( 31 )
گەهێن مرۆڤی
گاڤا لەشـێ مـرۆڤـی ل قـویناغێن دەسپێكێ وەكی هێشتا ئەو ( جەنین ) دورست دبت ، وبەری گۆشتی بگرت هەستیێ وی چێ دبت ، وپشتی قەرقۆدەیێ هەستی ( الهیكل العظمي ) دورست دبت ، ژ نوی گۆشت ب سەر دا دئێت ، ولەشێ مرۆڤی تمام دبـت وبـەرهەڤ دبت بۆ دانا رحێ .. وئەڤە ڕاستیەكە قورئانێ ب ئاشكەرایی بەحس یێ ژێ كری دەمێ بەحسێ قویناغێن چێبوونا ( جەنینی ) دكەت ودبێژت : [ فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَاماً فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً . ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ] .
وئەڤ ڕاستیا علمی حەتا سەدسالا بیستێ زایینی ژی ل بەر زانایێن بسپۆر یا ئاشكەرا نەبوو ، چونكی وان هـزر دكـر دەمـێ بچویك چـێ دبت ل سەری گۆشت پەیدا دبت پاشی هەستی ، وهندەكێن دی ژ وان هزر دكر گۆشت وهەستی پێكڤە چێ دبن ، وپشتی علمێ نوی پێشكەفتی ، وزانایان ب ڕێكا ئامیرەتێن نوی دویچوونا وەرارا جەنینی د مالبچویكی دا كری ، بۆ وان ئاشكەرا بـوو كـو ل سـەری هەستی چێ دبت ، پاشی گەهــ دورست دبن ، پاشی گۆشت ب سەر هەستی دا دئـێـت .. و ب ڤێ چەندێ ڕاستیا گۆتنا قورئانێ یا بۆری ب ڕێكا ( علمێ موجەررەد ) بنەجـهــ وئاشكەرا بوو .
و ل ڤێرێ مە دڤێت بەحسێ مەسەلەكا دی بكەین وێ ژی هــەر پــەیــوەنــدی ب لـەشێ مرۆڤی ڤە هەیە ، وئیعجازەكێ ژ ( ئیعجازێن علمی ) بەلـێ ڤێ جارێ د سوننەتێ دا بۆ مە بەرچاڤ دكەت ، وئەڤ مەسەلە ل دۆر وان گەهانە یێن لەشێ مرۆڤی ژێ پێك دئێت ، یان هژمارا وان گەهان یێن د لەشێ مرۆڤی دا هەین .
مە گۆت : قورئان ل دەسپێكا سەدسالا حەفتێ زایینی دەمێ هێشتا چو موختەبەرێن زانستی نەهەین ، وزانینا ( تەشریحێ ) پەیدا نەبووی ، دبێژتە مە : گەلی مرۆڤان ! هوین دەمێ هێشتا ( جەنین ) و د زكـێ دەیـكـێ دا ، وهوین دهاتـنـە ئافـرانـدن ، هوین یـێـن د چـەند قویناغەكان ڕا بۆرین .. پاشی ئەو ب بەرفرەهی وان قویناغان بۆ مە دەسنیشان دكەت ، وئێك ژ وان قویناغان قویناغا چێكرنا هەستیە بەری گۆشت ب سەر دا بێت ، وهەر چەندە مرۆڤێن وی زەمانی ب گشتی وزانا وبسپۆران ب تایبەتی چو زانینێن بەرفرەهــ ل دۆر چێبوونا ( جەنینی ) نەبوون ژی ، بەلـێ پشتی زانا د علمێ تەشریحێ وجەنینی دا زێدە پێشكەفتین ـ پشتی هاتنە خوارا قورئانێ ب سێزدە قەرنان ـ وپشتی وان ڤەكۆلینێن خۆ ل دۆر قویناغێن دورستبوونا جەنینی بەلاڤكرین بۆ وان دیار بوو كو ئەوا قورئان د دەر حەقا چێبوونا جەنینی دا دبێژت سەدێ سەد یا دورستە ، وهەر ئەڤ مەسەلە بوو بەرێ هندەك زانایێن جیهانی یێن مەزن وەكی پرۆفیسۆرێ ئەمریكی مارشال جونسوونی دایە ئیسلامێ وموسلمان بووین پشتی ئەڤ ئعجازا علمی یا مەزن د قورئانێ دا دیتی .
