( 32 )
ئاڤابوون وهەلاتنا ڕۆژێ
( ئەبوو ئسحاق ) ژ ( عەبدللاهێ كوڕێ عەبباسی ) ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پسیار ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتـەكـرن كانێ مەسەلا ئاڤابوونا ڕۆژێ وهەلاتنا وێ چیە ؟ وئەو ل كیڤە ئاڤا دبت یان دهەلێت ؟ ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ هي على رسلها لا تبرح ولا تزول ، تغرب عن قـوم وتطلع على قـوم ، وتغرب عـن قوم وتطلع ، فقوم يقولون : غربت ، وقوم يقولون : طلعت ] .
ئەڤە ئێك ژ وان حەدیسانە یێن ئیشارەت بۆ ڕاستیەكا علمی دای ، وپشتی هنگی ب سەدان سالان ژ نوی زانایێن بسپۆر گەهشتینێ و ب علمێ خۆ یێ ( موجەررەد ) بنەجهكری ، ونیشانانەكا دی پێشكێشی مرۆڤان كری كو موحەممەد ـ سلاڤ لـێ بن ـ پـێـغـەمبەرێ خودێ یە ، وتشتێ وی گۆتی ب وەحی بۆ دهات ئەگەر نە چاوا دا شێت گـەهـتـە ڤان ڕاستیێن علمی یێن ل سەر دەمێ وی كەس نەگەهشتیێ ؟!
ل سـەر دەمـێ پـێـغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ وپشتی وی ب سەدان سالان گەلەك كەسێن زانا ـ ژبلی نەزانان ـ هزر دكر ئەڤ عەردێ ئەم ل سەر دژین عەردەكێ ڕاستە ، ودەمێ ڕۆژ ئاڤا دبت ل دنیایێ هەمیێ دبتە تاری ، وڕۆژ غەوارە دبت ودچت ، حەتا دبتە سپێدە ژ نوی جارەكا دی ئەو دهەلێت ودنیایێ هەمیێ ب گەشاتیا خۆ روهن دكەتەڤە .
بەلـێ ئایەتێن قورئانێ د گەلەك ئایەتێن خۆ دا ئیشارەتێن نە ئێكسەر داینە گـڕۆڤـریا ڤی عەردی یێ ئەم ل سـەر دژین ، وكو ئــەو ژی وەكــی هــەر ( جورمەكێ ) دی د ڤێ گەردوونێ دا د فەلەكا خۆ دا دزڤڕت ، وەكی ـ بۆ نموونە ـ دبێژت : [ لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُون ] ( یـس : 40 ) وگەلەك ئایەتێن دی ژی .
و د ڤێ حەدیسێ دا یا كو مە ڤەگێڕای پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب ڕەنگەكێ زێدە ئاشكەرا دیار دكەت كو هەلاتن وئاڤابوونا ڕۆژێ بەردەوام و ل دویڤ ئێك ل سەر ڕویێ عەردی دوبارە دبت وئێك جهێ ئـێـكـێ دگـرت ، وڕۆژ ئەڤا ئەم دبینین ل بەر چاڤێن مە دهەلێت وئاڤا دبت یا ل جهێ خۆ نەدچت ونە دكەڤت ، وئەو ل سەر كارێ خۆ یا بەردەوامە وئەڤەیە مەعنا گۆتنا وی : [ هي على رسلها لا تبرح ولا تزول ] وئەڤ چەندە نابت ئەگەر عەرد یێ گڕۆڤر نەبت ، و ل دۆر ڕۆژێ نەزڤڕت ، ئـەگـەر نـە چاوا ئەو دێ ژ بەر چاڤێن مە چت ، وئەو ب خۆ نەچوویە ؟
وحەتا هێشتا مەسەلە ل بەر مە پتـر ئاشكەرا ببت ، پـێـغـەمـبـەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بەحسێ ڕۆژێ كر وگۆت : [ تغرب عن قوم وتطلع على قوم ، وتـغـرب عن قوم وتطلع ، فقوم يقولون : غربت ، وقوم يقولون : طلعت ] یەعنی : ئەڤ ڕۆژا هوین دبینن ل بەر چاڤێن هەوە ئاڤا دبت ، دەمێ ئەو ئاڤا دبـت دچـت ل سـەر مللەتـەكـێ دی دهـەلێت ، ودەمێ ل وان ژی ئاڤا دبت ل سەر هندەكێن دی دهەلێت ، لەو هندەك دبێژن : ئاڤا بوو ، وهندەك دبێژن : هەلات !!
