( 33 )
دەیكینیا شیری
قورئانا پیرۆز دەمێ بەحسێ وان ژنكان دکەت یێن مارەكرنا وان ل سەر مرۆڤی حەرام ، دبێژت : [ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالاتُكُمْ وَبَنَاتُ الأَخِ وَبَنَاتُ الأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنَائِكُمُ الّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الأُخْتَيْنِ إِلا مَا قَـدْ سَـلَـفَ إِنَّ اللّهَ كَانَ غَفُوراً رَحِيماً ] ( النساء : 23 ) .
ووەكی ئاشكەرا ئەو وان ژنكان ددكەتە سێ پشك :
•پشكا ئێكێ : ئەون یێن ب ڕێكا نەسەبێ دگەهنە مرۆڤی .
•پشكا دووێ : ئەون یـێـن ب ڕێكا دانا شیری دگەهنە مرۆڤی .
•پشكا سیێ : ئەون یێن ب ڕێكا خزماینییێ دگەهنە مرۆڤی .
و ل ڤـێـرێ مە دڤێت بەحسێ پشكا دووێ بكەین ( ئەوێن ب دانا شیری حەرام دبن ) دا بەرێ خۆ بدەینێ كانێ چ حكمەت تێدا هەیە .
قورئان د دەر حەقا ڤێ پشكێ دا دبێژت : [ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ ] یەعنی : ئەو ژنكێن شیر دایە هەوە وئەوێن پشكداری د گەل هەوە دا كری د خوارنا شیرێ ژنكەكێ دا ئەو ژی ل سەر هەوە دحەرامن ، ومارەكرنا وان بۆ هەوە چێ نابت .
وپێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ د حەدیسەكا خۆ دا پتـر بەرفرەهیێ ددەتە مەسەلـێ دەمێ دبێژت : [ یحرم من الرضاعة ما یحرم من النسب ] وەكی ئیمام موسلم ژێ ڤـەدگـوهێزت ، یەعنی : كانێ ب نەسەبێ چ حەرام دبت ئەو ب دانا شیری ژی حەرام دبت .
مەعنا : دەیكا شیری وكچا شیری ووخویشك ومەت وخالەت وبرازا وخوارزا یێن شیری ئەڤە ژی هەمی حەرام دبن وەكی یێن نەسەبێ .
ودەمێ ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتییە خواستن ئەو كچا مامێ خۆ حەمزەی مارە بكەت ، وی گۆت : [ ئەو بۆ من چێ نابت ، ئەو كچا برایێ مـن یـێ شـیـری ] چونكی پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ وحەمزە برایێن ئێكێن شیری بوون .
وئیمامێ مالك وترمذی هندەك حەدیسان ژ چەند صەحابییەكان ڤەدگوهێزن هندێ دگەهینن كو دانا شـیـری ئەگەر د هەردو سالێن ئێكێ دابن ژ عەمرێ بچویكی ( تەحریم ) ب جـهـ دئێت ، وئەگەر ئەو ژ دو سالییێ دەرباز بوو ( تەحریم ) ب جـهــ نائێت .
وزانایێن فقهی د ناڤبەرا خۆ دا ب خیلاف چووینە كانێ دانا شیری چەند جاران ( تەحریمێ ) ئیسبات دكەت ، ل دویڤ وان حەدیسێن گەهشتینە وان ، هندەك دبێژن : ئەگەر جارەكا ب تنێ ژی ژنكێ شیر دابتە بچویكی بەلـێ هند دابتێ ئەو پێ تێر ببت دێ بتە دەیكا وی یا شیری .
وهندەك دبێژن : دڤێت سێ جاران شیر دابتێ .
وهندەكێن دی دبێژن : دڤێت كێمتـر ژ پێنج جاران نەدابتێ .
