دهرگههێ ئێكێ ئهحكامێن حهجێ
ناڤبڕا ئێكێ واجببوونا حهجێ
يجب على كل مكلف مستطيع فورا، وكذلك العمرة، وما زاد فهو نافلة.
مهبهست ب حهجێ قهستكرنا مالا خودێیه ل مهكههێ، ب ئنیهتا هندهك كارێن دهسنیشانكرى، ل دهمهكێ دهسنیشانكرى، و ئهو ژى ئێك ژ ستوینێن ئیسلامێیه، و (ئهو واجبه ل سهر ههر موكهللهفهكێ بشێت د گاڤێ دا) و واجبوونا وێ ب قورئان و سوننهت و ئیجماعێ چێبوویه، خودایێ مهزن دبێژت:
( وللـه على الناس حج البيت من استطاع إليه سبيلا ومن كفر فإن اللـه غني عن العالمين )(آل عمران: 97)
یهعنى: خودێ ل سهر مرۆڤێ شيان ههبن ل ههچى جهێ ئهو لێ بت قهستكرنا ڤێ مالێ فهركرییه بۆ كرنا حهجێ.
وههچییێ باوهرییێ -ب فهربوونا حهجێ- نهئينت ئهو كافره، وخودێ يێ دهولهمهنده چو مننهت ب وى وحهجا وى وكارێ وى نينه. و پێغهمبهر ژى -سلاڤ لێ بن- د وێ حهدیسا خۆ دا یا بهرى نوكه مه ڤهگێڕاى ئاشكهرا دكهت كو حهج ئێك ژ پێنج بناخهیێن ئیسلامێیه. و ئهو واجبه ل سهر ههر موسلمانهكێ بالغ و ئازاد و خودان عهقل و شیان، و شیان ب سێ تشتان پهیدا دبت: شیانا لهشى، كو یێ ساخلهم بت، و شیانا مالى، كو پـێـڤـه بـێـت، و شـیـانــا ڕێكێ كو چو ئاستهنگ تێدا نهبن.
و زانـا د ناڤبهرا خۆ دا ب خیلاف چووینه كانێ ئهو د گاڤێ دا واجبه -وهكى خودانێ مهتنى بۆ چووى-، یان بۆ مرۆڤى ههیه وێ گیرۆ بكهت و ب دلێ خۆ بچت.. و ههر چاوا بت یا باشتر ئهوه مرۆڤ لهزێ لێ بكهت؛ چونكى ئهو نزانت كانێ دێ چ ئێته سهرى.
(و عومره ژى ههر وهسا) یهعنى: ئهو ژى وهكى حهجێ واجبه، جارهكا ب تنێ د عهمرى دا (و یا زێدهتر) ژ جارهكێ (سوننهته).
ناڤبڕا دویێ
دڤێت ب ئنیهتێ ڕهنگێ حهجێ بێته دهسنیشانكرن
ويجب تعيين نوع الحج بالنية من تمتع، أو قران، أو إفراد، والأول أفضلها، ويكون الإحرام من المواقيت المعروفة، ومن كان دونها فمهله أهله، حتى أهل مكة منها.
(و ل دهمێ ئینانا ئنیهتێ دڤێت ڕهنگێ حهجێ بێته دهسنیشانكرن، كانێ دێ كیژ ڕهنگى كهت) چونكى سێ ڕهنگێن كرنا حهجێ ههنه:
⚪ئێك: (تهمهتتوع) و ئهڤه ئهوه مرۆڤ ل ههیڤێن حهجێ بگههته مهكههێ، و عومرێ بكهت، پاشى ئیحرامێن خۆ بدانت، حهتا دهمێ حهجێ دئێت، و هنگى جارهكا دى ئیحرامێن خۆ بكهته بهر خۆ، و حهجێ بكهت.. و هنگى قوربانهك ل سهر وى واجب دبت.
