(5)
مهسهلێن جاهلیهتێ
ب ناڤێ خودایێ مهزن ودلۆڤان
ئـهڤـه هـنـدهك مـهسـهلهنه پێغهمبهرێ خودێ ـ سلاڤ لـێ بن ـ تێدا ژ خهلكێ جاهلیهتێ ـ یێن خودان كیتاب ویێن نهخواندهڤان ـ جودا بووبوو ، ژ وان مهسهلان یێن پێتڤییه مرۆڤێ موسلمان یێ پێ ئاگههدار بت ؛ چونكى جوانییا تشتى هنگى ئاشكهرا دبت دهمێ ههڤدژێ وى دئێته بهرچاڤكرن .
ویا ژ ههمییان گرنگتـر د ناڤ ڤان مهسهلان دا نهباوهرى ئینانا دلـییـه ب وى تـشـتـێ پـێـغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ پێ هاتى ، وئهگهر د سـهر ڤـێ چـهنـدێ ڕا خـودانـى هزركر كو تشتێ خهلكێ جاهلیهتێ ل سهر یێ باشه ، ئهو هنگى خوسارهتى تـمام بوو وهكى خودایێ مهزن گـۆتى : (وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْبَاطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُوْلَئِكَ هُمْ الْخَاسِرُون ـ وئهوێن باوهرى ب نهحهقىیێ ئیناى وكوفر ب خودێ كرى ئهو ئهون یێن ل دنیایێ وئاخرهتێ دزیانكار ) [ العنكبوت : 52 ] .
مهسهلا ئێكێ :
خهلكێ جاهلیهتێ دهمێ عیبادهتێ خودێ دكر د دوعایێن خۆ دا مرۆڤێن چاك بۆ خودێ دكرنه شریك ، ومهخسهدا وان ئهو بوو ئهو مرۆڤێن چاك مههدهرێ بۆ وان ل نك خودێ بكهن ، وهكى خودایێ مهزن دبێژت : ( وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّه ـ وئهڤ بوتپهرێسه ژبلى خودێ پهرستنا وى تشتى دكهن یێ نه ب تشتهكى زیانێ دگههینته وان ، ونه ل دنیایێ ونه ل ئاخرهتێ مفایهكى دگههیننێ ، وئهو دبێژن : ههما ئهم پهرستنا ئهوێن هه دكهین دا ئهو مههدهرێ بۆ مه ل نك خودێ بكهن) [ یونس : 18 ] ، وخودێ دبێژت : ( وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى إِنَّ اللَّهَ ـ وئهوێن شرك ب خودێ كرى وژبلى وى هندهك سهركار بۆ خۆ داناین ، ئهو دبێژن : ههما ئهم پهرستنا ڤان خوداوهندان د گهل خودێ دكهین دا ئهو مـههـدهرێ بـۆ مـه ل نك خـودێ بـكـهن ، ودا مـه نـێـزیـكـى وى بـكـهن ) [ الزمر : 3 ] .
وئـهڤـه مـهزنـتـرین مهسهلهیه پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ تێدا خۆ ژ خهلكێ جاهلیهتێ جودا كرى ، وپێغهمبهر ب ئیخلاصێ هات ودیاركر كو ئیخلاصه دینێ خودێ یێ وى ههمى پێغهمبهر پێ هنارتین ، وئهو چو كاران قهبویل ناكهت ئهگهر خوڕى بۆ وى نهبن ، وپێغهمبهرى ڕاگـههـانـد كو ههر كهسهكێ وى تشتى بكهت یێ خهلكێ جاهلیهتێ ب باشى دبینن ئهو خودێ بهحهشت ل سهر وى حهرامكر وجهێ وى جههنهمه .
وئهڤ مهسهلهیه یا مرۆڤ ژ بهر ژێك جودا بووین وبووینه موسلمان وكافر ، وهنگى دوژمناتى پهیدا بوو ، و ژ بهر هندێ جیهاد هاته دورستكرن ، وهكى خودایێ مهزن گـۆتى :( وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ ـ وهوین گهلـى خودان باوهران شهڕێ بوتپهرێسان بكهن دا شرك وپاشڤهلێدانا ژ ڕێكا خودێ نهمینت ، ودا پـهرستنا خودێ ب تنێ بێتهكرن، ڤێجا تهنگاڤى ژ سهر بهنىیێن خودێ ل عـهردى ڕابـبـت ، وحهتا دین وپهرستن وگوهدان ههمى بـۆ خودێ ب تنێ بت نه بـۆ كهسێ دى) [ الأنفال : 39 ] .
یا دووێ :
هندى خهلكێ جاهلیهتێنه د دینێ خۆ دا دژێك جودانه ، وهكى خودایێ مهزن بهحسێ وان كرى : ( كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ ـ ههر پارتهك ب وى تشتى یا كهیفخۆشه یێ ل نك وێ ههى ، خۆ دبینن دحـهق وخـهلـكـێ دى هـهمـى دنهحهق ) [ الروم : 32 ] ، ههر وهسا د دنیایا خۆ ژى دا ئهو دژێك جودانه ، وئهو هزر دكهن ئهڤ چهنده تشتهكێ دورسته ، ئینا خودێ دینهكێ وان بگههینته ئێك بۆ وان ئینا وگـۆت : (شَرَعَ لَكُمْ مِنْ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَـا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ ـ ژ وى دینێ مه بۆ ته ئهى موحهممهد ئینایه خوارێ ، كو ئیسلامه ، خودێ ئهو شریعهت بۆ ههوه گهلـى مرۆڤان دانایه یێ وى شیـرهت پێ ل نووحى كرى كو بگههینته خهلكى ونیشا وان بدهت ، ویێ مه شـیـرهت پـێ ل ئیبـراهیم ومـووساى وعـیـساى كـرى كـو هـویـن ب تهوحیدێ وگوهدارى وپهرستنا خودێ ب تنێ دینى ب جهــ بینن ، وهـوین د وى دینى دا یێ من فهرمان پێ ل ههوه كرى ژێك جودا نهبن ) [ الشورى : 13 ] .
وخودێ گـۆت : (إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ ـ هندى ئهون یێن دینێ خۆ ژێكڤهكرى پشتى كو ل سهر تهوحیدا خودێ وكاركرنا ب شریعهتێ وى ئهو دیهكگرتى ، وبووینه پارت ودهستهك ، تو ئهى موحهممهد ژ وان یێ بهرىیى ) [ الأنعام : 159 ] .
ووى ئهم ژ هندێ دایه پاش كو ئهم چاڤ ل وان بكهین : ( وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمْ الْبَيِّنَات ـ وهوین گهلـى خودان باوهران وهكى وان كتابییان نهبن یێن دوژمناتى ونهڤیان كـهفـتـییـه ناڤـبـهرا وان ڤـێـجـا ل سـهر كــۆم وپارتان لێكڤهبووین ، و د بناخهیێن دینێ خـۆ دا ژێك جودابووین پشتى حهقى بـۆ ئاشكهرا بووى)[ آل عمران : 105 ] .