وخـودێ وەسا حەزكـریـە كو لەشێ مرۆڤی یێ پتـرییا وی ژ گۆشتەكێ نەرم پێكهاتی قالبەكێ موكم یێ هەستی هەبت دا خـۆ ڕاگــرت ، وئەڤ قالبەیـە یـێ ئەم دبێژینێ : قەرقۆدە ، یان ( الهیكل العظمي ) وەكی ب عەرەبی دبێژنێ ، وحەتا حەرەكە ولڤینا مرۆڤی یا خۆش و ب ساناهی بت خودایێ ئافرەندەر ئەڤ قەرقۆدە وەسا یێ چێكری كو ژ هژمارەكا هەستیكێن جودا جودا د حەجمێ خۆ دا پێك بێت ، وڤان هەستیكان ب هندەك گەهێن نەرم بۆ حەرەكە ولڤلڤاندنێ ودموكم وقاییم بۆ قەتاندنێ بگەهنە ئێك وپێكڤە بێنەگرێدان ، وئەڤ گەهەنە یێن كو ب عەرەبی دبێژنێ : ( مفاصل ) .
وحەتا بەری بیست سیهــ سالان ژی د گەل وێ پێشكەفتنا بەرچاڤ یا د علمێ تەشریحێ دا پەیدا بووی هژمارەكا مەزن یا سەیدایێن طوببێ ونەشتەرگەریا هەستییان نەدزانی قـەرقـۆدەیـێ لەشێ مرۆڤی چەند گەهـ یان ( مەفصەل ) تێدا هەنە ، ومرۆڤ ئەگەر وان ( ئنسكلۆبیدایێن علمی ) بخوینت یێن كو د سەدسالان بیستێ دا ب دەستێن زانایێن بسپۆر هاتینە نڤیسین ، وەكی ئنسكلۆبیدیایا بــریـتـانــی ـ بۆ نـمـوونـە ـ ، دێ بـیـنـت ئەڤ ( ئنسكلۆبیدیایە ) دەمێ دئێنە سەر بەحسێ گەهێن لەشی هژمارا دورست یا ڤان گەهان دەسنیشان ناكەن ، ونابێژن كانێ چەند گــەهــ د لەشـێ مرۆڤی دا هەنە ، بەلكی ب تنێ ئەو ڤان گەهان ل سەر چەند كۆمەكان لێكڤە دكەن ، و ژ وان ئنسكلۆبیدیایێن هژمارەك بۆ گەهان دەسنیشان كرین ئنسكلۆبیدیایا ( هضنسوون ) بوو ، ئەوا ل سالا ( 1995 ز ) هاتییە بەلاڤكرن وتێدا هاتیە دیاركرن كو هــژمـارا هەستیكان د قەرقۆدەیێ لەشێ مرۆڤان دا ( 206 ) هەستینە ، مەعنا ب تنێ دوسـەد وشـەش گەهــ دڤـێـت د لەشێ مرۆڤی دا هەبن .. بەلـی پشتی هنگی ب دەمەكێ كێم ، یەعنی د ڤان هەر دەهــ سالێن بۆری دا بۆ زانایێن بسپۆر دیار بوو كو ئەڤ هـژمارە یا دورست نینە ، ویا دورست ئەوە ( 360 ) گەهــ د لەشێ مـرۆڤـی دا هەنە و ب ڤی ڕەنگی : ( 147 ) گەهــ د ستوینا پشتێ دا ، و ( 24 ) د سنگی دا ، و ( 86 ) د لایێ ژۆری یێ لەشی دا وەكی دەستان وملان ، و ( 88 ) د لایێ ژۆری دا ، وەكی پێیان ، و ( 15 ) د ناڤتەنگێ دا ، وهژمارا هەمیان پێكڤە دبتە ( 360 ) گەهــ .
وئەڤ گەهەنە ڕێ ددەنە مرۆڤی كو ئەو بشێت ب ساناهی حەرەكێ بكەت وڕابت وڕوینت ، وخۆ بادەت ، وئەگەر ئەو نـەبـانــە مــرۆڤ وەكی دارەكێ ڕەق دا لـێ ئێت ، وژبلی ڤان ( 360 ) گـەهان هـنـدەك گەهێن دی هەنە د كەڤنە د ناڤبەرا هەستیكێن قافێ سەری ، بەلـێ چونكی حەرەكە پێ نائێتەكرن وشیانا لڤاندنێ تێدا نینە ئەو ژ گەهان نائێنە هژمارتن .
