دهرگههێ ئێكێ ئهحكامێن ڕۆژییێ
ناڤبڕا ئێكێ واجببوونا ڕۆژییا رهمهزانێ
يجب صيام رمضان لرؤية هلاله من عدل، أو إكمال عدة شعبان، ويصوم ثلاثين يوما، ما لم يظهر هلال شوال قبل إكمالها، وإذا رآه أهل بلد لزم سائر البلاد الموافقة، وعلى الصائم النية قبل الفجر.
ڕۆژى ئێك ژ ستوینێن ئیسلامێیه، و مهخسهد پێ ئهوه: مرۆڤ خۆ ژ وان تشتان بدهته پاش یێن ڕۆژى پێ دشكێت، ژ ههلاتنا ئهلندێ حهتا ئاڤابوونا ڕۆژێ، د گهل ئنیهتێ.
و خێر و بهایێ ڤى كارى گهلهكه، بوخارى و موسلم ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت:( من صام رمضان إيمانا واحتسابا غفر له ما تقدم من ذنبه )یهعنى: ههچییێ رهمهزانێ ڕۆژییێ بگرت، باوهرى پێ ههبت و بۆ خۆ ب خێر حسێب بكهت، گونههێن وى یێن بۆرین دێ بۆ ئێنه ژێبرن.
(ڕۆژیگرتنا ههیڤا رهمهزانێ واجبه) ڕۆژى دو پشكه: ڕۆژییا فهرز، كو ڕۆژییا رهمهزانێیه، و ڕۆژییا كفارهتان، و ڕۆژییا نهزر بت.
و پشكا دویێ: ڕۆژییا سوننهت، ئهوا مرۆڤ بۆ خێرێ ژ نك خۆ بگرت. و ل ڤێرێ بهحسێ ڕۆژییا رهمهزانێ هاتهكرن، و حوكمێ وێ هاته دیاركرن كو واجبه، و ئهو ب كیتاب و سوننهت و ئیجماعا ئوممهتێ واجببوویه، و ههر كهسێ باوهرییێ ب واجببوونا وێ نهئینت دێ كافر بت. خودایێ مهزن دبێژت:
( يا أيها الذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب على الذين من قبلكم لعلكم تتقون)(البقرة: 183)
و ئهڤ ئایهته واجببوونا ڕۆژییێ ل سهر خودان باوهران ئاشكهرا ڕادگههینت. و پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت:
( بني الإسلام على خمس: شهادة أن لا إله إلا الله، وأن محمدا رسول الله ، وإقام الصلاة ، وإيتاء الزكاة، والحج ، وصوم رمضان )
و ئهڤ حهدیسه ژى ب ئاشكهرایى بهرچاڤ دكهت كو ڕۆژییا رهمهزانێ ئێك ژ ستوینێن ئیسلامێیه. و واجببوونا وێ هنگى دهست پێ دكهت (ئهگهر ههیڤا وێ یا نوى ژ لایێ مرۆڤهكێ عادل ڤه هاته دیتن) و د حهدیسێن دورست دا هاتییه كو پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- بۆ گرتنا ههیڤا رهمهزانێ پال دایه سهر شاهدهییا مرۆڤهكێ ب تنێ ژى( )، (یان ژى ههیڤا شهعبانێ بێته تمامكرن) سیهـ ڕۆژ، ئهگهر ههیڤ نههاته دیتن.
(و سیهـ ڕۆژێن رهمهزانێ دئێنهگرتن هندى ههیڤا شهووالێ بهرى هنگى نهئێته دیتن) ژ بهر گۆتنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهوا تێدا هاتى: ئهگهر ل بهر ههوه بهرزهبوو ههیڤێ بكهنه سیهـ. و بارا پتر ژ فقهزانان دیتنا دو شاهدێن عادل بۆ ههیڤا شهووالێ دكهنه شهرتێ ب دویماهى هاتنا رهمهزانێ، و ئهو فهرقێ دئێخنه ناڤبهرا دهستـپـێـك و خلاسبوونا رهمهزانێ، و هندهك زانا دبـێـژن: بۆ دیتنا ههیڤا شهووالێ و خلاسبوونا رهمهزانێ ژى شاهدهك بهسه.