ووى ئهم ژ هندێ داینه پاش كو ئهم د دینى دا ژێك جودا ببین دهمێ گـۆتى : (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ـ وهوین ههمى خـۆ ب كیتابا خودایێ خـۆ وسوننهتا پێغهمبهرێ وى ڤه بگرن ، ووى تـشـتـێ دبته ئهگهرا ژێكڤهبوونا ههوه هوین نهكهن) [ آل عمران : 103 ] .
یا سىیێ :
ل نك خهلكێ جاهلیهتێ نهگوهدارییا كاربدهستان قهنجىیه ، وگوهدارییا وان شكهستـن وشهرمزارییه ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ د ڤێ چهندێ دا خۆ ژ وان جوداكر ، وفهرمان كر ئهم صهبرێ ل سهر زۆردارییا كاربدهستان بكێشین ، وگوهدارییا وان بكهین وشیـرهتان لـێ بكهین ، ووى گهلهك خهم ژ ڤێ چهندێ خوار وتهئكید ل سهر كر ودوباره كر وگـۆت .
وئهڤ ههر سێ مهسهله پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ د وێ گـۆتنا خۆ دا كـۆمكرینه یا ( بوخارى وموسلمى ) ژێ ڤهگوهاستى ، دهمێ دبێژت : (إن الله يرضى لكم ثلاثا : ألا تعبدوا إلا الله ، ولا تشركوا به شيئا ، وأن تعتصموا بحبل الله جميعا ولا تفرقوا ، وأن تناصحوا من ولاه الله أمركم ـ هندى خودێیه ب سێ تشتان بۆ ههوه ڕازى بوویه : كو هـوین پـهرسـتـنا وى بكهن وچو شریكان بۆ نهدانن ، وكو هوین خۆ ب وهریسێ خودێ ڤه گرێدهن وژێك جودا نهبن ، وكو هوین شیـرهتان ل وى بكهن یێ خودێ كارێ ههوه ئێخستییه دهستان ( وچـو سـسـتـى وخرابى نهكهفتییه دینى خهلكى یان دنیایا وان ئهگهر ژ بهر ڤان ههر سێ مهسهلان نهبت .
یا چارێ :
بناخهیێ ژ ههمییان مهزنتـر یێ دینێ وان [ جاهلییان ] ل سهر ئاڤاكرى چاڤلێكرنه ، وچاڤلێكرن بنهستـرێ ههمى كافرانه یێن پێشییێ ویێن پاشییێ ، وهكى خودێ گـۆتى :( وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ ـ و ب ڤى ڕهنگى بهرى ته ئهى موحهممهد ، مه پێغهمبهرهك ل گوندهكى نههنارتییه وان ژ عهزابا مه بتـرسینت ، ئهگهر خهلكێ وى گوندى ژ سهر وگرگران یێن كو زهنگینییێ ئهو هێڕكرین نه گـۆتبت : مه بابێن خۆ ل سهر دینهكى دیتینه ، وئهم ل سهر ڕێبازا وان دێ چین ( [ الزخرف : 23 ] . و ( وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ ـ وئهگهر بۆ ڤان یێن ههڤڕكییێ د تهوحیدا خودێ دا دكهن هاته گوتن :
دویكهفتنا وێ بكهن یا خودێ بۆ پێغهمبهرێ خۆ ئینایه خوارێ ، ئهو دێ بێژن : ئهم دێ دویكهفتنا وێ كهین یا مه بابێن خۆ ل سهر دیتیـن ژ شركێ وبوتپهرێسییێ ، ئهرێ ئهو دێ وێ كهن ، ئهگهر خۆ شهیتانى ب خهملاندنا خرابییێن وان ل بهر وان و ب كوفرا ب خـودێ وان بـۆ ئاگـرێ جــههـنـهمـێ یـێ هلكرى ژى گـازى بكهت ؟ )[ لقمان :
21 ] . ئـیـنـا ئـهو ب ڤێ ئایهتێ بۆ وان هات : ( قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ ـ تو ئهى موحهممهد ، بێژه ڤان درهوپێكهرێن ڕكدار : ههما ب تشتهكى ب تنێ ئهز شیـرهتێ ل ههوه دكهم كو هوین د فهرمانا خودێ دا دو دووه ویهك یهكه ڕابن ، پاشى هوین هزرێن خۆ د حالـێ ههڤالـێ خۆ پێغهمبهرێ خودێ دا سلاڤ لـێ بن و د وى تشتى دا یێ بۆ وى هاتییه پالڤهدان بكهن ، چو دیناتى ل نك وى نینه ) [ سبأ : 46 ] و ( اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ ـ هوین گهلـى مرۆڤان ، دویكهفتنا وێ بكهن یا ژ نك خودایێ ههوه ڤه بـۆ ههوه هاتى ژ كیتاب وسوننهتێ وپێگیـرییێ ب فهرمانێن وێ بكهن ، وژبلى خودێ هوین دویكهفتنا چو دۆست وسهركارێن وهكى شهیتان وڕێبهر وزانایان نهكهن . هوین كێمهكێ بیـرا خۆ لـێ دئیـنـنه ڤه ، ووجـێ بــۆ خـۆ ژێ دگـرن ، و ل حـهقـییـێ دزڤڕنهڤه)[ الأعراف : 3 ] .
مهسهلا پێنجێ :
بنستـرێ وان یێ ژ ههمییان مهزنتـر ئهوه ئهو ب گهلهكییێ د سهر دا دچن ، وبۆ خۆ دكهنه دهلیل ل سهر دورستىیا تشتى ، وئهو تشتێ مرۆڤێن وى دكێم بن ویێ غهریب بت ل نك وان ئهو یێ خهلهته ، ئینا پـێـغـهمـبـهرى ـ سـلاڤ لـێ بـن ـ د ڤـێ چـهنـدێ دا خۆ ژ وان جودا كر و د پتـر ژ جههكى دا ژ قورئانێ ئهڤ چهنده ئاشكهرا كر . (وەکی دئایەتا (116)ێدا ژ سورەتا (الأنعام)هاتی:( وإن تطع أكثر من في الأرض يضلوك عن سبيله .. )و گەلەک ئایەتێن دی ژی هندێ دگەهینن کو پتریا خەلکی حەقی نەڤێت)
یا شهشێ :
ئهو كارێ یێن بهرى خۆ بۆ خۆ دكهنه هێجهت ، وهكى خودێ دبێژت : ( قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى ـ فیـرعهونى گـۆته مووساى : پا ئهو مللهتێن بهرێ مهسهلا وان دێ یا چاوا بت ؟ وئهو خهلكێ بهرى مه چووى ، وقهستا كوفرێ كرى ؟ ( [ طه : 51 ] ، و( مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ ـ مه ئهڤ چهنده ژ باب وباپیـرێن خـۆ یێن بهرێ گوهــ لـێ نهبوویه ) [ المؤمنون : 24 ] .
