ـ 6 ـ
چێكرنا ئامیرهتێن بهرى
ل ههمى مۆزهخانێن جیهانێ ئهڤرۆ كۆمێن وان ئامیرهتێن بهرى ههنه یێن كو مرۆڤێ بهرى چێكرین ، وئهگهر تو كۆمهكێ ژ وان ببینى دبت ل سهرى تو هزر بكهى كو بارا پتـر ژ ڤان ئامیرهتان هندهك بهرێن عهدهتینه وهكى وان یێن تو ژ عهردى ڤێددهى ، بهلـێ ئهگهر تو هویر بهرێ خۆ بدهیێ دێ بینى ههر ئێك ژ وان ب ڕێكهكا تایبهت یێ هاتیه دورستكرن .
وئهگهر ته بهرگهڕیان كر ئامیرهتهكێ بهرى ژ كهڤرهكێ بچویك چێ بكهى ، یان ئهگهر ته بهرگهڕیان كر ئامیرهتهكێ گوراندنێ یێ وهسا چێ بكهى هندى مستا دهستێ ته بت ، وتو لێڤهكا باش یا ب ددانك بۆ چێ بكهى ، ههر زوى تو ڤێ كریارێ دێ هێلى ، چونكى كانێ چهند درب دێ ب بهرى كهڤن هند ژى دێ ب دهستێ ته كهڤن ، ونه دویره دێمێ ته ژى ژ بهر وان پرتێن ژێ ڤهدپهشن بریندار ببت ، وبێ گومان هنگى تو ژى د گهل شارهزایان دێ بێژى : هندى مرۆڤێ شكهفتانه گهلهك یێ زانا وزیرهك وبێنفرهه بوو ههتا ئهو بوویه چێكهرهكێ زیرهك بۆ ئامیرهتان .
و د شیانێن كهسێ دا نینه ئهڤرۆ زێرهڤانیا مرۆڤێ نیاندرتال بكهت دهمێ وى ئامیرهتێن خۆ چێ دكرن ، یان دهمێ وى پرتهكا بهرێ ههسانى دكره ئامیرهتهكێ باش یێ بۆ گوراندنێ ، یان دكره سهر بۆ ڕمـهكـى ، بـهلـێ فـرهنـسـیهكێ ب كارێ بڕینا بهران موژیل گهلهك كهیف ب مرۆڤێ بهرى دیـرۆكـێ هات وبـڕیار دا چاڤ ل وى بكهت د چێكرنا ئامیرهتان دا ، وڤى زهلامى هارى مه كر كو بشێین تێ بگههین كانێ ل وان دهمێن دویر یێن هندهك جاران دبێژنێ : چاخێ بهرى ، چێكهرێن ڤان ئامیرهتان چ ڕێك ب كار دئینان .
و ئهو كهرهستێن زهلامێ فهرنسى بۆ بڕینا بهرى ب كارئیناین ههر ئهو كهرهستێن ڕهق بوون یێن دئێنه شكاندن ، ئـهو مـرۆڤێ شكهفتان ب كار دئینان ئهو ژى ئهڤهنه : كوارتز وبهرهشیشك ، وزهلهت وههسان ، ووى قهت چهكوچێ ئاسنى یان تشتهكێ دى یێ ژ مهعدهنى هاتیه چێكرن ب كارنهئینا ، چونكى وى دزانى مرۆڤێ شكهفتێ چو ڕهنگێن مهعدهنى ل نك نهبوون ، وبۆ دورستكرنا ئامیرهتان ژبلى پرتێن دارى وههستى وبهرى وى تشتهكێ دى ب كار نهئینا ، وپشتى چهند سالهكان ژ دویچوون وخۆ جهڕباندنێ ئهو شیا ههمى ڕهنگێن ئامیرهتێن چاخێ بهرى یێن ههین چێ بكهت ، و ب ڤێ چهندێ وى بنهجهكر كو دڤێت مرۆڤێ شكهفتێ گهلهك ڕێكێن ژێك جودا بۆ پیشهسازیێ ب كارئینابن ، وههر ڕێـكـهك ل سـهر ڕهنـگـێ وى ئامیرهتى ڕادوهستت یێ وى ڤیاى چێ بكهت ، وڕێكهك ژ وان ب ناڤێ (( ڕێكا دابڕینێ )) وههتا ئامیرهتـهك ب ڤـێ ڕێكێ بێته چێكرن دڤێت چێكهر ژ پارچهیهكا بهرى یا وهسا دهست پێ بكهت كو گهلهك ژ وى ئامیرهتى مهزنـتـر بت یێ وى دڤێت چێ بكهت ، ودبت وى كربته دلـێ خۆ كو ئهو ژ پارچهیهكا مهزن یا ههسانى دهست پێ بكهت ، كـهرهسـتـێ ژ ههمیان بهلاڤـتـر بۆ ب كارئینانێ ل نك ئاكنجـیـێـن شكهفتان ، یان بهلكى پرتهكا بهرى یا وى دڤێت وى هاڤێتى ل عهردى دیت بت ، یان ژى دبت وى هلكۆلین ل بانیێن گێچێ كربت وتشتێ وى دڤێت لـێ دیت بت ، چونكى یا عهدهت ئهوه پرتێن بهرێ ههسانى د ناڤ بهرێ گێچێ دا یێ ڤهشارتى بت .
