ـ 7 ـ
ئامیرهت نیشانن
ئهگهر ئهم بهرێ خۆ بدهینه ئامیرهتێن بهرى یێن چاخێ بهرى دیـرۆكـێ ل مـۆزهخانـهیـهكـێ دێ بینین ئهو د گهل بۆرینا دهمێ یێن پێشكهفتین . وئهو ئامیرهتێن مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ بهرى نێزیكى چارسهد هزار سالان چێكرین وهكى وان ئامیرهتان دباش نینن یێن مرۆڤێ نیاندرتال بهرى نێزیكى سهد هزار سالان ب ڕێكا دابڕینێ چێكرین .
وئهڤه هندێ ناگههینت كو ئهو مرۆڤێن ل دهمهكێ دهسنیشان كرى ل جیهانێ ژیاین ژ لایێ زیرهكیێ ڤه ههمى ل ئێك ڕێزێ بوون ، یان ئهو ههمى وهكى ئێك دپێشكهفتى بوون ، چونكى دبت كۆمهكا ئاكنجیێن شكهفتان هندهك كێركێن گهلهك ب ڕێك وپێك چێ بكهن ، وكـۆمهكا دى یا هـهر ل وى دهمـى ژیاى هـهبـت هـنـدهك كێركێن گران وبۆ ب كارئینانێ دنهخۆش چێ بكهن ، ودبت كـۆمـهكێ ژ ئاكنجیێن شكهفتان د چێكرنا ئامیرهتێن خۆ دا شێوهیهكێ جودا ژ یێ كۆمهكا دى ههبت ، ودبـت هـهردو كــۆم ڕهنـگـهكێ ئامیرهتان چێ نهكهن ، یان دبت ڕێكا كاكلكێ ل نك هندهك كۆمان ژ ڕێكا دابـڕیـنـێ پـتـر بێته ب كارئینان . وئهو ئامیرهتێن گورینێ كێمتـر ژ یێن تیڤلكرنێ چێ بكهن ، ل وى دهمێ كو كۆما دى ڕێكا دابڕینێ باشتـر ببینت وگهلهك ئامیرهتێن گورینێ یێن خودان دهڤێن تیژ چێ بكهن ، ونهدویره ڤێ كـۆمـێ زانـیـبـت كو ئهو دشێن ب گهلهك ڕێكان ئامیرهتێن گورینێ ب كار بینن .
ڤێجا ههر كـۆمـهكـێ ئهو ئامـیـرهت چێكرینه یێن وان دیتى كو پتـر مفایێ وان تێدا ههیه ، ووان ب ڕێكا خۆ یا تایبهت ئهو چێكرینه ، وئهگهر هندهك شارهزایێن نوى ڤهكۆلینێ ل سهر كۆمهكا ڤان ئامیرهتان بكهن یێن كۆمهكا دهسنیشان كرى ژ ئاكنجیێن شكهفتان چێكرین ، ئهو دێ شێن گهلهك عهدهت وسهروبهرێ ڤێ كۆمێ زانن ، ودێ شێن تشتهكى ژ ڕێبازا وان یا تایبهت د ژینێ دا زانن ، یان دێ شێن تشتهكى ژ ڕهوشهنبیریا وان زانن وهكى زانا دبێژن .
و ژ ئێغبالا باش بوو كو ئاكنجیێن شكهفتان حهز ژ پاقژیێ وسهروبهرى نهدكر ، لهو وان شكهفتێن خۆ پاقژ نهدكرن ، بهلكى وان ههستیێن گیانهوهران وئامیرهتێن خۆ یێن شكهستى هاڤێتى د ناڤ گلێشى دا دهێلان ل بهر دهرێ وان شكهفتێن خۆ یـێـن وان بارا پـتـر ژ دهمـێ خـۆ لـێ دبـۆرانـد . وئهگهر وان پشتى چهند جیلهكان خۆ ژ ئـێـك ژ وان شكهفتان ڤهدگوهاسته ئێكا دى ژى ئهو تهخهیهكا ستویـر ژ گلێشى یا كو چهند سالان كهفتیه سهر ئێك ل پاش خۆ دهێلا .
وئهگهر شكهفت چهند سهدسالهكان ما ڤالا ، ب بۆرینا دهمى ئهو تهخهیا گلێشى ب تهخهیهكا دى یا ئاخێ دێ ئێته نخافتن ب كارتێكرنا هڕهباى ، ههر وهسا ژ بهر ژێـڤـهبوونا پـرتـێـن كهڤرى ژ بانێ شكهفتێ ، یان ژ بهر وێ گیرها ڕابوونا ئاڤێ ل پاش خۆ دهێلت ، پاشى ئهگهر وهسا چێبوو كو كۆمهكا دى ههر ل وێ شكهفتێ ئاكنجى ببت ئهو ژى دێ دهست ب دورستكرنا تهخهیهكا دى یا ڕهق یا گلێشێ كهفتیه سهر ئێك كهت ، وئهڤ تهخهیه ژى هێدى هێدى دئێته نخافتن پشتى كو ئهڤ كۆمه باردكهت وبۆ خۆ ل جههكى دى یێ نێچیرێ دگهڕیێت ، یان ژى جههكێ دى یێ سـهقایـێ وى خۆشتـر ، و ب ڤى ڕهنگى شكهفت ب گهلهك تهخهیێن گلێشى وبهرى وئاخێ دئێنه داگرتن ، وزانایێن ڤى دهمى دشێن ڤهكۆلینێ ل سهر ڤان تهخهیان ئێكێ ل دویڤ ئێكێ بكهن ، ودیرۆكا ڤان كۆمێن ژێك جودا یێن لـێ ئاكنجى بووین بخوینن دهمێ ئهو وان شكهفتان هل دكۆلن .