یا حهفتێ :
وئهو وان كهسان ژى بۆ خۆ دكهنه هێجهت یێن هێزا تێگههشتـنێ وكـریاران هـهى ، ومال ومـلـك ومهزنى بۆ هاتىیه دان ، ئینا خودێ ب ڤـێ گـۆتنا خۆ بهرسڤا وان دا : (وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُم .. و ب ڕاستى مه ئهو ئهگهرێن مانا د عهردى دا دابوونه عادىیان یێن كو مه نهداینه ههوه ) [ الأحقاف : 26 ] . و ب ڤێ گـۆتنێ :( وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِه ـ ودهمـێ قـورئان ژ نك خودێ بـۆ وان هاتى ڕاستىیا وێ یا دگهل وان ژ تهوراتێ تێدا بوو وان باوهرى پێ نهئینا ، وپێغهمبهرینییا موحهممهدى سلاڤ لـێ بن ڕهتكر ، ووان بهرى هنارتنا وى دخواست ب وى بشێنه بوتپهڕێسێن عهرهبان ، ودگـۆتن : دهمێ پێغهمبهرێ دویماهییا زهمانى نێزیك بوویه ، وئهم دێ دویكهفتنا وى كهین و د گهل دا دێ شهڕێ ههوه كهین . ڤێجا دهمێ ئهو پێغهمبهر یێ وان سالـۆخهت وڕاستگـۆییا وى دزانى بـۆ وان هاتى وان باوهرى پێ نهئینا ودرهوین دهرێخست) [ البقرة : 89 ] . و ( يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَ هُمْ ـ ئـهوێن مـه تهورات وئنجیل دایێ ژ زانایێن جوهى وفهلان موحهمـمـهدى ســلاڤ لـێ بن ب وان سالـۆخهتێن وى یێن د كیتابێن وان دا هاتـیـن ناس دكـهن، هـهر وهكى ئهو كوڕێن خـۆ ناس دكهن ) [ البقرة: 146 ] .
یا ههشتێ :
دهلیلێ وان ل سهر نهدورستییا تشتى ئهوه كو لاوازان دویكهفتنا وى تشتى كرییه ، وهكى خودێ ل سهر ئهزمانێ وان گـۆتى : ( أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ ـ مللهتێ وى گـۆتـێ : چاوا ئهم باوهرىیێ ب ته بینین ودویكهفتنا ته بكهین ، وئهوێن دویكهفتنا ته كرى ههمى مرۆڤێن كێم وڕهزیلن ؟ ) [ الشعراء : 111 ] ، و( أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا ـ ئهرێ ژ ناڤبهرا مه خودێ منهت ب هیدایهتا بـۆ ئیسلامێ ل ڤان لاوازان كر ؟ ) ئینا خودێ بهرسڤا وان دا : (أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ ـ ئهرێ ما خودێ ب وان زاناتـر نینه یێن شوكرا قهنجییا وى دكـهن ، ڤـێـجـا دا بـهرێ وان بـدهتـه هیدایهتێ بـۆ دینێ خـۆ ؟) [ الأنعام : 53 ] .
یا نههێ :
چاڤلێكرنا زانایێن فاسـق وسـهرداچووى ، ئینا ئهو ب ڤێ گـۆتنێ ب وان هات : (يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنْ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ـ ئهى ئهوێن باوهرى ب خودێ ئیناى ودویكهفتنا پێغهمبهرێ وى كرى ، ب ڕاستى گهلهك ژ زانایێن كیتابییان وعیبادهتكهرێن وان مالـێ مرۆڤان بێ حهق دخـۆن وهكى ب ڕێكا بهرتیلان وگهلهك ڕێكێن دى ، وئهو بهرێ خهلكى ژ هاتنا د ئیسلامێ دا وهردگێڕن ، وخهلكى ژ ڕێكا خودێ ددهنه پاش ) [ التوبة : 34 ] ، و ب ڤێ گـۆتنێ : ( لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ ـ هـویـن د باوهرى ئـیـنـانـا خـۆ دا ب مهسیحى پێ ل توخویبێن حهقییێ نهدانن ، ودویكهفتنا دلچوونێن خـۆ نهكهن ، وهكى جوهییان د مهسهلا دینى دا دویكهفتنا دلچوونێن خـۆ كرى ، ڤـێـجـا كـهفـتــیـنـه د بهرزهبوونێ دا ، وبهرێ گهلهك مرۆڤان دایه كوفرا ب خودێ ، و ژ ڕێكا ڕاست دهركهفتنه ڕێكا سهرداچوون وبهرزهبوونێ) [ المائدة : 77 ] .
یا دههێ :
دهلیلێ وان ل سهر نهدورستییا دینى كێم فامییا دیندارانه ، وهكى ئایهتهكێ ژ وان ڤـهگـوهـاستى : ( بَادِي الرَّأْيِ ـ وئهم دبـیـنـیـن هـهمـا ژ ڕهزیلێن مه پێڤهتر كهس ب دویڤ ته نهكهفتییه ووان ژى بێ هزركرن دویكهفتنا ته یا كرى) [ هود : 27 ] .
یا یازدێ :
دهلیلێ وان قیاسكرنا بێ خێر وخهلهته ، وهكى خودێ ژ وان ڤهدگوهێزت ودبێژت : ( إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا ـ ئینا وان گـۆته پێغهمبهرێن خـۆ : ئهم نابینین ژ مرۆڤینییێ پێڤهتر هوین تشتهك بن سالـۆخهتێن ههوه ژى وهكى یێن مهنه ، چو تشتێ زێدهتر ل نك ههوه نینه ههوه هێژاى پێغهمبهرینییێ بكهت) [ إبراهیم : 10 ] .
یا دووازدێ :
ئهو قیاسا دورست قهبویل ناكهن ، وئهگهرا ڤێ ویا بهرێ ژى ئهوه خهلكێ جاهلیهتێ ( جامعى ـ كـۆمكهرى ) و ( فارقى ـ ژێك جوداكهرى ) ژێك ناڤاڤێرن . ( جامع ) ئهو كـۆمكهره یێ ههردو لایێن قیاس بۆ دئێته كرن دگههینته ئێك ، وهكى تو بێژى : ههمى مرۆڤ وپێغهمبهر د مرۆڤینییێ دا دگههنه ئێك ، و( فارق ) ئهو ژێك جوداكهره یێ ههردو لایێن قیاسێ ژێك دویر دكهت ، وهكى : وهحى پێغهمبهرى ژ خهلكێ دى ههمییێ جودا دكهت).
یا سێزدێ :
زێده بلندكرن و ( غلووا ) د دهر حهقا مرۆڤێن زانا وچاك دا ، وهكى خودێ گـۆتى : ( يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ ـ ئهى خودانێن ئنجیلێ زێدهگاڤىیێ ل سهر دینێ حـهق نـهكـهن ، و ژ حـهقییێ پێڤهتـر هوین چو گـۆتـنـان د دهرحهقێ خودێ دا نهبێژن) [ النساء : 171 ] .
یا چاردێ :
ئهڤا بۆرى ههمى ل سهر قاعیدهیێ ( نفی ) و ( اثبات ) ێ یا ئاڤاكرییه ، یهعنى : ئهو قاعیدهیێ خهلكى جاهلیهتێ ل دویڤ دچن ئهوه تشتێ دلـێ وان بچتێ ویێ بۆ وان خۆش بت ئهو ل دویڤ دچن ، وئهو پشت ددهتێ وى تشتێ خودێ بۆ وان هنارتى .
