( 7 )
ڕێڤەچوونا ڕۆژێ وهەیڤێ
د چار جهان دا ژ قورئانا پـیـرۆز ئیشارەت بۆ بن دەستكرنا ڕۆژێ وهەیڤێ وڕێڤەچوونا وان بۆ جهەكێ دەسنیشانكری ، یان حەتا دەمەكێ دەسنیشانكری هاتیەدان ، ئەو هەر چار جـهــ ژی ئەڤەنە :
1 ـ [ اللّهُ الّذِي رَفَعَ السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لأَجَلٍ مُسَمّى يُدَبِّرُ الأَمْرَ يُفَصِّلُ الآيَاتِ لَعَلّكُمْ بِلِقَاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُون ـ خودیە عەسـمـان ب شیانا خـۆ وبێ ستوین وەكی هوین دبینن بلندكرین ، پاشی ئەو ل سەر عەرشی بلندبوو ( ئستواكر ) بلندبوونەكا بابەتی وی بت ، ووی ڕۆژ وهەیڤ وەسا چێكرن مـفـایـێ بـەنـیـان تێدا بت ، هەر ئێك ژ وان د فەلەكا خـۆ دا حەتا دەمەكێ دەسنیشانكری دچت . ئەو كارێ دنیایێ وئاخرەتێ ب ڕێڤە دبەت ، وئایەتێن شیانا وی بەرچاڤ دكەن بۆ هەوە ئاشكەرا دكەت ، دا هوین باوەریـێ ب خـودێ وڕۆژا قیامەتێ بینن ، وپـەرسـتـنێ بۆ وی ب تنێ بكەن ] ( الرعد : 2 ) .
2 ـ [ يُولِجُ اللّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لأَجَلٍ مُسَمّى ذَلِكُمْ اللّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِير ـ وخودێ هندەكێ ژ دەمێ شەڤێ دكەتە د ناڤ ڕۆژێ دا ، ڤێجا هندی ژ شەڤێ كورت بووی هند ل ڕۆژێ درێژ دبت ، وهندەكێ ژ دەمێ ڕۆژێ دكەتە د ناڤ شەڤێ دا ، ڤێجا هند ژ ڕۆژێ كورت دبت هندی كریە د ناڤ شەڤێ دا ، ووی ڕۆژ وهەیڤ بن دەست كرینە ، هەردو بۆ دەمەكێ دەسنیشانكری ب ڕێڤە دچن ، ئەوێ ئەڤە كری خودێ یە خودایێ هەوە یێ كو ملك هەمی یێ ویە ، وئەوێن هوین ژبلی خودێ پەرستنێ بۆ دكەن هندی وی پەڕكی یـێ ب ســەر بـەركێ خورمێ ڤە د دەست دا نینە ] ( فاطر : 13 ) .
3 ـ [ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ يُكَوِّرُ اللّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لأَجَلٍ مُسَمّى أَلا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفّارُ ـ خودێ عەسمان وعەدر وهەر تشتەكێ د ناڤبەرێ دا ب حەقیێ ئافراندینە ، شەڤێ دئینت وڕۆژێ دبەت ، وڕۆژێ دئینت وشەڤێ دبەت ، ووی ڕۆژ وهەیڤ وەسا بن دەست كرینە كو مفایێ بەنیان تێدا بت ، هەر ئێك ژ وان حەتا دەمەكێ دەسنیشانكری د فەلەكا خۆ دا ب ڕێڤەدچت . هندی ئـەو خــودایـە یێ ئەڤ هەمی كارە كرین ، وئەڤ قەنجیە هەمی د گەل چێكریێن خۆ كرین ئەوە یێ زال وگەلەك گونەهــ ژێـبـر ] ( الزمر : 5 ) .
4 ـ [ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ يُولِجُ اللّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمّى وَأَنَّ اللّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِير ـ ئەرێ ما تە نەدیتیە كو خودێ هندەكێ ژ دەمێ شەڤێ كێم دكەت ، وڕۆژێ درێژ دكەت ، وشەڤێ كورت دكەت ، و هندەكێ ژ دەمێ ڕۆژێ كێم دكەت ، ڤێجا شەڤ درێژ دبت ، وڕۆژ كورت دبت ، ووی ڕۆژ وهەیڤ بۆ فایدێ هەوە بن دەست كرینە ، هەر ئێك ژ وان د فەلەكا خۆ دا حەتا دەمـەكێ دەسنیشانكری دچت ، وكو خودێ ب هەر كارەكێ خەلك دكــەن یــێ ئاگەهدارە چ باشی بت چ خرابی ، تشتەك ژ وی كاری ل بەر وی بەرزە نابت ] ( لقمان : 29 ) .