(و ئهگهر خهلكێ باژێڕهكى ههیڤ دیت، دڤێت خهلكێ باژێڕێن دى ژى ب یا وان بكهن) ئهڤه ل دویڤ بۆچوونا جمهوورێ زانایان، چونكى پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ئهگهر ههوه ههیڤ دیت ڕۆژییێ بگرن.. و گۆتن یا گشتییه بۆ ئوممهتێ ههمییێ، لهو دیتنا هندهك ژ وان دبته دیتن بۆ ههمییان. و هندهك زانا دبێژن: دیتنا خهلكێ جههكى بۆ ههیڤێ دیتنه بۆ وان ب تنێ، یهعنى: ههر جههك دێ بۆ خۆ بهرێ خۆ دهنه ههیڤێ.
(و پێتڤییه ل سهر ڕۆژیگرى ئنیهتا خۆ بینت بهرى ههلاتنا ئهلندێ) ژ بهر گۆتنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- یا ئهحمهد ژ حهفصایێ ڤهدگوهێزت:( من لم يجمع الصيام مع الفجر، فلا صيام له )ئهڤه بۆ ڕۆژییا فهرز، بهلێ بۆ ڕۆژییا سوننهت حهتا بهرى نیڤرۆ دورسته، وهكى د هندهك حهدیسێن دورست دا هاتى.
ناڤبرا دویێ پێشكێنێن ڕۆژییێ
ويبطل بالأكل والشرب والجماع والقيء عمدا، ويحرم الوصال، وعلى من أفطر عمدا كفارة ككفارة الـظهار، ويندب تعجيل الفطر وتأخير السحور.
(و ڕۆژى ب خوارن و ڤهخوارنێ دشكێت) ئـهگــهر ژ قـهسـتـا بت، بهلێ ئهگهر ژ بـیـر بـكـهت و بـخـۆت یان ڤهخۆت ڕۆژى ناكهڤت، (و ب چوونا نڤینێ، و ئهگهر ژ قهستا دلێ خۆ ڕاكهت) بهلێ ئهگهر بێى وى بت ڕۆژیا وى یا دورسته ئهگهر چویێ ژ قهستا نهداعویرتهڤه.
(و گرێدانا دو ڕۆژییان پێكڤه حهرامه) كو دو ڕۆژان ل سهرێك یێ ب ڕۆژى بت، بێى د ناڤبهرێ دا تشتهكى بخۆت.
(و ههچییێ ژ قهستا ڕۆژییا خۆ بشكێنت كفارهتهكا وهكى كفارهتا ظهارێ ل سهر وى ههیه) و ظهار ئــهوه زهلامــهك بـێـژتـه ژنـا خــۆ: تو بۆ من وهكى دهیكا منى، و د جاهلییهتێ دا ئهڤه ڕهنگهكێ بهردانێ بوو، و كفارهتا ڤێ گۆتنێ ئهوه یا د ڤان ئایهتان دا هاتى:
( والذين يظاهرون من نسائهم ثم يعودون لما قالوا فتحرير رقبة من قبل أن يتماسا ذ?لكم توعظون به واللـه بما تعملون خبير ﴿3﴾ فمن لم يجد فصيام شهرين متتابعين من قبل أن يتماسا فمن لم يستطع فإطعام ستين مسكينا(4) )(المجادلة: 3-4)
یهعنى: ئهوێن ب وێ گۆتنێ ژنێن خۆ ل سهر خۆ حهرام دكهن، پاشى ل گۆتنا خۆ لێڤه دبن و ل ژنێن خۆ دزڤڕنهڤه، ل سهر وى زهلامى يێ ئهڤ كاره كرى كفارهت ههيه، دڤێت ئهو بهنییهكێ خودان باوهر ئازا بكهت بهرى ئهو دهست بكهته ژنكا خۆ، و ههچییێ چو بهنى بۆ ئازاكرنێ ب دهست نهكهڤن، دڤێت ئهو دو ههيڤان ل دويڤێك يێ ب ڕۆژى بت بهرى ئهو دهست بكهته ژنكا خۆ، وههچییێ عوزرهكا شهرعى ههبت ونهشێت دو ههيڤان يێ ب ڕۆژى بت، بلا ئهو هند خوارنێ بدهته شێست ههژاران كو ئهو پێ تێر ببن.
و وهكـى ڤـێ كـفـارهتــێ ل ســهر ویـیـه ژى یـێ ژ قهستا ڕۆژییا خۆ یا فهرز ل رهمهزانێ بشكێنت، و گهلهك زانا دبێژن: ئهڤه بهس بۆ وییه یێ ب چوونا نڤینێ (جیماعێ) ڕۆژییا خۆ بشكێنت، نه كو ب خوارن و ڤهخوارنێ.