یا پازدێ :
دهمێ ئهو پشت ددهنه وێ یا خودێ بۆ وان هنارتى هێجهتا وان ئـهڤـهیـه ئهو دبێژن : ئهم تێ ناگههین ، وهكى خودێ ژ وان ڤهدگوهێزت :( قُلُوبُنَا غُلْفٌ ـ دلێن مه دپێچاینه لهو ئهم د گـۆتنا ته ناگههین) [ النساء : 155 ] ، و ( يَاشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ ـ ئهى شوعهیب ئهم د گهلهكێ ژ وێ ناگههین یا تو دبێژى )[ هود : 91 ] ، ئینا خودێ ئهو درهوین دهرێخستـن ، ودیاركر كو ئهگهرا وێ چهندێ ئهوه ژ بهر كوفرا وان خهتـم یا ل سهر دلێن وان هاتییه دان .
یا شازدێ :
ئهو وى تشتێ خودێ بۆ وان هنارتى ب كیتابێن سێرهبهندییێ دگوهۆڕن ، وهكى خودێ ئهڤ چهنده د گـۆتنهكا خۆ دا ئاشكهراكرى دهمێ دبێژت : ( نَبَذَ فَرِيقٌ مِنْ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ . وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَان ـ ودهمێ پێغهمبهرێ خودێ موحهممهد سلاڤ لـێ بن بـۆ وان ب وێ قورئانێ هاتى یا د گهل تهوراتا وان ڕێ دكهڤت دهستهكهك ژ وان كیتابا خودێ دهاڤێن ، ودداننه پشت خـۆ ، مهتهلا وان وهكى مهتهلا وانه یێن ڕاستییا وێ نهزانن . وجوهییان دویچوونا وى تشتى كر یێ شهیتانان ل سهر دهمێ سولهیـمـانـێ كـوڕێ داوودى بــۆ سێرهبهندان دگـۆت) [ البقرة : 101-102 ] .
یا ههڤدێ :
ئهو تشتێ باطل ونهحهق بۆ پێغهمبهرێن خۆ پال ددهن ، وهكى خودێ گـۆتى : ( وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ ـ وسولهیمان كافر نهبووبوو وفێرى سێرهبهندىیێ نهبووبوو وهكى جوهىیان گـۆتى) [ البقرة : 102 ] ، (مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا ـ ئیبراهیم نهجوهى بوو ونهفهله بوو وهكى جوهى وفهله دبێژن ) [ آل عمران : 67 ] .
یا ههژدێ :
خـهلـكـێ جاهـلـیـهتـێ خـۆ دئـێـخـنـه ههڤدژییێ دهمێ دبێژن : ئهم ژ ئیبـراهیمینه ، وئهو دویكهفتنا وى دهێلن .
یا نۆزدێ :
ئهو دهاڤێنه هندهك چاكان ژ بهر كریارا هندهكێن خۆ بۆ وان چاكان پالڤه ددهن ، وهكى جوهى دهاڤێنه عیساى ، وجوهى وفهلهنه دهاڤێنه موحهممهدى ـ سلاڤ لـێ بن ـ .
یا بیستێ :
ئهو باوهرییێ دئینن كو ئهو تشتێن نهعهدهتى یێن سێرهبهند دكهن پشكهكه ژ كرامهتێن چاكان ، وئهو وێ چهندێ بۆ پێغهمبهران پالڤه ددهن ، وهكى وان ئهو بۆ سولهیمانى پالڤه داین .
یا بیست وئێكێ :
ئهو ب فیتك ڤهدانێ ودهست قوتانێ عیبادهتى دكهن . (دەمێ دچوونە حەجێ و ل دور بەیتێ دزڤرین وان فیتك ڤەددان و دەست دقوتان و ل نک وان ئەو بوو ئەڤە عیبادەتە بو خودێ!)
یا بیست ودووێ :
وان دینێ خۆ كربوو یارى وموژیلاهى . ( ئەڤە وەکیڤوان موسلمانان یێن رەقاص و لێدانا دەفێ و ئامویرەتێن موسیقێ حەلاک کرین و کرینە رێك بو عیبادەتی و دەعوێ).
یا بیست وسێیێ :
ژینا دنیایێ ئهو خاپاندینه ، ڤێجا ههمى هزرا وان ئهوه كو دانا خودێ نیشانا ڕزامهندییا وییه ، وهكى خودێ ل سهر ئهزمانێ وان گـۆتى : (نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِين ـ مال وعهیالـێ مـه ژ یـێ ههوه پتـره ، وخودێ ئهڤ قهنجییه یێن داینه مه چونكى ئهو ژ مه یێ ڕازییه ، ونه ل دنیایێ ونه ل ئاخرهتێ ئهم نائێینه عهزابدان)[ سبأ : 35 ] .
یا بیست وچارێ :
ئهو ژ خۆ ناگرن ل دویڤ حهقییێ بچن ئهگهر هات ومرۆڤێن لاواز بـهرى وان قـهسـتـا وێ حهقییێ كر ، ئینا خودێ ئهڤ ئایهته هنارت : (وَلَا تَطْرُدْ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم ـ وتو ئهى موحهممهد ، وان موسلمانێن لاواز ژ دیوانا خـۆ دویـر نهكه یێن سپێده وئێڤاران خودایێ خـۆ دپهرێسن) [ الأنعام : 52 ] .
یا بیست وپێنجێ :
دهلیلێ وان ل سهر نهدورستىیا حهقییێ ئهوه كو مرۆڤێن لاواز بهرى وان قهست كرییێ ، وهكى وان گـۆتى : ( لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ ـ ئهگهر باوهرى ئینانا ههوه ب وێ یا موحهممهد پێ هاتى باشى با ههوه بهرى مه ڕانهدكر )[ الأحقاف : 11 ] .
یا بیست وشهشێ :
ئهو وهربادانێ دئێخنه كیتابا خودێ پشتى زانى وتێ گههشتین .
یا بیست وحهفتێ :
ئهو كیتابێن باطل چێ دكهن وبۆ خودێ پالڤه ددهن ، وهكى خودێ گـۆتى : (فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ـ ڤێجا نهمان وتێچوون بـۆ وان مهزنه زانایێن جوهییان بت ئهوێن كیتابێ ب دهستێ خـۆ دنڤیسن ، پاشى دبێژن : ئهڤه ژ نك خودێیه ) [ البقرة : 79 ] .
یا بیست وههشتێ :
ئهو هند حهقییێ دزانن هندى د گهل دهستهكا وان بت ، وهكى گـۆتى : ( نُؤْمِنُ بمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا ـ ئهم باوهرىیێ دێ ب وێ ئینین یا بـۆ پێغهمبهرێن مه هاتییه خوارێ) [ البقرة : 91 ] .
یا بیست ونههێ :
و د گهل هندێ ژى ئهو وێ نزانن یا دهستهكا وان دبێژت ، وهكى خودێ ئیشارهت دایێ : ( قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنتُمْ مُؤْمِنِين ـ ئهگهر هوین د خودان باوهرن ب وێ یا خودێ بـۆ ههوه ئـیـنـأیـه خوارێ ، ئهرێ بـۆچى ههوه بهرێ پێغهمبهرێن خودێ دكوشتـن ؟ )[ البقرة: 91 ] .