ئەڤ ئایەتە پێكڤە ئیشارەتێ ددەنە سێ مەسەلێن علمی یێن گرنگ :
یا ئێكێ : بن دەستكرنا ڕۆژێ ، ومەخسەد ب بن دەستكرنێ ئەوە خودێ ئەوە وەسا یا چێكری كو مفایێ مرۆڤی تێدا بت .
یا دووێ : هەیڤ ژی وەكی ڕۆژێ خودێ بۆ مرۆڤی بن دەستكریە ووەسا چێكریە كو مفایێ مرۆڤی تێدا هەبت .
یا سیێ : ڕۆژ وهەیڤ هەردو یێن دچن ، وئەڤ چوونا وان هەر وهەر یا بەردەوام نابت ، بەلكی دێ حەتا دەمەكێ دەسنیشانكری بت ، وئەگەر ئەو دەمێ دەسنیشانكری هات ئەڤ ڕێڤەچوونە دێ ڕاوەستت ، وهنگی نە ڕۆژ نە هەیڤ بن دەستكری نامینت ، مەعنا هنگی ژینا مرۆڤی ل سەر عەردی دێ تێك چت ، بەلكی دێ بتە تشتەكێ موستەحیل ، وهنگی گوهۆڕینێن مەزن ب سەر گەردوونێ دا دێ ئێن .. وئەڤ دەمە ئەوە یێ قورئان دبێژتێ : ڕۆژا قیامەتێ .
وحەتا بۆ مە ئاشكەرا ببت كو هاتنا ڤێ ڕۆژێ ئەوا كافر باوەریێ پێ نائینن ڕاستیەكا علمیە ، وتشتەكە علمێ مرۆڤی یێ نوی پشتەڤانیا وی دكەت ، دڤێت چەندەكێ ژ لایێ علمی ڤە بەرێ خۆ بدەینە تەفسیرا ڤان هەر سێ مەسەلان یێن ڤان ئایەتان ئیشارەت دایێ .
مەسەلا ئێكێ : وەكی مە گۆتی بن دەستكرنا ڕۆژێ یە ، وحەتا ئاخفتنا مە یا ئاشكەرا بت ئەم دێ گۆتنا خۆ د چەند خالەكێن كورت دا كۆم كەین :
1 ـ ڕۆژ ئەوا ل سەر ڕەنگێ تەپەیەكا غازا هلكری هاتیە ئافراندن ، سەنتەرێ كۆمەكا ستێر وكەوكەبانە یێن كو دبێژنێ كۆما ڕۆژێ ، وئەڤ ڕۆژە وەكی فرنەكا نەوەوی یا مەزنە طاقێ ددەتە كۆما خۆ هەمیێ ، و ژ بەر ( كوتلا ) ڕۆژێ و ( جاذبییەتا ) وێ یا مەزن ڕۆژ هەمی پێكهاتیێن خۆ دكێشتە سەنتەرێ خۆ ، لەو گەرماتی د نیڤا ڕۆژێ دا ب ڕەنگەكێ وەسا بلند دبت كو كریارا پێكڤەمانا ناڤۆكی هەر وهەر یا بەردەوام بت ، و ژ لایەكێ دی ڤە دەمێ گەرم د سەنتەرێ ڕۆژێ دا زێدە بلند دبت ئەو غازێن سەنتەر ژێ پێك دئێت ژێك دئێنەدەر وئەڤ چەندە دبتە ئەگەرا هندێ پێكهاتیێن ڕۆژێ ژ سەنتەرێ وێ دویر كەڤن ، ڤێجا دا كو ڕۆژ وەكی خۆ بـمـیـنــت وخــراب نەبت خودێ هەڤسەنگی و ( تەوازنەكا ) عەجێب د ناڤبەرا ڤێ كێشان وپالدانا د سەنتەرێ ڕۆژێ دا هەی دانایە .
2 ـ ئــەو طاقا مەزن یا كو ژ ڕۆژێ دەردكەڤت نێزیكی ئێك ژ هزارێ ب تنێ دگەهتە عەردی ، ئەڤ ئێك ژ هزارێ ئەوا ئەگەر میزانیێن دەولەتێن عەردی هەمیێ تێرا چێكرنا نیڤا وێ نەكەن ، ئەوە بەردەوامیێ ددەتە ژینا مرۆڤی ل سەر عەردی ، چونكی ب ڕێكا وێ طاقێ مرۆڤ وگیانەوەر وشینكاتی هەبوونا خۆ دپارێزن ، وئەگەر ئەو طاقە نەبا هاتنا بای وبارانێ نەدما ، وئاڤ ل سەر ڕویێ عەردی نەدما ، وهنگی ژین ب گشتی نەدما .