وپسیار ل ڤێرێ ئەڤەیە : ئەرێ حكمەت ژ هندێ چیە ئەو ژنكا شیری ددەتە بچویكەكێ عەمرێ وی كێمتـر ژ دو سالان حسێب دبت وەكی دەیكا وی یا ژ ڕاستی ؟
وحەتا حكمەت بۆ مە دیار ببت دڤـێـت ب كورتی گۆتنا زانایێن زارۆكان یێن بسپۆر سەح بكەین ، دا پشتی هنگی ئعجازا قـورئانـێ وسونـنـەتێ د ڤێ مەسەلـێ دا بۆ مە ئاشكەرا ببت . زانا دبێژن : دەمێ دەیك شیری ددەتە بچویكی فایدە ئەو ب تنێ نینە ئەڤ بچویكە تێر دبت ، ئەگەر فایدە ئەڤە ب تنێ بت فەرقا شیرێ دەیكێ وشیرێ دی یێ صناعی نابت ، بەلكی هندەك مفایێن دی یێن مەزن تێدا هەنە ، ژ وان مفایان : شیرێ دەیكێ كارتێكرنەكا ئیجابی ل سەر ( جیهازێ مەناعی ) یێ زارۆكی دكەت ب ڕەنگەكێ وەسا ئەڤ جیهازە ل نك زارۆكی ب هێز دكەڤت وئاشكەرایە كو ئەڤ جیهازە یـێ هندێ لەشێ زارۆكی بۆ بەرگریا ئێشان ب هـێـز دكەڤت ، چونكی دئێتە زانین كو هەر مرۆڤەكی خودێ جیهازەك د لەشێ وی دا دورست كریە كارێ وی ئەوە ( مەناعێ ) بۆ لەشی چێ دكەت دژی هەر میكرۆبەكا خراب یا كو ب ڕێكا وێ ئێش بۆ لەشی دئێتە ڤەگوهاستن ، وهــەر جارەكا ئــەڤ جـیـهـازە ل لەشــی دا خراب بوو یان ب دورستی ب كارێ خۆ ڕانەبوو ، هەر زوی خودان دێ تووشی ئێشێن كوژەك بت ، ودەیكێ كارتێكرنەكا ئێكسەر ل سەر ڤی جیهازی ل نك زارۆكێن خۆ هەیە ، وئەو زارۆكێن ژ وێ دبن هەمی ـ ژ بەر پەیوەندییا نەسەبێ ـ پشكدارییا ئێك ودو دكەن د ( تەركیبا وراثی ) یا ( مەناعێ ) دا ، یەعنی : گەلەك سالۆخەتێن هەڤپشك د جیهازێ وان یێ مەناعی دا پەیدا دبن و ب ڕێكا بابێ ودەیكێ ـ ب تایبەتی ـ بۆ وان دئێنە ڤەگوهاستن ، كا چاوا سالۆخەتێن دی یێن وراپی یێن هەڤپشك د ناڤبەرا وان دا پەیدا دبن ، وەكی سەر و شكلان .
وهەر ژ بەر ڤێ چەندێیە دەمێ دختۆر ئەندامەكی ژ لەشێ مرۆڤەكی ڤەدكەن دا د لەشێ ئێكێ دی دا بچینن ، وەكی گولچیسكان بۆ نموونە ، ئەو باشتـر دبینن ئەڤ ئەندامە ژ لەشێ دەیكـێ بـت ، دەرەجا ئێكێ ، پاشی ژ لەشێ خویشك وبرایان بت ، دەرەجا دووێ ، پاشی ژ لەشێن مرۆڤێن نێزیكی وەكی خال وخالەتان یان مام ومەتان .. وهتد ، چونكی ئەو د ( تەركیبا مەناعی یا وراثی ) دا دپشكدارن وپـتـر دنێزیكی ئێكن ، لەو قەبویلكرنا لەشی بۆ ڤی ئەندامێ نوی پـتـرە .