یا سیهێ :
و ژ ئایـهتـێـن خـودێ یـێـن عـهجـێـب دهمـێ وان شـیـرهتا خودێ ب كـۆمبوونێ هێلاى ، وئهو كرى یا خودێ ئهو ژێ داینه پاش ، وه لـێ هات : (كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُون ـ ههر پارتهك ب وى تشتى یا كهیفخۆشه یێ ل نك وێ ههى ، خۆ دبینن دحـهق وخـهلـكـێ دى هـهمـى دنهحهق) [ الروم : 32 ] .
یا سیهــ وئێكێ :
وئهڤه ژى ژ ئایهتێن خودێ یێن عهجێبه ، ئهو دوژمناتىیهكا مهزن بۆ وى دینى ب خۆ ژى دكهن یێ ئهو خۆ بۆ پالـڤـه ددهن ، وئهو حهز ژ دینێ وان كافران دكهن یێن دوژمناتییا وان وپێغهمبهرێ وان كرى وفتنه ب سهر وان دا ئیناى ، وهكى وان د گهل پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ كرى دهمێ ئهو ب دینێ مووساى بۆ وان هاتى ، ووان دویكهفتنا كتێبێن سێرهبهندییێ كر ، وئهو ژ دینێ فیـرعهونییانه .
یا سیهــ ودووێ :
ئـهو كـافرییێ ب وێ حهقییێ دكهن یا د گهل ههر كهسهكێ نه ژ وان بت ، وهكى خودێ گـۆتى : ( وَقَالَتْ الْيَهُودُ لَيْسَتْ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتْ النَّصَارَى لَيْسَتْ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ ـ وجـوهـییان گـۆت : فهله ل سهر دینێ ڕاست نینن ، وفهلان ژى د دهر حهقێ جوهییان دا ههر وه گـۆت) [ البقرة : 113 ] .
یا سیهــ وسێیێ :
ئـهو باوهرییێ ب وێ نائینن یا وان ب خۆ ئعتـراف كرى كو ئهو ژ دینێ وانه ، وهكى وان د دهر حهقا حهجا بهیتێ دا كرى ، خودایێ مهزن دبێژت : ( وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسه ـ وكهس پـشـت نادهتـه دینێ ئیبراهیمى ، كو ئیسلامه ، كێم فامهكێ نهزان نهبت) [ البقرة : 130 ] .
یا سیهــ وچارێ :
ههر دهستهكهك ژ وان هزر دكهت دهستهكا ڕزگاربووى ئهوه ، ئینا خودێ ئهو درهوین دهرێخستـن وگـۆت : ( قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنتُمْ صَادِقِينَ ـ كانێ هوین دهلیلێ خـۆ ل سهر ڕاستییا گـۆتنا خـۆ بینن ئهگهر هوین د گـۆتنا خـۆ دا دڕاستگـۆنه) [ البقرة : 111 ] . پاشى ڕاستى ئاشكهراكر وگـۆت : (بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِن ـ وه نینه وهكى ئهو دبێژن كو بهحهشت بـۆ وان ب تنێیه ، بهلكى ههر كهسێ خـۆ ب دهست خودێ ب تنێ ڤه بهردهت ، وئهو یێ دلسۆز بت ووى د ههمى گـۆتن وكریارێن خـۆ دا بــهر ل خــودێ بت )[ البقرة : 112 ] .
یا سیهــ وپێنجێ :
ئهو ب ئاشكهراكرنا عهورهتان وكرێتییان عیبادهتى دكهن ، وهكى خودێ گـۆتى : ( وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَة ـ وئهگهر كافران كارهكێ كرێت كر) (ئهو هێجهتا خۆ دكهنه ئهو كو وان ئهڤ چهنده یا ژ بابێن خۆ گرتى ، وكو خودێ فهرمان ب ڤێ چهندێ یا ل وان كرى . خودێ دبێژت : تـو ـ ئـهى موحهمـمـهد ـ بێژه وان : هندى خـودێیـه فـهرمانـێ ب كـارێـن كـرێت وخراب ل بهنییێن خـۆ ناكهت) [ الأعراف : 28 ] .
یا سیهـ وشهشێ :
ئـهو ب حـهرامكرنا حهلالـى پهرستنێ دكهن ، ههر وهكى پهرستنێ ب شركێ دكهن .
یا سیهــ وحهفتێ :
ئهو زانایێن مهزن وعیبادهتكهران د خوداینییێ دا بۆ خودێ دكهنه شریك .
یا سیهــ وههشتێ :
ئـهو باوهرییێ ب سالـۆخـهتێن خودێ نائینن ، وهكى خودێ گـۆتـى : (وَلَكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيرًا مِـمَّـا تَعْمَلُون ـ بـهلـكى ب كرنا گونههان ههوه هزر دكر كو خودێ گهلهكێ ژ كریارێن هوین بێ ئهمرییا وى پێ دكهن نزانت) [ فصلت : 22 ] .
یا سیهـــ ونههێ :
ئـهو باوهرییێ ب ناڤـێـن خـودێ نائـیـنـن ، وهكى خودێ گـۆتى : ( وَهُـمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَانِ ـ وحـالـێ مـلـلـهتـى ئـهوه ئهو كافرییێ ب یهكینییا خودایێ رهحمان دكهن) [ الرعد : 30 ] .
یا چلێ :
ئـهو سالـۆخـهتـێـن خـودێ ژ كـار دئێخن ، وهكى فیـرعهونى گـۆتى . (دەمێ گوتییە مللەتێ خو من ژخو پێڤەتر چ خودا بو هەوە نەنیاسینە)
یا چل وئێكێ :
ئهو كێماسییان بۆ خودێ پالڤه ددهن . (وەکی جوهییان دەمێ گوتی خودێ یێ قەلسە و یێ هەژارە)
یا چل و دووێ :
ئهو شریكان بۆ خودێ د ملكێ وى دا ددانن ، وهكى گـۆتنا مهجووسییان .
یا چل وسێیێ :
ئهو باوهرییێ ب قهدهرا خودێ نائینن .
یا چل وچارێ :
ئهو هێجهتان ل سهر خودێ دگرن . (یەعنی قەدەرا خودێ بو خو دکەنە هێجەت ، دبێژن ئەم فلان باشیێ ناکەین چونکی خودێ بو مە حەز نەکرییە)
یا چل وپێنجێ :
ئهو بهرهنگارییا شریعهتێ خودێ ب قهدهرا وى دكهن .
یا چل وشهشێ :
ئهو خهبهران دبێژنه زهمانى ، وهكى گـۆتنا وان : (وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرـ ههما ژین ئهوه یا ئهم د دنیایێ دا دبهینه سهرى، ژ وێ پێڤهتر چو ژینێن دى نینن، وههما سال وزهمان ههر دێ د سهر مه ڕا بۆرن وئهو مه تێ دبهت ) [ الجاثیة : 24 ] .
یا چل وحهفتێ :
ئهو قهنجییێن خودێ بۆ هندهكێن دى پال ددهن ، وهكى خودێ گـۆتى : (يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنكِرُونَهَا ـ ئهڤ بوتپهرێسه قهنـجـییا خـودێ ل سهر خۆ دناسن، پاشى ئهو كافرییێ پى دكهن )[ النحل : 83 ] .
یا چل وههشتێ :
ئهو كوفرێ ب ئایهتێن خودێ دكهن .
یا چل ونههێ :
ئهو هندهك ئایهتێن خودێ ڤهدشێرن .