3 ـ خـودێ وەسا حەز كریە ئەڤ عەردێ ئەم ل سەر دژین ب غیلافەكێ جەووی یێ موكم یێ پاراستیە ، وئەڤ غیلافەیە عەردی ژ تیشكێن خراب دپارێزت ، وناهێلت چو لەشێن غەریب بێنە خوارێ و ب عەردی بكەڤن ، وئەگەر ڕۆژ وتیشكێن وێ نەبن ئەڤ غیلافە نامینت .
4 ـ ب ڕێكا ڕۆژێ مرۆڤ دشێت دەمی بزانت وڕۆژ وشەڤ وهــەیـڤ وسالان دەسنیشان بكەت ، چونكی ب زڤڕینا عەردی ل دۆر خۆ ل بەرانبەر ڕۆژێ شەڤ وڕۆژ چێ دبن وڕۆژا عەردی دئـێـتـە دەسنیشانكرن ، و ب زڤڕینا عەردی ل دۆر ڕۆژێ سال ب هەر چار وەرزێن خۆ ڤە پەیدا دبن .
ژ ڤان خالێن كورت بـۆ مـە دیار دبت كو خودێ ڕۆژ وەسا یا چـێـكری د خزمەتا مرۆڤی دا بت .
مەسەلا دووێ : بن دەستكرنا هەیڤێ یە ، وهەیڤ دویڤەلانكەكێ بچویكە بۆ عەردی ، نێزیكی ( 384400 ) كیلۆمتـران یێ ژ عەردی دویرە ، وئەو ل سەر ڕەنگێ تەپەیەكا كەڤریە ، وقوطرێ هەیڤێ نێزیكی ( 3474 ) كیلۆمتـرانە ، وبن دەستكرنا هەیڤێ ژ ڤان خالان بۆ مە دیار دبت :
1 ـ ب زڤڕینا هەیڤێ ل دۆر عەردی هەیڤا عەسمانی ئەم دزانین ئەوا ژ نێزیكی ( 29 ) ڕۆژ ونیڤان پێك دئێت .
2 ـ گوهۆڕینا ڕەنگێ هەیڤێ ل بەر چاڤێن مە دەمێ ژ زراڤیێ دەست پێ دكەت وحەتا گرۆڤڕ دبت پاشی ل كێمیێ ددەت وحەتا ل بەر چاڤێن مە بەرزە دبت هاریكاریا مە دكەت كو ڕۆژێن هەیڤێ ل سەر حەفتیان لێكڤە بكەین .
3 ـ ب تاڤەهەیڤێ دنیا ب شەڤێ ل بەر مە ڕوهن دبت ، مەعنا خودێ هەیڤ بۆ مە یا كریە ژێدەرەكێ ڕۆناهیێ ل دەمێ تاریا شەڤێ دئێت .
4 ـ هەیڤە كریارا ( مەد وجەزرێ ) د بەحرێ دا تمام دكەت ، وڤێ كریارێ مفایەكێ مەزن بۆ عەردی تێدا هەیە .
مەسەلا سیێ : ڕێڤەچوونا ڕۆژێ وهەیڤێ بۆ دەمەكێ دەسنیشانكری ، وئـەڤـە ژی ڕاستیەكا علمیە ل ڤان دویـمـاهیان ژ نوی مرۆڤ ب سەر هلبوویە ، وزانایێن فەلەكێ یێن نوی دبـێـژن : ڕۆژ بەردەوام یا خۆ دسۆژت ، چونكی د هەر پانیەكێ ژ عەمرێ خۆ دا ئەو پتـر ژ چار طەن ونیڤان ژ كوتلا خۆ ل سەر ڕەنگێ طاقێ ژ دەست ددەت ، وحەتا مەسافە د ناڤبەرا ڕۆژێ وعەردی دا هندی خۆ بمینت دڤێت عەرد ژی قەدەرەكێ ژ طاقا خۆ بەردەت ، وئەو چەندە ب خۆ چێ دبت ب ڕێكا پەقینا بوركانان .