⚪دوو: (یان قیران) و ئـهڤـه ئــهوه ئــهو بـێـتـه مـهكـههـێ عومرێ بكهت، و بمینته د ئیحرامان دا حهتا دهمێ حهجێ دئێت، و حهجێ ژى دكهت، پاشى ئیحرامان بدانت.
⚪سێ: (یان ئیفراد) و ئهڤه ئهوه ئهو حهجێ ب تنێ بكهت، و عومرێ نهكهت. ڤێجا ل دهمێ ئینانا ئنیهتێ دڤێت ئهو بزانت كانێ ئهو دێ چ ژ ڤان ههر سێ ڕهنگان كهت، (و ڕهنگێ ئێكێ) كو تهمهتتوعه (باشتره) چونكى پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- فهرمان ل صهحابییان كر كو ئهو وێ بكهن، ههر چهنده وى ب خۆ (قیران) كر؛ چونكى وى قوربان د گهل خۆ ئینابوون.
(و ئیحراما بۆ حهجێ ژ جهێن دهسنیشانكرییه) یێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئاشكهرا كرین، و مهخسهد ب ئیحرامێ ل بهرخۆكرنا جلكێن ئیحرامانه، تشتێ هندێ دگـههـیـنـت كــو ئــهڤـه مرۆڤى دهست ب حهجا خۆ كر، و دبێژنێ: ئیحرام، چونكى ژ هنگى وێڤه هندهك تشتێن حهلال ل سهر مرۆڤى حهرام دبن.
(و ههچییێ جهێ وى د ناڤبهرا وان جهێن دهسنیشانكرى و مهكههێ دا بت) یهعنى: مالا وى بكهفته د چارچووڤهیێ میقاتان دا، (جهێ ل بهرخۆكرنا ئیحرامان بۆ وى مالا وییه) و خهلكێ مهكههێ ل مهكههێ ئیحرامان گرێ ددهن.
ناڤبڕا سێیێ
ئهو تشتێن ب ئیحرامان ل سهر مرۆڤى حهرام دبن
ولا يلبس المحرم القميص، ولا العمامة، ولا البرنس، ولا السراويل، ولا ثوبا مسه ورس ولا زعفران، ولا الخفين إلا أن لا يجد نعلين فيقطعهما حتى يكونا أسفل من الكعبين، ولا تتنقب المرأة، ولا تلبس القفازين، وما مسه الورس والزعفران، ولا يتطيب ابتداء، ولا يأخذ من شعره وبشره إلا لعذر، ولا يرفث، ولا يفسق، ولا يجادل، ولا ينكح، ولا ينكح، ولا يخطب، ولا يقتل صيدا، ومن قتله فعليه جزاء مثل ما قتل من النعم، يحكم به ذوا عدل، ولا يأكل ما صاده غيره إلا إذا كان الصائد حلالا ولم يصده لأجله، ولا يعضد من شجر الحرم إلا الإذخر، ويجوز له قتل الفواسق الخمس، وصيد حرم المدينة وشجره كحرم مكة إلا أن من قطع شجره أو خبطه كان سلبه حلالا لمن وجده، ويحرم صيد وج وشجره.
ل بهرخۆكرنا ئیحرامان ل میقاتى ئێك ژ واجباتێن حهجێنه، و ئهو كهسێ ئیحرامان بكهته بهر خۆ هندهك كار ههنه ل سهر وى حهرام دبن هندى ئهو د ئحرامان دا بت، و ل ڤێرێ بهحسێ وان كاران دئێتهكرن:
⚪1- ب نسبهت كراسى وكار و كۆكى: (ئهو كهسێ د ئیحرامان دا بت قهمیسى ناكهته بهر خۆ، ههر وهسا شاشكێ، و كراس و دهرپێى) و ههر جلكهكێ هاتبته كهركرن و دورین، (و ئهو جلكێ ب بۆیاغهكا ب بێهن هاتبته ڕهنگكرن، یان زهعفهران هاتبته تێدان) یان ههر بێهنهكا خۆشا ههبت، (و چێ نابت ئهو خوفكان بكهته پییێن خۆ، وهسا نهبت وى چو نهعال نهبن، و هنگى دڤێت ئهو وان د بن گۆزهكان ڕا بـبـڕت، و ژن پـێـچـێ نـاكـهتـه بـهر خـۆ، و دهزگۆركان ناكهتێ، ههر وهسا جلكێ ب بێهن).