وڕهنگێ بهرێ ههسانى یێ عهدهتى قههوایىیه ، ودبت ئهو ب سهر زهرى ڤه بچت ، یان خولیكیهكێ تارى بت ، بهلـێ ئهگهر پرتهكا وى چهند سهدسالهكان ما ژ دهرڤه ، تیڤلهكێ ب سهر ڕهنـگـێ سـپـى ڤـه دچـت ب سهر دا دئێت ، وهنگى كارێ چێكهرى دێ ئهو بت وى تیڤلێ سـپـى د سهردا بینت ، چونكی ئهو وهكى وى بـهرێ تارى یـێ د ناڤ دا یێ ڕهق نابت ، ودبت ئهو تـیـڤـلى د سهر وان لێڤان دا نهئینت یێن وى نهڤێت تیژ بكهت .
ودهمێ ئهو خۆ ئاماده دكهت دا دهست ب كارى بكهت ئهو چـهكـوچـهكـێ ژ بـهرێ خـیـزى چێكرى یان ژ بهرێ ههسانى ، یان ژ دارهكێ ڕهقێ وهكى داربهڕیێ یان دارێ بهقس ل پرتهكا بهرێ ههسانى ددهت ، وئهگهر ئهو یێ هشیار نهبت دبت ئهو ب دربێ ئێكێ وێ پرتا ههسانى پرت پرت بكهت ، بهلـێ ئهگهر ئهو ب دورستى بزانت چاوا دێ لێڤان نكرینت دێ شێت پرتهكا بچویك ژێـڤـهكهت ، وئـهڤ پــرتـهنه دبنه كهرهستێن گهلهك ئامیرهتان ، ڤـێـجـا ئهگهر گهلهك پرتێن بچویك ژ ڕهخان ڤهبوون ولێڤهكا تیژ بۆ چێبوو ئهو دێ بته ئامیرهتێ گورانێ ، وئهگهر ژ ههردو لێڤان خۆش بوو وبۆ خودان ددانهكێ تیژ ئهو دێ بته سهرهڕم .
وخۆشكرنا لایهكێ ههمى گاڤان ب لێدانا وى چێ نابت ، بهلكى هندهك جاران ئهو ب گڤاشتنهكا دژوار ب ڕێكا دارهكى یان ب قوتانا دارى ب پرتهكا بهرى دا كڤاشتنهكا زێده پهیدا ببت چێ دبت ، وڤێ ڕێكێ دبێژنێ : دابڕینا ب گڤاشتنێ .
وگرنگتـرین ڕێك بۆ چێكرنا ئامیرهتان مرۆڤێ نیاندرتال وگهلهكان بهرى وى وپشتى وى ژ مرۆڤێن شكهفتان ب كارئیناى ئهو بوو یا دبێژنێ : ڕێكا وهرگێڕانێ یان یا كاكلكێ ، وبـۆ ب كارئینانا ڤێ ڕێكێ چێكهرى پرتهكا ههسانى جارهكێ ل دویڤ ئێكێ دقوتا ههتا گهلهك پرت ژ لێڤان ڤهدبوون ، ووى پویته ب ڤان پرتان نهدكر ، ههر چهنده هندهك چێكهرێن ئامیرهتان یێن زیرهك ل چاخێ بهرى ههبوون هندهك ژ وان پرتان هل دگرتن دا مفاى ژێ وهرگرن ، بهلـێ تشتێ وى پویته پێ دكر پرتا عهسلى ب خۆ بوو ، یان كاكلكا وێ ئهوا د ناڤ دهستان دا دما پشتى پرتێن ب سهرڤه ژێـڤـهدبوون ، وگهلهك جاران ئهو پرتێن ژ ناڤدا دبوونه بناخه د چێكرنا گهلهك ئامیرهتێن ژێك جودا دا ، وپرتهكا گران ژێ یا لایهكێ وێ یێ كڕۆڤر ب ڕهنگهكێ وهسا كو ب كێر گرتنا دهستى بێت ، دبوو وهك ساتۆر بێته ب كارئینان .