مـەعنا : ڕۆژ یا دچت وهەیڤ یا ب دویڤ ڤە ، ئێك ژ وان ل جهەكی یا ئاڤا دبت ویا دی یا دهەلێت ، وئەو دێ مینن ب ڤی ڕەنگی هندی خودێ حەز بكەت ، وئەڤە هەر ئیشارەتە بۆ وێ ڕاستییا علمی ئەوا د ئایەتا قورئانێ دا بۆری دا بەحس ژێ كری دەمێ گۆتی : [ لا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلا اللّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُون ] ( یـس : 40 ) ، ژ لایەكێ دی ڤە دەمێ ئەم بێژین : ڕۆژ مەدارێ خۆ بەرنادەت ، ودەمێ ئەو ل نك مە ئاڤا دبت ئەو ل بەر مە وەسا ئەگەر ئەو ب خۆ ئاڤا نەبوویە ، چونكی ئەو ل نك هندەكێن دی یا هەلاتی ، ودەمێ ئەم ل ڤـی جهی دبێژین : ڕۆژ ئاڤابوو ، هـەر ل وی دەمی هندەكێن دی ل جهەكێ دی دبێژن : ڕۆژ هەلات .. دڤێت بێژین : عەردێ مە وەكی گۆیەكێ یە ل بەر ڕۆژێ یێ دزڤڕت ، ئەگەر نە ئەڤ حالەتە یێ ژێگۆتی پەیدا نابت .
وڤان ئیشارەتێن علمی ئەوێن د ئایەت وحەدیسان دا هاتین هەر زوی زانایێن جوغرافیێ یێن موسلمان پالدان كو ئەو باوەرییێ ب گڕۆڤرییا عەردی بینن ، وكو ئەو ل بەرانبەر ڕۆژێ ل دۆر خۆ دزڤڕت ، و ل سەدسالا دووێ مشەختی ل سەر دەمێ مەئموونێ عەبباسی زانایێن موسلمان بەرگەڕیان كر كو قیاسێ موحیطــێ عەردی بگرن ، وئەو قیاسا وان ـ د گەل ئامیرەتێن خۆ یێن سادە ـ هنگی دەسنیشان كری قیاسەكا گەلەكا دەقیق بۆ ئەگەر ئـەم د گـەل وان قیاسێن نوی زانا گەهشتینێ بەرانبەر بكەین ، وهەر ل بەر سیبەرا ڤان ڕۆناهیێن د ئایەت وحەدیسان دا هاتین زانایێ موسلمانێ مەزن ( البیرونی ) بۆ ئێكەمین جار گۆیا عـەردی ل سـەر هژمارەكا ( خطوط الطول والعرض ) لێكڤە كر د كـتـێـبـا خۆ دا ( تحدید نهایات الأماكن لتصحیح مسافات المساكن ) ئەوا ل سالا ( 416 مشەختی ) دانای .
ودەمێ زانایـێـن مـوسلمان ب ڤان ڕەنـگـە ڤەكۆلین ونڤیسینا ڕادبوون ، ل وەلاتێن ئەوروپی بڕیار ب سۆتنا وان زانایان دهاتە دان ئەوێن بۆچوونێن ڤان زانایێن موسلمان بەلاڤ دكەن ، وكتێبێن وان وەردگێڕنە سەر زمانێ خۆ !
ئەڤە ڕاستییەكە دڤێت ئەڤرۆ ئەم قەت ژ بیـرا خۆ نەبەین .