⚪2- (و ئهو) پشتى دكهفته د ئیحرامان دا (بێهنێن خۆش ل خۆ ناكهت) بهلێ ئهگهر بهرى هنگى بێهنهك ل خۆ كربت، و ئهو بێهن بمینت دورسته.
⚪3- (و ئهو چویێ ژ موى و نینۆكێن خۆ ڤهناكهت، وهسا نهبت وى عوزرهك ههبت) وهكى نهخۆشییهكێ، هنگى ئهو دێ كفارهتێ دهت.
⚪4- (و چوونا نڤینێ، و گۆتنا ئاخفتنێن كرێت و سهقهت و ههڤڕكى بۆ وى چێ نابت).
⚪5- (و چێ نابت بۆ وى ئهو ژنێ بۆ خۆ یان بۆ ئێكێ دى بینت، یان بخوازت).
⚪6- (و نێچیرێ ناكهت) ل هشكاتى، بهلێ نێچیرا د دهریایێ دا بۆ وى دورسته. (و بۆ وى چێ نابت ئهو ژ نێچیرا كهسهكێ دى ژى بخۆت، وهسا تێ نهبت كو ئهوێ نێچیر كرى نه د ئیحرامان دا بت، و نه بۆ وى نێچیر كربت). (و دورسته بۆ وى ئهو وان ههر پێنج حهیوانان بكوژت یێن د حهدیسێ دا هاتین) ئهو ژى ئهو حهیوانن یێن كو خرابییێ دگههیننه مرۆڤان، وهكى: مشك و مار و دویپشك و صهیێ هار.. وهتد.
⚪7- (و نێچیرا حهرهما مهدینێ، و بڕینا دارێن وێ، وهكى یا حهرهما مهكههێیه) حهرامه و چێ نابت بێتهكرن، (و ئهگهر ئێكى كهسهك دیت یێ دارێ وێ دبڕت یان دوهرینت بۆ وى ههیه ژێ بستینت و بۆ خۆ ڕاكهت) و ئهوێ دار بڕى یان وهراندى یان نێچیر كرى دێ گونههكار بت، و ژ بلى گونههێ چو جزا و كفارهت بۆ نینن، وهسا نهبت كو د ئیحرامان دا بت، هنگى ئهو دێ كفارهتێ دهت. (و نـێـچـیـرا نهالا وهججێ و بڕینا دارێن وێ ژى حهرامه) و ئـهو نـهـالـهكــه ل طائفێ، و حهدیسهكا ضهعیف د ڤێ دهرباریێ دا ههیه.
ناڤبڕا چارێ
ئهو كارێن ل دهمێ طهوافێ دڤێت بێنهكرن
وعند قدوم الحاج مكة يطوف للقدوم سبعة أشواط، يرمل في الثلاثة الأولى، ويمشي فيما بقي، ويقبل الحجر الأسود، أو يستلمه بمحجن ويقبل المحجن ونحوه، ويستلم الركن اليماني، ويكفي القارن طواف واحد، وسعي واحد، ويكون حال الطواف متوضئا ساتر العورة، والحائض تفعل ما يفعل الحاج غير أن لا تطوف بالبيت، ويندب الذكر حال الطواف بالمأثور، وبعد فراغه يصلي ركعتين في مقام إبراهيم، ثم يعود إلى الركن فيستلمه.