ودهرێ ئێك ژ ڤان شكهفتان یا كو دكهفته باكوورا ئسپانیا ئهوا دبێژنێ (( كاستللو )) ئێكجار یێ گـرتـى بـوو دهمـێ زانایان بۆ جارا ئێكێ كریه دلـێ كو وێ ببینن ، بهلـێ وان دیت كو ئهو تهخهیێن ل بهر دهرى كهفتینه سهر ئێك ودهرگهه ب دورستى گرتى ووهكى ئاخا عهردى لـێ هاتین ، ژ دوازده تهخهیان ژ پاشمایێن ئاكنجیێن شكهفتان پێك دئێن ، وههر تهخهیهك ژ وان پاشـمایان ب تهخهیهكا ئاخێ وبهران ژ تهخهیا دى دئێته جوداكرن .
وزانایان ئـهڤ تـهخـهیـه ب ڕژدى ئێك ل دویڤ ئێكێ هلكۆلان ، ووان دیت كو ههر تهخهیهكێ ژ وان هندهك نیشانێن شارستانیا ڕهنگهكێ مرۆڤێن شكهفتان یان شێوهیهكێ تایبهت یێ ژیارێ د ناڤ دا ههنه . ووان ههر دوازده تهخهیان ئاشكهرا كر كو دوازده كۆمێن ژێك جودا ژ مرۆڤان و ل دوازده دهمێن ژێك جودا د وێ شكهفـتـێ ڤـه ژیاینه ، وههر كۆمهكێ عهدهت وسهروبهرێ خۆ یێ تایبهت هـهبـوویه ، وئێكهمین جار ئهڤ شكهفته وهك جهێ ئاكنجیبوونێ هاتیه ب كارئینان ل دهمهكێ زوى بوو ژ چاخێ بهسـتـیـێ ، ودبت كو ئاكنجیێ وێ یێ دویماهیێ بهرى دهه یان پازده هزار سالان ژێ باركر بت .
وزانایان هندهك ناڤ بۆ وان شارستانیێن بهرى دیرۆكێ داناینه یێن وان گهلهك تشت ژێ زانین ، وئهڤ ناڤه ههر جار بۆ وان جهان دئێنه پالڤهدان یێن نیشان بۆ جارا ئێكێ ل سهر ڤان شارستانیا لـێ هاتینه دیـتـن . ودبت یا ب زهحمهت بت بیـر ل هندهك ناڤێن وهكى ئهبیفیلیان وئۆرینیسیان ومۆستێریان بێتهئینان ، بهلـێ گهلهك گهنجێن فهرهنسى ههنه دشێن گهلهك ب ساناهى ڤان ناڤان ڤهگێڕن ، چـونكى بارا پـتـر ژ وان ژ ناڤێن هندهك باژێڕ وشكهفتێن فهرهنسى دوهرگرتینه .
ناڤێ شارستانیا ئهبیفیلیان بۆ نموونه ژ ناڤێ باژێڕێ ئهبیفیل ئهوێ دكهفته باكوورێ فهرهنسا هاتیه وهرگرتن ، وناڤێ شارستانیا ئۆرینیسیانى ژ ناڤێ ئۆرینیاك ئهوێ دكهفته باشوورێ فهرهنسا هاتیه وهرگرتن ، وناڤێ شارستانیا مۆستێریان ژ ناڤێ مۆستێر ئهوێ دكهفته باشوورێ ڕۆژئاڤایا فهرهنسا یێ هاتیه وهرگرتن ئهو جهێ بۆ جارا ئێكێ كۆمهكا ڕهنگهكێ تایبهت ژ ئامیرهتان لـێ هاتیه دیتن ، وهكى ئامـیـرهتـێـن گورینێ یێن تهنك وسێگۆشهیێن بهرى یێن لێڤهكا وان یان دو لێڤان ددانك پێڤه وههمى ب ڕێكا دابڕینێ هاتینه چێكرن .
ونوكه ههر جارهكا زانایان كۆمهكا ئامیرهتان دیت ب ڕهنگێ خۆ ڤه گهلهك وهكى وان ئامیرهتان بن یێن كو وان ل مۆستێر دیتین ، ئهو چێكهرێن وان ئامیرهتان بۆ شارستانیا مۆستێر پالڤهددهن ، وئهو ئامیرهتێن د گهل ههستیێن مرۆڤێ نیاندرتال هاتینه دیتن هندێ دگههینن كو شارستانیا ڤان مرۆڤان یا مۆستێریان بوو ، ودهمێ زانایان چهند ئامیرهتێن مۆسـتـێـریان یـێـن وهكى ئێك ل هندهك جهێن ژێك جـودا ل ئۆروپا وئهفریقیا وڕۆژئاڤایا ئاسیا دیتین ، وان زانى كو گهلهك ژ ئاكنجیێن جیهانێ ل دهمـهكى ب ڕهنگهكێ گهلهك نێزیكى ئێك دژیان .