بـهلـێ ئهگهر ئێك ژ وان تشتهك ژ كاكلكا بهرێ كڕۆڤر چێكربا ب ڕهنگهكێ وهسا كو چهند پرتهكان ژێـڤهكهت ، هنگى ئهو ئامیرهتێن خۆ ب ڕێكهكا دى یا كو دبێژنێ : ڕێكا تیرى چێ دكهت ، وئهگهر ئـهو ب ڕێكهكا ساخلهم گههشته كاكلكا بـهرى ودربـهكـێ ب تنێ ل جهێ دورست دا دبت ئهو بشێت ب وێ لێدانێ پرتهكا پان وفرهه ل سهر ڕهنگێ تیرى ژێـڤهكهت ، یان ب گۆتنهكا دى : دبت ئهو ب ڤێ دربێ كێرهكا زێده جوان ژ بهرى چێ بكهت .
وبارا پـتـر ژ ئاكنجیێن شكهفتان ڕێكا كاكلكێ وڕێكا دابـڕیـنـێ ب كاردئینانان ، بهلـێ چێكهرێن ئامیرهتێن بهرى یێن نویتـر ئهوێن پـشـتـى دهمـێ مـرۆڤـێ نیاندرتال ژیاین وان ڕێكهكا ب زهحـمـهتـتـر ب كاردئینا وئهو ڕێكا تیرى بوو . وهندهك ئاكنجیێن شكهفتان یێن هێشتا نویـتـر ب زیرهكیهكا زێده جوان كێرك وكهتهرێن خۆ یێن بهرى ژ داتراشینا ههستى چێ دكرن ، ووان دهرزیكێن زراڤ وڕمێن دهڤێن وان وهكى كڤانێ دخوار ژێ چێ دكرن ، وئهڤه ژ وان ئامیرهتان بوون یێن مرۆڤێن پێشیێ نهدشیان چێ بكهن .
وهندهك جاران مه دیت یێن پاشیێ ژ ئاكنجیێن شكهفتان هندهك چهكێن تیژ وتهنك وهكى بهلگێن دارێ ژ بـهرى چـێ دكـرن ، وئـهو چـهك دوهسا بوون ئهگهر گهلهك ب هشیارى وزیرهكى نههاتبا ب كارئینان جارا ئێكێ دا شكێن ، ونه دویره وى ئهڤ چهكه بۆ هندێ چێكر بت دا ل هندهك ئاههنگان بێته ب كارئینان وهكى شیرێ زیڤى ئـهوێ نـوكـه وهك ڕێزگرتن بۆ سهركێشان دئێته پێشكێش كرن ، بێى د حسێبا مه دا بت كو بهلكى ئهو وى د شهڕى دا ب كار بینت ، ودبت مرۆڤهكى ئهڤ چهكێ نازك یێ كو ب چهكێ بهلگێ غارێ هاتیه ب ناڤكرن بهس بۆ هندێ چونكى وى پێ خۆش بوو بهرێ خۆ بدهته تشتێن جوان ، یان چونكى دڤیا ئهو ههردو دهستێن خۆ ب كار بینت بۆ چێكرنا هندهك تشتێن نوى یێن مرۆڤى دڤێت بهرێ خۆ بدهتێ .
و ژ نیشانێن باش یێن كو بۆ مه ئاشكهرا دكهت كانێ ئاكنجیێن شكهفتان چاوا ئامیرهتێن خۆ چێ دكرن وچاوا ب كار دئینان ئهو كهسن یێن كو ههتا نوكه ژى ب ڕهنگهكێ مهزن وهكى ئاكنجیێن شكهفتان دژین ، ههر چهنده ئهوێن هندهك جاران دبێژنێ : خهلكێ چاخێ بهرى ئهڤرۆ ئێكجار نهماینه .
نوكه ژى ئهم دبینین ل ئوستورالیا ، و ل هندهك جهێن ئهمریكا باشوور هندهك ئویجاخ ههنه هێشتا خۆ فێر نهكریه چو ڕهنگێن مهعدهنى ب كار بینن ، وئهگهر مرۆڤهك ئهڤرۆ ئامیرهتهكێ تیڤلكرنێ یێ ئاسنى بدهته زهلامهكێ ئوسـتـورالـى ژ ڤان یێن كو دزڤڕنه چاخێ بهرى كهیفا وى ب وێ چهندێ دێ ئێت ، بهلـێ ئهگهر ئهو ب خۆ ئامیرهتهكى بۆ خۆ چێ بكهت ئهو دێ وى ژ دارى یان ههستى یان بهرى چێ كهت .