یا پێنجییێ :
ئـهو دبـێـژن :( مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ ـ خـودێ تـشـتـهك ژ وهحییا خـۆ بـۆ مرۆڤهكى یێ ئینایه خوارێ )[ الأنعام : 91 ] .
یا پێنجى وئێكێ :
د دهر حهقا قورئانێ دا ئهو دبێژن : ( إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَر ـ ههما ئهڤ قورئانه گـۆتنا مرۆڤانه) [ المدثر : 25 ] .
یا پێنجى ودووێ :
ئهو دهاڤێنه حكمهت وكاربنهجهییا خودێ .
یا پێنجى وسێیێ :
فێلبازىیێن ئاشكهرا ونهێنى ئهو دكهن دا ئهو وێ یا پێغهمبهر پێ هاتین پویچ بكهن ، وهكى خودێ گـۆتى : ( وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ ـ وئـهوێن كافـر بـووین فێلبازى وپیلان گێڕان، ڤێجا خودێ ئهو خاپاندن ) [ آل عمران : 54 ] . وخودێ گـۆت : ( وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ ـ وكـۆمهكێ ژ خـودانێن كـیـتـابێ ژ جوهىیان گـۆت : ل سهرێ ڕۆژێ باوهرییێ ب وێ بینن یا كو ل سهر خودان باوهران هاتییه خوارێ ) [ آل عمران : 72 ] .
یا پێنجى وچارێ :
ئهو ب سهرڤه باوهرییێ ب حهقییێ دئینن دا بشێت پشتى هنگى حهقییێ پویچ بكهن ، وهكى د ئایهتا بۆرى دا هاتى .
یا پێنجى وپێنجێ :
ئهو تهعهصصوبێ بۆ مهزههبێ خۆ دكهن ، وهكى وان گـۆتى :( وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُم ـ وهوین باوهرییێ ب كهسێ نهئینن ب تنێ ب وى نهبت یێ دویكهفتنا دینێ ههوه كرى وبوویه جوهى )[ آل عمران : 73 ] .
یا پێنجى وشهشێ :
ئهو ناڤێ شركێ ل سهر دویچوونا ئیسلامێ ددانن ، وهكى خودێ گـۆتى : (مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحكمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّه ـ نهبوویه بـۆ مرۆڤهكى كو خودێ كیتابا خـۆ بـۆ بینته خوارێ و د ناڤبهرا خهلكى دا بكهته حهكهم وبـۆ پێغهمبهرینییێ هلبژێـرت ، پاشى ئهو بێژته مرۆڤان : هوین من بپهرێسن ژبلى خودێ )[ آل عمران : 72 ] .
یا پێنجى وحهفتێ :
ئهو وهربادانێ دئێخنه گـۆتنان وڕامانێن وان دگوهۆڕن .
یا پێنجى وههشتێ :
ئهو ناڤێ خڕیاى وسهرداچووى بۆ خودانێن هیدایهتێ ددانن .
یا پێنجى ونههێ :
ئهو درهوێ ل سهر ناڤێ خودێ دكهن .
یا شێستێ :
عهدهتێ وانه ئهگهر چو هێجهت د دهستێن وان دا نهمان ئهو هاوارێن خۆ دگههیننه مهلكان ، وهكى خودێ ل سهر ئهزمانێ وان گـۆتى : ( أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ ـ ئهرێ تو دێ مـووسـاى ومللهتێ وى ژ ئسرائیلییان هێلى دا ئهو خهلكى ل عهردێ (( مصرێ )) دسهردا ببهن حهتا ئهو دینێ خۆ بگوهۆڕن وعهبدینییا خودایێ ب تنێ بكهن )[ الأعراف : 127 ] .
یا شێست وئێكێ :
ئهو ههڤڕكێن خۆ ب خرابكارییا د عهردى دا گونههبار دكهن ، وهكى د ئایهتا بۆرى دا هاتى .
یا شێست ودووێ :
ئهو وان ب كێمكرنا دینێ مهلكى گونههبار دكهن ، وهكى خودێ ل سهر ئهزمانێ وان گـۆتى : ( وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَك ـ وعهبدینییا ته ویا خوداوهندێن ته بهێلن ؟ [ الأعراف : 127 ] . ووهكى گـۆتى : ( إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ ـ هندى ئهزم ئهز دترسم كو مووسا دینێ ههوه بگوهۆڕت [ غافر : 26 ] .
یا شێست وسێیێ :
ئهو ههڤڕكێن خۆ ب كێمكرنا بهایێ خوداوهندێن مهلكى گونههبار دكهن ، وهكى د ئایهتا بۆرى دا هاتى .
یا شێست وپێنجێ :
(دبنیات دا ب ڤی رەنگی یە و مەسەلا شێست و چارێ تێدا نینە) ئهو وان ب گوهۆڕینا دینى گونههبار دكهن ، وهكى گـۆتى : ( إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الْأَرْضِ الْفَسَادَ ـ هندى ئهزم ئهز دترسم كو مـووسا دینێ ههوه بـگـوهـۆڕت یان ئـهو خـرابـكـارییـێ د عهردى دا بهلاڤ بكهت [ غافر : 26 ] .
یا شێست وشهشێ :
ئهو وان ب كێمكرنا بهایێ مهلكى گونههبار دكهن ، وهكى گـۆتنا وان : ( وَيَـذَرَكَ وَآلِهَتَك ـ وعـهبـدیـنـییـا ته ویا خوداوهندێن ته بهێلن ؟ [ الأعراف : 127 ] .
یا شێست وحهفتێ :
ئهو وهسا د خۆ دئیننه دهرێ كو ئهو كارى ب وێ حهقییێ دكهن یا ل نك وان ههى ، وهكى گـۆتى : ( نُؤْمِنُ بِمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا ـ ئهم باوهرییێ دێ ب وێ ئـیـنـیـن یا بـۆ پێغهمبهرێن مه هاتییه خوارێ [ البقرة : 91 ] ههر چهنده ئهو وه ناكهن ژى .
یا شێست وههشتێ :
ئـهو ل سـهر عـیـبـادهتـى زێده دكـهن ، وهكـى وى كـارێ ئـــهو ل عاشوورائێ دكهن .
یا شێست ونههێ :
ئـهو كـێـمـاتـییـێ دئـێـخـنـه عـیـبـادهتى ، وهكى نهڕاوهستانا وان ل عهرهفێ .
یا حهفتێیێ :
بۆ تهقوا وخۆپاراستـن ئهو تشتێ واجب ناكهن .
یا حهفتێ وئێكێ :
ئهو بۆ عیبادهتكرن خۆ ژ ڕزقێ حهلال ددهنه پاش .
یا حهفتێ ودووێ :
ئهو بۆ عیبادهتكرن خۆ ژ وێ خهملێ ددهنه پاش یا خودێ داى .
یا حهفتێ وسێیێ :
بێ زانین ئهو بهرێ خهلكى ددهنه سهرداچوونێ .