وپشتی دیاركرنا ڤان زانینان یێن كو ل ڤێ دویماهییێ ژ نوی زانا ب سـەر هلبـوویـن ، مە دڤێت بێژین : پێغەمبەرێ ئیسلامێ ـ سلاڤ لـێ بن ـ بەری پازدە قەرنان د هژمارەكا گۆتنێن خۆ دا ئاشكەرا كرییە كو ( 360 ) گەهــ د لەشێ مرۆڤی دا هەنە ، بەلـێ ( 360 ) نەكێم نە زێدە .. ودەلیل ئەڤەنە :
1 ـ ئیمام موسلم ژ عائیشایێ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ خُلِقَ كل إنسان من بني آدم على ستين وثلاثمائة مفصل ، فمن كبر الله ، وحمد الله ، وهلل الله ، وسبح الله ، واستغفر الله ، وعزل حجراً عن طريق الناس ، أو شوكة ، أو عظماً عن طريق الناس ، وأمر بمعروف ، أو نهى عن منكر عدد تلك الستين والثلاثمائة السلامى ، فإنه يمشي يومئذ وقد زحزح نفسه عن النار ـ هەر مرۆڤەك ژ ئادەمیان ل سەر سێ سەد وشێست گەهان یێ هاتـیـە ئافراندن ، ڤێجا هەچیێ بێژت : الله أكبر ، یان الحمد لله ، یان لا إلە إلا الله ، یان سبحان الله ، یان أستغفر الله ، یان بەرەكی ژ ڕێكا خەلكی ڕاكەت ، یان ستـریەكێ یان هەستیەكی ژ ڕێكا وان ڕاكەت ، یان فەرمانێ ب باشیەكێ بكەت ، یان بەرێ خەلكی ژ خرابیەكێ بدەتە پاش ، هندی هــژمـارا وان ســێ ســەد وشـێـسـت گەهان ، هنگی ئەو دێ ب ڕێـڤەچت ووی نەفسا خۆ ژ ئاگری ڕاخڕاند ] .
2 ـ موسلم وئبن حببان وهژمارەكا دی یا زانایان حەدیسەكێ ژ بورەیدەی ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پـێـغـەمـبــەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ فـي الإنسان ستون وثلاثمائة مفصل عليه أن يتصدق عن كل مفصل منه بصدقة ـ د لەشێ مرۆڤی دا سێ سەد وشێست گەهــ هەنە ل سەر وی فەرە ئەو پێش هەر گەهەكێ ژ وان ڤە خێرەكێ بدەت ] یەعنی : هەر ڕۆژ .
3 ـ ئەبوو داوود ژ بورەیدەی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ في الإنسان ثلاثمائة وستون مفصلا فعليه أن يتصدق عـن كل مفصل منه بـصـدقــة ـ د لەشێ مرۆڤی دا سێ سەد وشێست گەهــ هەنە ل سەر وی فەرە ئەو پێش هەر گەهەكێ ژ وان ڤە خێرەكێ بدەت ] هندەكان گۆت : ئەی پێغەمبەرێ خودێ ! ما كی دشێت ڤـێ چەندێ بكەت ؟ یەعنی : یا ب زەحمەتە مـرۆڤ هـەر ڕۆژ سـێ سەد وشێست خێران بكەت ، پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ النخاعة في المسجد تدفنها ، والشيء تنحيه عن الطريق ، فإن لم تجد فركعتا الضحي تجزئك ـ تشتێ پیس ل مزگەفتێ نەهێلی ، ونـەخـۆشـییـێ ژ ڕێكێ لادەی ئەڤە خێرن ، وئەگەر هند خێر ب دەست تە نەكەفتن دو ركاعەتێن تێشتەگەهێ بكە ئەو پێش وان ڤەیە ] .
دو مەسەلە ژ ڤان حەدیسان بۆ مە دیار دبن :
•یا ئـێـكێ : لەشێ مـرۆڤـی ( 360 ) گەهــ تێدا هەنە ، ونوكە ژ نوی مرۆڤ ب ڕێكا علمێ موجەررەد ـ وەكی مە گۆتی ـ گەهشتە ڤێ ڕاستیا علمی .
•دوو : ئەڤ گەهێن لەشـی نعمەتەكا مـەزنـە خـودێ د گـەل مـرۆڤی كری ، و ب تنێ ئەو كەس بهایێ ڤێ نعمەتێ دزانت یێ گەهەكا وی خراب بووی وئێشانا ( مەفاصلان ) دیتی ، ڤێجا ئەگەر تە بڤێت خودێ ڤێ نعمەتێ بۆ تە بهێلت شوكرا وی سەرا بكە ، وشوكر دێ ب هندێ بت ـ وەكی پێغەمبەر سلاڤ لـێ بن ئاشكەرا دكەت ـ كو هەر ڕۆژەكا ل تە دبتە سپێدە هندی هژمارا گەهێن لەشێ خۆ كو ( 360 ) تو هند خێران بكەی .. ئەڤە بەس شوكرا گەهان ب تنێ !
وپسیار ل ڤێرێ ئەڤەیە : ئەرێ ئەگەر ب ڕێكا وەحییا خودێ نەبا پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ چاوا ڤـێ ڕاستییا علمی ب ڤێ دققەتێ دا زانت ئەوا زانا ب موختەبەر وتلسكۆبێن خۆ ڤە ل ڤان سالێن دویماهییێ ژ نوی ب سەر هلبووین ؟
