزان ) ل بەرانبەر وی كەونێ علمێ مرۆڤی گەهشتیێ تشتەكێ گەلەكێ بچویكە ، وئەو كەونێ علمێ مرۆڤی گەهشتیێ ل بەرانبەر وی كەونێ مرۆڤ نەگەهشتیێ هزر دكەت یێ هەی هەر نائێتە حسێبكرن !
ڕاستیا پێنجێ : ژ لایەكێ دی ڤە دیاردا فرەهبوونا گەردوونێ ـ وەكی بەری نوكە ژی مە بەحس ژێ كری ـ ڕاستیەكا دی یا مەزن ڕادگەهینت ، ئەو ژی ئەڤەیە : ئەگەر ئەم دەمی بۆ پشتێ بزڤڕینین ، وفرەهیا گەردوونێ پاشدا ببەین ، دڤێت بێژین : ماددە وطاقە ودەم وجـه ل ئێك نوقـطــێ دگەهنە ئێك ، وهنگی كریارا پەقینا مەزن دبتە ڕاستیەكا بەرچاڤ ، وچونكی هەر تشتەكێ دەسپێك بۆ هەی دڤێت دویماهی ژی بۆ هەبت ، ئەڤ فرەه بوونە دڤێت ڕۆژەكێ ب دویماهی بێت ، وئەڤ چەندە مەسەلا ئافراندنا ماددەی ژ چوننەیێ پاشی زڤڕاندنا وی ماددێ هەی بۆ چوننەیێ ژی دكەتە ڕاستیەكا علمی یا نە بەرگومان ، وئەڤە ئەو ڕاستی بوو یا شارستانیا غەربی یا بێ دین گەلەك ژێ دڕەڤی ، هەر وەسا ئەو زڤڕاندنا ئافراندنێ بۆ وێ نوقطـێ یا ژێ دەست پێ كری ، یەعنی دوبارەبوونا پەقینا مەزن وگوهۆڕینا عەردی ب عەردەكێ دی وعەسمانان ب هندەك عەسمانێن دی دكەتە ڕاستیەكا علمی یا نە بەرگومان ، وئەگەر پەقینا ئێكێ مە ب چاڤ نەدیتبت چونكی هنگی ئەم نەبووبووین ، پەقینا دووێ ئەم دێ ب چاڤ بینین ، وخـودێ دزانـت ئەو دێ ئەو بت یا قیامەت پێ دەست پێ دكەت .