(و دهمـێ حـهجـى دئێته مهكههێ دێ طهوافا هاتنێ كهت، و ئهو حهفت جارن، ل ههر سێكێن ئێكێ دێ ب لهز ب ڕێڤهچت و ل یێن دى دێ هێدى چت، و دێ بهڕێ ڕهش ماچى كهت، یان دێ گۆپالێ خۆ یان تشتهكێ وهكى وى كهتێ و گۆپالى ماچى كهت، و دێ دهستێ خۆ كهته روكنێ یهمانى) ئهڤ چهنده ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هاتییه ڤهگوهاستن.
(و ئـهوێ حـهجـا وى قـیـران بـت طهوافهك و سهعیهكێ ب تنێ دێ كهت، و ل دهمێ طهوافێ دڤێت ئهو یێ ب دهسنڤێژ بت، و عهورهتێ وى یێ ڤهشارتى بت) چونكى طهواف وهكى نڤێژێیه.
(و ژنا د عادهى دا بت ههر تشتهكێ حهجى دكهن ئهو ژى دكهت، طهواف تێ نهبت) طهوافا هاتنێ و یا خاترخواستنێ ئهو ژێ دئێته عهفیكرن.
(و سـونـنـهتـه ل دهمــێ طــهوافــێ وى زكرى بێژت یێ هاتییه ڤهگوهاستن) و ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هاتییه ڤهگوهاستن كو ل دهسپێكا ههر جارهكا طهوافێ وى دگۆت: (بسم الله، الله أكبر) و د ناڤبهرا روكنێ یهمانى و یێ بهرێ ڕهش دا دگۆت: (ربنا آتنا في الدنیا حسنة وفي الآخرة حسنة وقتنا عذاب النار).
(و پشتى ئهو ژ طهوافێ خلاص دبت ل نك مهقامێ ئیبراهیمى دو ركاعهتان دێ كهت، پاشى دێ زڤڕت و دهست كهته بهرى) ئهڤه ژ سوننهتێیه.
ناڤبڕا پێنجێ
واجببونا سهعییێ د ناڤبهرا صهفا و مهروایێ دا
ويسعى بين الصفا والمروة سبعة أشواط داعيا بالمأثور، و إذا كان متمتعا صار بعد السعي حلالا، حتى إذا كان يوم التروية أهل بالحج.
پشتى حهجى ژ طهوافێ خلاص دبت دێ دهست ب سهعییێ كهت، (و ئهو حهفت جاران دێ د ناڤبهرا صهفا و مهروایێ دا ئێت و چت، و دێ وان دوعایان بێژت یێن هاتینه ڤهگوهاستن) و سهعى ئێك ژ ئهركانێن حهجێیه، خودایێ مهزن دبێژت:
( إن الصفا والمروة من شعائر اللـه فمن حج البيت أو اعتمر فلا جناح عليه أن يطوف بهما ومن تطوع خيرا فإن اللـه شاكر عليم )(البقرة: 158)
یهعنى: هندى صهفا ومهروهنه ژ ڕێنيشانێن ئاشكهرانه يێن دينێ خودێ, يێن كو عهبدينییا خودێ ب هاتن وچوونا د ناڤبهرێ دا دئێتهكرن.
ڤـێـجـا هـهچییێ بـۆ حـهجـێ يان عومرێ قهستا كهعبێ بكهت، چو گونههـ وتهنگاڤى ل سهر وى نينه ئهگهر ئهو د ناڤبهرێ دا بێت وبچت, بهلكى ئهو چهنده ل سهر وى يا فهره, وههچییێ ژ دل خێران بكهت هندى خودێیه سوپاسدارێ وییه، سهرا كێمێ گهلهكێ ددهت, يێ پرزانايه ب كريارێن بهنییێن خۆ.