(و یا سوننهت ئهوه ڕۆژیگر لهزێ ل فتارێ بكهت، و پاشیڤێ گیرۆ بكهت) وهكى د حهدیسان دا هاتى.
ناڤبرا سێیێ قهزاكرنا ڕۆژییێ
يجب على من أفطر لعذر شرعي أن يقضي، والفطر للمسافر ونحوه رخصة إلا أن يخشى التلف أو الضعف عن القتال فعزيمة، ومن مات وعليه صوم صام عنه وليه، والكبير العاجز عن الأداء والقضاء يكفر عن كل يوم بإطعام مسكين.
(ههر كهسهكێ ژ بهر عوزرهكا شهرعى ڕۆژییا خۆ بخۆت، دڤێت وێ ڕۆژییێ قهزا بكهت) ژ بهر گۆتنا خودێ:
( فمن كان منكم مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر )(البقرة: 184)
یـهعـنـى: هـهر كهسێ نهخۆش بت ژ ههوه یان ل سهر وهغهرهكێ بت ل ههیڤا رهمهزانێ بلا هندهك ڕۆژێن دى پێشڤه بگرت.
(و خوارنا ڕۆژییێ بۆ ڕێڤهنگى و یێن وهكى وى) ئهوێن حهق ههى ڕۆژییێ بخۆن، دهستویرى ههیه، و چو گونههـ ل سهر نینه، مهعنا ئهگهر ئهو ڕۆژییێ بگرن ژى دورسته، (وهسا تێ نهبت ئهو بترست بمرت، یان ژ كرنا شهڕى لاواز ببت، هنگى دڤێت ئهو بخۆت) و ئهگهر نهخۆت دێ یێ گونههكار بت، چونكى پاراستنا نهفسێ ب نسبهت مرۆڤێ نهساخ، و كرنا جیهادێ دژى كافران ب نسبهت كهسێ وهغهرا جیهادێ دكهت، فهرتره ژ گرتنا ڕۆژییێ، ژ بهر كو ڕۆژى پشتى هنگى دئێته قهزاكرن.
و دهمـێ خـودانـێ مـهتـنـى دبێژت: ڕێڤنگ و یێن وهكى وى.. مهخسهد پێ ژنا ب حهمله و یا بچویك شیره، حوكمێ وان ژى وهكى حوكمێ نهساخ و ڕێڤنگییه.
(و ههچییێ بمرت و ڕۆژى ل سهر بن وهلییێ وى پێشڤه دێ وان ڕۆژییان گرت) ئهڤه ب نسبهت ڕۆژییێن نهزر، بهلێ ڕۆژییێن رهمهزانێ پێشڤه نائێنهگرتن، وهكى چهند زانا دبێژن.
(و مرۆڤێ پیر یێ نهشێت ڕۆژییێ ل دهمێ وێ بگرت و نهشێت قهزا كهت ژى دێ كفارهتێ پێشڤه دهت، پێش ههر ڕۆژهكێ ڤه دێ خوارنێ دهته مسكینهكى) ژ بهر گۆتنا خودێ:( وعلى الذين يطيقونه فدية طعام مسكين )(البقرة: 184) و هندهك زانا ڤى حوكمى ددهنه ژنا ب حهمله و یا بچویك شیر ژى.
دهرگههێ دویێ ڕۆژییێن سوننهت
ناڤبڕا ئێكێ ئهو ڕۆژییێن گرتنا وان سوننهت
يستحب صيام ست من شوال، وتسع ذي الحجة، ومحرم، وشعبان، والاثنين، والخميس، وأيام البيض، وأفضل التطوع صوم يوم وإفطار يوم.
(سوننهته شهش ڕۆژ ژ شهووالێ بێنه گرتن) ژ بهر كو د حهدیسێن دورست دا هـاتـیـیـه: ههچییێ رهمـهزانــێ یێ ب ڕۆژى بت، پاشى شهش ڕۆژان ژ شهووالێ ژى د ویڤ دا بگرت، ههر وهكى سالێ ههمییێ ئهو یێ ب ڕۆژى.
و شهرت نینه ئهو ڕۆژ پێكڤه بن، و ئێكسهر پشتى رهمهزانێ بن، ههر چهنده ئهو باشتره.