یا حهفتێ وچارێ :
ئهو دبێژن : ئهم حهز ژ خودێ دكهین ، و د گهل هندێ ژى كارى ب شریعهتێ وى ناكهن ، ئینا خودێ ژ وان خواست : (إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّه ـ ئهگهر هوین حهز ژ خودێ دكهن (ئایەت دبێژت : ئەی موحەممەد تو بێژە وان ئەگەر هوین حەز ژ خودێ دکەن پا دێ دویکەفتنا شریعەتێ من بکەن) [ آل عمران : 31 ] .
یا حهفتێ وپێنجێ :
ئهو بهرێ ئێك ودو ددهنه كوفرێ د گهل زانینا وان ژى كو ئهو كوفره .
یا حهفتێ وشهشێ :
فێلا مهزن ئهو دگێڕن (فێلا مەزن ئەوە ئەو ب هەمی رێکا دئێنێ دا بەرێ خەلکی ژ دینێ خودێ بدەنە پاش) ، وهكى مللهتێ نووحى كرى .
یا حهفتێ وحهفتێ :
مهزن وپێشهوایێن وان یان زانایهكێ سهرداچوویه ، یان عابدهكێ نهزانه ، وهكى خودێ گـۆتى : ( وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ الله .. وَمِنْهُمْ أُمِّيُّون ـ و ب ڕاستى زانایێن وان گـوهدارییا گـۆتنا خودێ ژ تهوراتێ دكر .. و ژ جوهییان هندهك ههنه یێن خواندن ونڤیسینێ ونزانن چ د تهوراتێ دا ههیه[ البقرة: 75-78 ] .
یا حهفتێ وههشتێ :
ئهو هیڤىیێن ژ درهو دخوازن ، وهكى گـۆتنا وان : (لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً ـ ووان گـۆت ژ هندهك ڕۆژێن هژمارتى پێڤهتر ئاگر ب مه ناكهڤت [ البقرة : 80 ] . وگـۆتنا وان : ( لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى ـ ههچییێ جوهى یان فهله نهبت ئهو ناچته بهحهشتێ [ البقرة : 111 ] .
یا حهشتێیێ : (دبنیاتدا ب ڤی رەنگی یە و مەسەلا حەفتێ و نەهێ نینە) ئهو قهبرێن پێغهمبهر وچاكێن خۆ بۆ خۆ دكهنه مزگهفت وجهێ نڤێژان .
یا حهشتێ وئێكێ :
ئهو شوینوارێن پێغهمبهرێن خۆ بۆ خۆ دكهنه مزگهفت ، وهكى ژ عومهرى هاتییه ڤهگوهاستـن .
یا حهشتێ ودووێ :
ئهو چرایان ل سهر قهبران هل دكهنێ .
یا حهشتێ وسێیێ :
ئهو قهبران بۆ خۆ دكهنه جهژن [ و ل سهر كـۆم دبن ] .
یا حهشتێ وچارێ :
ئهو قوربانان ل سهر قهبران ڤهدكوژن .
یا حهشتێ وپێنجێ :
ئهو شوینوارێن مهزنان بۆ خۆ دكهنه تبهڕك ، وهكى ( دار الندوه ) ، وشانازى برنا وى كهسێ ئهو ل بن دهستان ب وى تشتى ، وهكى دهمێ هندهكان گـۆتییه ( حهكیمێ كوڕێ حزامى ) : تـشـتـێ قورهیشى پێ ب قهدر دكهڤن ته كڕى ، وى گـۆت : تهقوا تێ نهبت ههر تشتهكێ مرۆڤ پێ ب قهدر دكهڤت نهما .( دار الندوه ) ئهو جهــ بوو یێ مهزنێن قورهیشییان ل جاهلیهتێ لـێ كـۆم دبوون ، ئهڤ جهه حهكیمى ب سهد هزار دهرههمان ژ موعاویهى كڕى . ئینا هندهكان ئهڤ گـۆتنه گـۆتێ)
یا حهشتێ وحهفتێ : (مەسەلا حەشتێ و شەشێ دبنیاتدا نینە)
ئهو شانازییێ ب مالباتان دبهن .
یا حهشتێ وههشتێ :
ئهو بارانێ ب ڕێكا ستێران دخوازن . (دبێژن : ئهگهر فلان ستێر ل ڕۆژئاڤایێ ل دهمێ سپێدێ ڕژیا ، وفلان ستێر ل ڕۆژههلاتێ دهركهفت باران دێ ئێت)
یا حهشتێ ونههێ :
ئهو تانا د هێڤێنێ خهلكى دقوتن .
یا نـۆتێ :
ئهو نیهارێ ل سهر مرییان دكهن .
یا نۆت وئێكێ :
قهنجییا ژ ههمییێ مهزنتـر ل نك وان شانازیبـرنا ب نهسهبێ ومالباتێ وباب وباپیـرانه ، ئینا خودێ ئهو د دهر حهقێ دا گـۆت یا گـۆتى . (کو روژا قیامەتێ نەسەب چ مفایی ناگەهینتە خودانی و باب ژ کوری درەڤت)
یا نۆت ودووێ :
دیسا قهنجییا ژ ههمییان مهزنتـر ل نك وان ئهوه ئهو فهخرێ ب خۆ دبهن ، ئهگهر خۆ د نهحهق ژى بن ، ئینا خودێ ئهو ژ وێ چهندێ دانه پاش .
یا نۆت وسێیێ :
تشتێ دڤێت ههر ههبت ب دیتنا وان ئهڤهیه ههر كهسهك تهعهصصوبێ بۆ دهستهكا خۆ بكهت ، وپشتهڤانییا ههڤالـێ خۆ بكهت چ زۆردار بت چ زۆردارى لـێ هاتبته كرن ، ئینا خودێ ئهو ئینا خوارێ یا ئینایه خوارێ . (کو دڤێت مروڤ حەقیێ بێژت چ فایدێ دەستەکا مروڤی تێدا هەبت یان نە)
یا نۆت وچارێ :
د دینێ وان دا مرۆڤ ب گونهها مرۆڤهكێ دى دئێته گرتن ، ئینا خودێ ئهڤ ئایهته ئینا خوارێ : ( وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ـ ونـهفـسـهكا گونههكار بارێ نهفسهكا دى هل ناگرت [ الأنعام : 164 ] .
یا نۆت وپێنجێ :
ئهو مرۆڤى ب وى تشتى كێم دكهن یێ ل نك ئێكێ دى ههى ، ئینا پێغهمبهرى گـۆت : ( ئهرێ تو وى ب ڕهنگێ دهیكا وى كێم دكهى ؟ تو مرۆڤهكى جاهلیهت ل نك ته ههیه. (بـوخـارى وئهبوو داوود وئهحمهد ڤێ حهدیسێ ژ ( ئهبوو ذهررى ) ڤهدگوهێزن ، دهمێ وى گـۆتییه مرۆڤهكێ ڕهش : كوڕێ ژنكا ڕهش ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بـن ـ ئـهو تێ گههاند كو ئهڤ ئێك ژ ئهخلاقێن جاهلیهتێیه كو مرۆڤ ئێكى ب وى تشتى كێم بكهت یێ ل نك ئێكى ههى).