ووەكی مە گۆتی زانا دبێژن : ئەڤ پشكدارییە د ( تەركیبا مەناعی ) دا ل نك زارۆكی نە ب تنێ ب ڕێكا ( نەسەبێ ) پەیدا دبت ، بەلكی ب ڕێكا دانا شیرێ دەیكێ یێ ( طەبیعی ) ژی پەیدا دبت ، یەعنی : كانێ چاوا خویشك وبرایێن نەسەبێ پشكداریا ئێكێ ودو دكـەن د سالۆخەتێن د تەركیبا مەناعی دا ، وەسا ئەو زارۆكـێـن پشكداریێ دخوارنا شیرێ ژنكەكێ دا دكەن ئەو ژی د ڤان سالۆخەتان دا پشكـدار دبــن ، چونكی ئەو سالۆخـەت ب ڕێكا شـیـری ژ ژنكێ بۆ وی زارۆكی دئێنە ڤەگوهاستن یێ شیرێ وێ بـخـۆت بلا زارۆكێ وێ ب خۆ نەبت ژی ، بەلـێ ب شەرتەكی عەمرێ وی زارۆكی ژ دو سالان كێمتـر بت ، وئەگەر عەمرێ وی ژ دو سالان پـتـر بت ـ وكی زانا دبێژن ـ ئەڤ سالۆخەتە نائێنە ڤەگوهاستن ، چونكی شیرێ دەیكێ هـنـگی بـۆ زارۆكی ب تنێ دبتە خوارنەك وەكی هەر خوارنەكا دی .
وپشتی علمێ ( وراثــێ ) پێشكەفتی زانایێن تایبەتمەند پشكەك ژ وێ حكمەتێ بۆ مە بەرچاڤ كر یا د پشت نەدورستییا وێ زەواجێ ڕا هـەی ئـەوا د ناڤبەرا كوڕ وكچێن ئێك ژنكێ دا ـ چ یێن نەسەبێ بن چ یێن شیری ـ چێ دبت ، زانا دبێژن : وەكهەڤیا مەزن د سالۆخەتێن وراثی دا د ناڤــبـەرا مێر وژنان دا ـ وەكی كو د ناڤبەرا خویشك وبرایان دا هەی ـ دبتە ئەگەرا هندێ كو سالۆخەتێن وراثی یێن وی زارۆكێ ب دویڤ وان دكەڤت تێك بچن وخەلەل بكەفتێ ب ڕەنگەكێ وەسا سالۆخەتێن سلبی ل سەر یێن ئیجابی زال ببن ، و د ئەنجام دا زارۆك ( موشەووەهــ) ببت ، یان تویشی ئێشێن كوژەك ببت .
وئەڤ وەكهەڤییا د سالۆخەتێن وراثی دا وەكی مە دیار كـری ب ڕێكا دانا شیرێ دەیكێ ژی بۆ زارۆكی دئێنە ڤەگوهاستن .. وخودێ دزانت بەلكی ئەڤە پشكەك ژ وێ حكمەتێ بت یا د پشت هندێ ڕا هەی كو ئەو ب شیری حەرام ببت یا ب نەسەبێ حەرام دبت .
وهـەر ل سـەر ڤی بناخەیێ علمی زانا دبێژن : زەواج هندی د ناڤبەرا دو مرۆڤێن ژێك دویر د نەسەبێ دا چێ ببت باشـتـرە ، دا تەركیبا مەناعا وان یا وراثی یا ژێك دویرتر بت ، چونكی ڤەكۆلینێن علمی یێن نوی بنەجهــ كرییە كو دەمێ سالۆخەتێن وراثی یێن ژن ومێران د نێزیكی ئێك بن دەلیڤەیا پەیدابوونا ئێشان ولاوازیا لەشی ل نك عـەیالـێ وان مـەزنـتـر لـێ دئێت ، ژ بەر ڤێ چەندێ ژ ئیمامێ عومەر دئێتە ڤەگوهاستن دبێژت : (( اغتـربوا لا تضووا )) یەعنی : ژنان ژ بیانییان بینن دا لاواز نەبن .
ب ڤێ چەندێ ئعجازا علمی گۆتنا پێغەمبەری دا ـ سلاڤ لـێ بن ـ بۆ مە دیار دبت دەمێ دبێژت : [ يحرم من الرضاعة ما يحرم من النسب ] ، وهەر وەسا دەمێ دبێژت : [ لا رضاعة إلا ما كان في الحولين ] وكو ئەو وەحییەكە ژ نك خودێ بۆ هاتی .