(و نـههـ ڕۆژ ژ ذولحججه) چونكى ئـهڤ چهنده ب هندهك ڕێكان ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هاتییه ڤهگوهاستن، و ئاشكهرایه كو ڕۆژا عهرهفێ دكهفته د ناڤ ڤان ڕۆژان دا، بهلكى ئهو ژ وان ههمییان گرنگتره، چونكى د حهدیسا دورست دا هاتییه كو ئهو گونههێن دو سالان ژێ دبهت.
(و ههیڤا موحهررهمێ) هندى ژ مرۆڤى بێت، و نههین و دههین ژى دكهڤنه د ڤێ ههیڤێ دا (و ههیڤا شهعبانێ) و ئهگهر شهعبان بهر ب دویماهییێ ڤه چوو، یا باش ئهوه مرۆڤ ڕۆژییان نهگرت؛ دا بۆ رهمهزانێ ب هێز بكهڤت.
(و ڕۆژا دوشهنب و پێنجشهبنێ) ژ ههمى حهفتییان، و د وان ههردو ڕۆژان دا كارێ مرۆڤى دئێته بلندكرن، وهكى د حهدیسێ دا هاتى، (و سێ ڕۆژێن نیڤا ههیڤێ) كو سێزده و چارده و پازدهنه ژ ههمى ههیڤێن عهسمانى.
(و چێترین ڕۆژییێن سوننهت ئهوه مرۆڤ ڕۆژهكێ بگرت، و ئێكێ بخۆت) و ئهڤه ڕۆژیێن داوود پێغهمبهری بوون، وهكى د حهدیسێ دا هاتى.
ناڤبڕا دویێ ئهو ڕۆژییێن گرتنا وان مهكرووهـ
ويكره صوم الدهر، وإفراد يوم الجمعة ويوم السبت.
(و باش نینه -مهكرووهه- مرۆڤ سال ب سال یێ ب ڕۆژى بت، و گرتنا ڕۆژا ئهینییێ و یا شهنبییێ ب تنێ) بهلێ ئهگهر ڕۆژهكێ بهرى وان یان پشتى وان د گهل بگرت دورسته.
ناڤبڕا سیێ ئهو ڕۆژییێن گرتنا وان حهرام
ويحرم صوم العيدين، وأيام التشريق، واستقبال رمضان بيوم أو يومين.
(و حهرامه مرۆڤ ل ههردو جهژنان) یا رهمهزانێ و یا قوربانى (یێ ب ڕۆژى بت، و ل ههر سێ ڕۆژێن پشتى ڕۆژا قوربانى، و بهرى رهمهزانێ ب ڕۆژهكێ یان دووان).
دەرگەهێ سێیێ
مانا د مزگهفتێ دا بۆ عیبادهتی
يشرع ويصح في كل وقت في المساجد، وهو في رمضان آكد، سيما في العشر الأواخر منه، ويستحب الاجتهاد في العمل فيها، وقيام ليالي القدر، ولا يخرج المعتكف إلا لحاجة.
(ئعتیكاف، یهعنى: مانا ل مزگهفتێ بۆ عیبادهت ل ههر دهمهكێ ههبت دورسته) و ئاشكهرایه كو ئعتكاف ب تنێ ل مزگهفتێیه، نه ل چو جهێن دى، (و ئهو ل ههیڤا رهمهزانێ پتر یا موئهككهده، ب تایبهتى ل دههێن دویماهییێ، و سوننهته ئهو د وان دههـ ڕۆژان دا گهلهك كارى بكهت، و ل شهڤا ب قهدر بۆ كرنا عیبادهتى ڕاببت) و پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا یا بوخارى و موسلم ژێ ڤهدگوهێزن، دبێژت:
( من قام ليلة القدر إيمانا واحتسابا غفر له ما تقدم من ذنبه )
یهعنى: ههچییێ ل شهڤا ب قهدر بۆ كرنا عیبادهتى ڕاببت، باوهرى پێ ههبت، و بۆ خۆ ب خێر حسێب بكهت، گونههێن وى یێن بۆرین دێ بۆ ئێنه ژێبرن.
و ئهو شهڤهكه دكهفته شهڤێن كت یێن دههێن دویماهییێ ژ رهمهزانێ.
(و چێ نابت بۆ وى یێ د ئعتكافێ دا كو ژ مزگهفتێ دهركهفت، وهسا نهبت بۆ كارهكێ پێتڤى بت) و ههر جارهكا ئهو دهركهفت، ئعتكافا وى ب دویماهى دئێت، و گاڤا زڤڕى دڤێت ئنیهتهكا دى بینت.