وئهو زانایێن چووینه ئوستورالیا دا ڤهكۆلینێ ل سهر ئویجاخێن دهسپێكێ ل وێرێ بكهن زانى كـو ئـوسـتـورالیێن چاخێ بهرى دشیان د چهند دهلیڤهیێن كورت دا ئامیرهتێن ب مفا بۆ خۆ ب ڕێكا كاكلكێ چێ بكهن ، و ب كارئینانا ڕێكا دابڕینێ ژ لایێ وان ڤه دهمهكێ درێژتر پێ دڤیا ، ووان زهلامـهك دیــت ب ڕێـكا دابـڕیـنێ بهرهك دقوتا بهلـێ وى پرتهك ل دویڤ ئێكێ دهاڤێت چونكى ئهو ل دویڤ دلـێ وى نهبوون ، ههتا ئهو پرتێن وى هاڤێتین بهرى پرتهكا ب دلـێ وى چێ ببت گههشتینه سێ سهد پرتان .
وزانایان دیت كو ئوستورالیێن چاخێ بهرى ههردهم دچوونه جههكێ تایبهت یێ وهكى كانێن نوى دا وى بهرێ پێتڤى یێ ئامیرهت ژێ چێ دبن ب دهست خۆ بێخت ، وعهدهتێ وان ئهو بوو وان ئامیرهتێن خۆ ل وى جهى چێ دكرن ، ودبت ئاكنجیێن شكهفتان یێن كهڤن هندهك جـه ههبن وان حـهز كـربـت بـچـنێ دا وان كهرهستان ب دهست خۆ بێخن یێن ئهو ئامیرهتێن خۆ ژێ چێ دكهن ، وگهلهك جاران وان ئامیرهتێن خۆ ژى ل ڤان جهان چێ دكرن .
وئاكنجیێن ئێكێ یێن شكهفتان كۆمهكا گهلهك یا بهرێ ههسانى وكهرهستێن دى ب كار دئینا ، چونكى ئهو ئامیرهتێن وان چێ دكرن دمهزن بوون ، ووان گهلهك پرتێن بهرى زهعێ دكرن بهرى بشێن ساتۆرهكێ یان ئامیرهتهكێ تیڤلكرنێ یێ دورست چێ بكهن ، و ژ بهر ڤى ئهگهرى بوویه مرۆڤێن ئێكێ ژ ئاكنجیێن بهرى دیرۆكێ پـتـر حهز دكرن ل وان جهان بژین یێن كو ئهو بشێـن وان كـهرهستان لـێ ب دهست خۆ بێخن یێن ئهو ئامیرهتێن خۆ یێن بهرى ژێ چێ دكهن ، ههر وهسا ئهو جهێن نێچیر ژى لـێ ههى .
بهلـێ ئهوێن نویـتـر ژ ئاكنجیێن شكهفتان د چێكرنا ئامیرهتان دا دزیرهكـتـر بوون ، لهو وان ئامیرهتێن بچویكتـر چێكربوون ، ههر وهسا ئهو دزیرهك بوون د چێكرنا دهڤهكێ نوى دا بۆ تیرى ئهگهر دهڤێ وى یێ كهڤن شكهست یان نهخۆش بوو ، ومهعنا ڤێ ئهوه ئهو دشیان تێرا چهند ههیڤهكان بهرێ ههسانى یان ههر كهرهستهیهكێ دى یێ ئهو د چێكرنا ئامیرهتان دا مفایى ژێ وهربگرت د گهل خـۆ بـبـهنه مالێن خۆ ، وڤێ چهندێ ئێكا هند ژ مرۆڤێن نویتـر ژ ئاكنجیێن شكهفتان چێ كر كو ئهو پـتـریا دهمێ خۆ ل وى جهى بژین یێ وان بڤێت ، پاشى ئهو چوونه هندهك جهێن كهس بهرى هنگى لـێ ئاكنجى نـهبـووى ژ جـیـهـانـێ ، وزیرهكیا وان د چێكرنا ئامـیـرهتـان دا ئازادیـهكـا وهسا دا وان یا ب دهست كۆمێن بهرى وان نهكهفتى .