یا نۆت وشهشێ :
ئهو فهخرێ ب هندێ دبهن كو ئهو سهخبێرییا بهیتێ دكهن ، ڤێجا خودێ سهرا ڤێ چهندێ هاڤێته وان وگـۆت :( مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُون ـ هوین بێ حهق وێ چهندێ ب خۆمهزنكرن ڤه دكهن ژ بهر مالا خودێ یا حهرام ، هوین دبێژن : ئهم خهلكێ مالا خودێینه كهس نهشێته مه ، وهـوین ل دۆر وێ مالـێ گـۆتنێن كرێت وخراب دكهن[ المؤمنون : 67 ] .
یا نۆت وحهفتێ :
ئهو فهخرێ ب هندێ دبهن كو ئهو ژ دووندهها پێغهمبهرانه ، ئینا خودێ گـۆت : ( تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَت ـ ئهوا هه ئومـمـهتـهك بــوو ژ پێشییێن هـهوه بــۆرییه ، كارێ وان بــۆ وانـه[ البقرة: 134 ] .
یا نۆت وههشتێ :
ئهو فهخرێ ب كارێ خۆ دبهن ، وهكى خودانێن ههردو وهغهران دهمێ خۆ ژ خهلكێ جۆت وكێلان باشتـر ددیت . (مەخسەد ب خودانێن هەردوو وەغەرا قورەیشینە ئەوێن بو بازرگانیێ دچوونە شامێ و یەمەنێ).
یا نۆت ونههێ :
دنیا د دلێن وان دا گهلهك یا مهزنه ، وهكى وان گـۆتى :( لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنْ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ ـ ئهگهر ڕاسته ئهڤ قورئانه ژ نـك خـودێیه ، پـا دێ بـلا بـۆ زهلامهكێ مهزن هاتبا ژ خهلكێ یهك ژ ڤان ههردو باژێران : (( مهكههێ )) یان (( طائفێ )) [ الـزخـرف : 31 ] .
یا سهدێ :
ئهو حوكمى ل سهر خودێ ددهن .
یا سهد وئێكێ :
ئهو نزم بهرێ خۆ ددهنه مرۆڤێن فهقیـر ، ئینا خودێ گـۆت : ( وَلَا تَطْرُدْ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم ـ وتـو ئـهى موحهممهد ، وان موسلمانێن لاواز ژ دیـوانـا خــۆ دویـر نـهكـه یێن سپێده وئێڤاران خودایێ خـۆ دپهرێسن [ الأنعام : 52 ] .
یا سهد ودووێ :
ئهو دویكهفتىیێن پێغهمبهران ب هندێ گونههبار دكهن كو ئیخلاص ل نك وان نینه وكو وان دنیا دڤێت ، ئینا خودێ بهرسڤا وان دا : ( مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْء ـ چ ژ حسێبا وان ل سـهر تـه نینه [ الأنعام : 52 ] .
یا سهد وسێیێ :
ئهو كوفرێ ب ملیاكهتان دكهن .
یا سهد وچارێ :
ئهو كوفرێ ب پێغهمبهران دكهن .
یا سهد وپێنجێ :
ئهو كوفرێ ب كیتابێن خودێ دكهن .
یا سهد وشهشێ :
ئهو پشت ددهنه وى تشتێ ژ نك خودێ هاتى .
یا سهد وحهفتێ :
ئهو كوفرێ ب ڕۆژا قیامهتێ دكهن .
یا سهد وههشتێ :
ئهو باوهرییێ ب دیدارا خودێ نائینن .
یا سهد ونههێ :
ئهو باوهرییێ ب هندهكێ ژ وێ نائینن یا پێغهمبهر پێ هاتین ژ بهحسێ ئاخرهتێ . وهكى گـۆتى : ( أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ ـ ئـهوێن هه ئهون یێن كوفر ب ئایهت ودیدارا خودایێ خۆ كرى [ الكهف : 105 ] . وئهو باوهرییێ ب ڤێ گـۆتنا خودێ نائینن : ( مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ـ خـودانـێ ڕۆژا حـسێبێ وجـزادانـێیـه [ الفاتحة : 4 ] . و ب ڤێ گـۆتنا وى : ( لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ ـ ڕۆژا قیامهتێ دهمێ چو كڕین وفرۆتن تێدا نهههین كو مفا ههبت ، وچو مال ژى نهههى كو هوین خـۆ پێ ژ عهزابا خودێ بكڕن ، وههڤالینییا چو ههڤالان نابت ههوه ڕزگار بكهت ، وچـو مـههـدهرچـى نـابـن عـهزابـێ ژ سـهر ههوه سڤك بكهن [ البقرة : 254 ] . و ب ڤێ گـۆتنا وى : ( إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ـ ئهو تێ نهبت یێ شاهدهیێ ب حهقییێ بدهت وئهو دزانن [ الزخرف : 86 ] .
یا سهد ودههێ :
ئهو باوهرییێ ب طاغووتى دئینن .
یا سهد ویازدێ :
ئهو دینێ بوتپهرێسان ژ دینێ موسلمانان باشتـر دبینن .
یا سهد ودووازدێ :
ئهو حهقییێ ونهحهقییێ تێكهلـییێ ئێك دكهن .
یا سهد وسێزدێ :
ئهو حهقییێ ڤهدشێرن وبۆ خهلكى نابێژن ، ههر چهنده ئهو دزانن ژى .
یا سهد وچاردێ :
پـێـپـكێ سهرداچوونێ ل نك وان ههیه ، وئهو ژى گـۆتنا بێ زانینه د دهر حهقا خودێ دا .
یا سهد وپازدێ :
ههڤدژىیهكا ئاشكهرا ل نك وان ههیه چونكى وان باوهرى ب حهقییێ نهئینایه ، وهكى خودێ دبێژت : (بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ ـ بهلكى ڤان بوتپهرێسان درهو ب قورئانێ كر دهمێ بۆ وان هاتى ، ڤێجا ئهو د كارهكێ تێكهلبووى دانه ، ئهو ل سهر تشتهكى ڕاناوهستـن [ ق : 5 ] .
یا سهد وشازدێ :
ئهو باوهرییێ ب هندهكێ ژ وێ دئنن یا بۆ وان هاتییه خوارێ وباوهرییێ ب هندهكێ نائینن .
یا سهد وههڤدێ :
ئهو جوداهییێ دئێخنه ناڤبهرا پێغهمبهران .
یا سهد وههژدێ :
ئهو د وى تشتى دا ژێك جودا دبن یێ وان چو زانین پێ نهههى .
یا سهد ونۆزدێ :
ئـهو دبـێـژن : ئهم ل دویڤ پێشییێن ئوممهتێ دچین ، وئهو ب خۆ ل سهر ڕێكا وان ناچن .
یا سهد وبیستێ :
ئهوێ بهرێ وى ژ ڕێكا خودێ ددهنه پاش یێ باوهرى پێ ئیناى .
یا سهد وبیست وئێكێ :
ئهو حهز ژ كوفرێ وكافران دكهن .
یێن سهد وبیست ودووێ حهتا سهد وسیهــ وئێكێ :
سێرهبهندى ، وخیچكێشانا ل عهدرى ، وتهشائوما ب طەیران ، وخـێڤـزانـكـى ، وبـرنـا حوكمى بۆ نك طاغووتى ، ونهڤیانا كـۆمكرنا د ناڤبهرا دو جهژنان دا .. وخودێ زاناتره .
وسلاڤ ل موحهممهدى وبنهمال وههڤالێن وى بن .