وئەو مەسافا د ناڤبەرا عەردی وهەیڤێ ژی دا ب قانوینا جاذبییەتێ ڤە یا گرێدایە ، ئەو قانوینا پال ددەتە سەر ( كوتلا ) عــەردی وهـەیـڤـێ ، وچـونكی عەرد هندەكێ ژ ( كوتلا ) خۆ ژ دەسـت ددەت ـ وەكی مە گۆتی ـ یا فەرە هەیڤ ژی هندەكێ ژ ( كوتلا ) خۆ ژ دەست بدەت ، ئەگەر نە ئەو مەسافا د ناڤبەرا عەردی وهەیڤێ دا ب ڕەنگێ خۆ یێ عەدەتی نامینت ، بەلـێ تشتێ غەریب ئەوە ئەڤ تشتە چێ نابت ، یەعنی : ( كوتلا ) هەیڤێ هەر وەكی خۆیە وكێم نابت ، لەو گوهۆڕین ب سەر ڤێ مەسافێ دا دئێت ، ژ لایەكێ دی ڤە : مادەم هەیڤ ل دۆر عەردی دزڤڕت وعەرد وهەیڤ پێكڤە ل دۆر ڕۆژێ دزڤڕن ، وئەڤ زڤـڕیـنـا وان ل سەر ڕەنگێ هێكێ یە ئەوا دبێژنێ : ( القطع الناقص ) ، وئــەو حەرەكا ل سەر ڤی ڕەنگی بت قانوینەكا هەی ( تەحەككومێ ) تێدا دكەت ئەو ژی ئەڤەیە : لەز دكەفتە بن هەڤسەنگیا مەساحێ د گــەل زەمــەنـــی ، یـەعـنـی : ئەو چەند ژ سەنتەرێ گرانیێ دویر كەڤت لەز كێم دبت ، وچەند ئەو نێزیكی سەنتەری بت لەز زێدە دبت .
ل دویــڤ ڤــی قـــاعـیـدەی دەمێ هەیڤ د حەرەكا خۆ یا ( بەیضەوی ) دا دەمێ نێزیكی عەردی دبت لەزا وێ زێدە دبت ئەگەر نە عەرد ب جاژبییەتا خۆ ڤە دێ هەیڤێ ب لایێ خۆ ڤە كێشت ودێ ب عەردی كەڤت ، ودەمێ هەیڤ ژ عەردی دویر دكەڤت لەزا وێ كێم دبت ، مەعنا ( قوة الطرد المركزي ) كێم دبت ، وئـەگـەر وەسا نـەبـا هەیڤ دا ژ نطاقێ جاذبییەتا عەردی دەركەڤت وهنگی ڕۆژ ژ بەر جاذبییەتا خۆ دا وێ ب نك خۆ ڤە كێشت حەتا دادعویرت .
وچـونـكی عەرد ـ وەكی نوكە ب ڕێكەكا علمی بنەجـه بووی ـ د هەر سەد سالان دا ئێك ژ هزارێ ژ پانیێ ژ لەزا خۆ دەمێ ل دۆر خۆ دزڤڕت ژ دەست ددەت ، وئەڤ ژ دەست دانە ـ د گەل كو گەلەك وگەلەك یا كێمە ژی ـ بــەلـێ ئــەو كاری د لەزا هەیڤێ ژی دا دكەت ، وئەڤ چەندە دبتە ئەگەرا هندێ كــو هەیڤ د ڕێڤەچوونا خۆ دا هەر سال نێزیكی سێ سەنتیمران ژ عەردی دویر كەڤت ، وزانایـێـن فـەلەكـێ دبێژن : ئەڤ دویركەفتنا هێدە هێدی یا هـەیـڤـێ ژ عەردی دێ بتە ئەگەرا هندێ ڕۆژەك بێت هەیڤ ژ نطاقێ جاذبییەتا عەردی دەركـەڤت وبچتە د ناڤ نطاقێ جاذبـیـیـەتا ڕۆژێ دا ، وهنگی ڕۆژ دێ هەیڤێ ب لایـێ خـۆ ڤە كێشت وداعویرت وئەڤەیە دویـمـاهیا هەیڤێ یا كو هەر دێ ئێت ، وەكی نوكە زانا دبێژن وبەری وان ب چاردە قەرنان قورئانێ گۆتی دەمێ دبێژت : [ فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ . وَخَسَفَ الْقَمَرُ . وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ . يَقُولُ الإِنسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ ] ( القيامة : 7-10 ) یەعنی : ئەگەر ژ بەر ترس وسەهما ڕۆژا قیامەتێ چاڤ حێبەتی بوون ومەندەهووش مان ، وڕۆناهیا هەیڤێ نـەما ، وڕۆژ وهەیڤ پێكڤە هاتـنــە كۆمكرن ، هنگی مرۆڤ دبێژت : جهێ ڕەڤینا ژ عەزابێ ل كیڤەیە ؟
وكۆمكرنا ڕۆژێ وهەیڤێ ـ كو ژ نیشانێن هاتنا قیامەتێ یە ـ دێ ب هندێ بت ئەو هەردو بگەهنە ئێك !
مەعنا : ڕێـڤـەچوونا ڕۆژێ وهەیڤێ ئەوا قورئانێ وزانینا نوی ژی بەحس ژێ كری ، مەزنتـرین تەئكیدە ل سەر نەمانا ڤێ دنیایێ مرۆڤ ب خۆ ب علمێ خۆ گەهشتیێ .