و سهعى ژ صهفایێ دهست پێ دكهت، و ل مهروایێ ب دویماهى دئێت، و یا سوننهت ئهوه ل سهر صهفایێ و مهروایێ ژى پشتى خواندنا ئایهتا بۆرى ڤى زكرى ژى بێژت:
(لا إله إلا الله وحده لا شریك له، له الملك وله الحمد وهو على كل شییء قدیر، لا إله إلا الله وحده، أنجز وعده، ونصر عبده، و هزم الأحزاب وحده)
(و ئهگهر حهجا وى تهمهتتوع بت، پشتى سهعیێ ئهو دێ ژ ئیحرامان دهركهڤت، حهتا ڕۆژا تهرویێ -ڕۆژا بهرى عهرهفێ- هنگى ئهو دێ ئیحرامان بۆ حهجێ كهته بهر خۆ) ژ خۆ ئهگهر حهجا وى قیران بت ئهو دێ مینته د ئیحرامان دا حهتا حهجا خۆ ژى ب دویماهى دئینت.
ناڤبڕا شهشێ
سهروبهرێ كرنا حهجێ
ثم يأتي عرفة صبح يوم عرفة ملبيا مكبرا، ويجمع العصرين فيها، ويخطب، ثم يفيض من عرفة، ويأتي المزدلفة، ويجمع فيها بين العشاءين، ثم يبيت بها ثم يصلي الفجر، ويأتي المشعر فيذكر الله عنده، ويقف به إلى قبل طلوع الشمس، ثم يدفع حتى يأتي بطن محسر، ثم يسلك الطريق الوسطى إلى الجمرة التي عند الشجرة، وهي جمرة العقبة، فيرميها بسبع حصيات، يكبر مع كل حصاة، ولا يرميها إلا بعد طلوع الشمس، إلا النساء والصبيان فيجوز لهم قبل ذلك، ويحلق رأسه أو يقصره، فيحل له كل شيء إلا النساء، ومن حلق أو ذبح أو أفاض إلى البيت قبل أن يرمي فلا حرج، ثم يرجع إلى منى، فيبيت بها ليالي التشريق، ويرمي في كل يوم من أيام التشريق الجمرات الثلاث بسبع حصيات، مبتدئا بالجمرة الدنيا، ثم الوسطى، ثم جمرة العقبة، ويستحب لمن يحج بالناس أن يخطبهم يوم النحر، وفي وسط أيام التشريق، ويطوف الحاج طواف الإفاضة، وهو طواف الزيارة يوم النحر، و إذا فرغ من أعمال الحج طاف للوداع.
(پاشى سپێدهیا ڕؤژا عهرهفێ دێ ئێته عهرهفێ د گهل گۆتنا: لبیك اللهم لبیك و الله أكبر، و دێ نڤێژا نیڤرۆ و ئێڤارى پێكڤه كهت، و دێ خوتبهیهكێ خوینت) ئهڤه ب نسبهت ئیمامى؛ چونكى پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهڤ چهندا هه كربوو، (پاشى دێ ژ عهرهفێ بهر ب موزدهلیفهیێ ئێت، و دێ نڤێژا مهغرهب و عهیشا پێكڤه ل وێرێ كهت، و ب شهڤێ دێ مینته ل وێرێ، پاشى دێ نڤێژا سپێدێ كهت، و ئێته مهشعهرێ، و زكرێ خودێ ل وێرێ كهت، و دێ ل وێرێ ڕاوهستت حهتا بهرى ههلاتنا ڕۆژێ، پاشى دێ دهته ڕێ حهتا دگههته نهالا موحهسسرێ) و ئهو جههكه دكهفته د ناڤبهرا موزدهلیفه و مینایێ دا، و ئهو جهه یێ خودێ لهشكهرێ ئهبرهههى لێ بـریـیـه هیلاكێ، (پاشى دێ ل ڕێكا ناڤێ چت حهتا دگههته جهێ هاڤێتنا بهركان ئهوا ل نك دارێ، یا كو دبێژنێ: جهمرهتولعهقهبه، و حهفت بهركان دێ هاڤێتێ، و د گهل ههر بهركهكى دێ بێژت: الله أكبر، و حهتا ڕۆژ نه ههلێت ئهو بهركان ناهاڤێت، ژن و زارۆك تێ نهبن دورسته بۆ وان ئهو بهرى هنگى بهركان بهاڤێن، و دێ سهرێ خۆ تراشت یان كورت كهت) و تـراشـیـن بـاشـتـره، (و هنگى ههر تشتهكێ ب ئیحرامان ل سهر وى حهرام بووى، بۆ وى حهلال دبت، ژن تێ نهبت
و ههچییێ سهرێ خۆ بتراشت، یان قوربانێ خۆ ڤهكوژت، یان بچته بهیتێ بهرى كو بهركان بهاڤێژت چو نینه، پاشى دێ زڤڕته مینایێ و شهڤێن تهشریقێ) كو ههر سێ شهڤێن پشتى شهڤا جهژنێنه، (دێ مینته ل مینایێ، و ههر ڕۆژ ل ههر سێ جهمهراتان -جهێن هاڤێتنا بهركان- دێ هاڤێت، ل ههر جههكى حهفتان، و دێ ژ جهمهرا بچویك دهست پێ كـهت، پاشى یا ناڤێ، پاشى جـهمـرا عهقهبـێ، و یا سوننهت بۆ ئیمامێ حهجێ ئهوه ل ڕۆژا جـهژنـا قـوربـانـى خـوتـبـهكـێ بـۆ خهلكى بخوینت، ههر وهسا ل ڕۆژا ناڤێ ژ ڕۆژێن تهشریقێ) كـو دبـتـه ڕۆژا دوازدهى هـهیـڤـا ذولحججه، چـونـكى پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهڤ چهنده كربوو، (و ل ڕۆژا جهژنا قوربانى حهجى طهوافا ئیفاضێ كو طهوافا زیارهتێیه دكهت، و ئهگهر وى كارێن حهجێ ب دویماهى ئینان دێ طهوافا خاترخواستنێ كهت).
ناڤبڕا حهفتێ
باشترین ڕهنگێن قوربانى
والهدي أفضله البدنة، ثم البقرة، ثم الشاة، وتجزئ البقرة والبدنة عن سبعة، ويجوز للمهدي أن يأكل من لحم هديه، ويركب عليه، ويندب له إشعاره وتقليده، ومن بعث بهدي لم يحرم عليه شيء مما يحرم على المحرم.
(و باشترین قوربان مرۆڤ ل حهرهمێ پێشكێش دكهت حێشتره، پاشى چێل، پاشى پهز، و چێل و حێشتر ئێك پێش حهفت كهسان ڤه چێ دبت، و دورسته بۆ وى كهسێ قوربانى ددهت ژ گۆشتێ قوربانێ خۆ بخۆت، یان لێ سویار بت، و سوننهت ئهو نیشانهكى لێ بكهت، یان تشتهكى د ستوی دا بدانت) دا بێته زانین كو ئهڤه بۆ قوربانییه و كهس نێزیك نهبت، و پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- تهنشتا قوربانێ خۆ پیچهكێ شهقكر حهتا خوین ژێ هاتى، و دو نهعالێن چهرمى د ستویى دانان.
(و ههچییێ قوربانهكى بۆ حهرهمێ بهنێرت تشتهك ل سهر وى حهرام نابت ژ وان تشتان یێن كو ل سهر وى كهسێ د ئیحرامان دا حهرام دبن).
دهرگههێ دویێ عومرا ب تنێ
يحرم لها من الميقات، ومن كان في مكة خرج إلى الحل، ثم يطوف ويسعى ويحلق أو يقصر، وهي مشروعة في جميع السنة.
(ئیحرام بۆ عومرێ ل میقاتى ل بهرخۆ دئێنهكرن) وهكى حهجێ، چونكى د ڤێ مهسهلێ دا چو جودایى د ناڤبهرا حهج و عومرێ دا نینه، (و ههچییێ ل مهكههێ بت دێ دهركهفته ژ دهرڤهى حهرهمێ، پاشى دێ طهواف و سهعییێ كهت، و دێ سهرێ خۆ تراشت یان كورت كهت. و ل ههمى دهمێن سالێ ئهو یا دورسته).