ناڤبڕا ئێكێ
ئهحكامێن ژنئینانێ
يشرع لمن استطاع الباءة، ويجب على من خشي الوقوع في المعصية، والتبتل غير جائز إلا لعجز عن القيام بما لا بد منه، وينبغي أن تكون المرأة ودودا ولودا بكرا ذات جمال وحسب ودين ومال، وتخطب الكبيرة إلى نفسها، والمعتبر حصول الرضا منها لمن كان كفئا، والصغيرة إلى وليها، ورضا البكر صمتها، وتحرم الخطبة في العدة، وعلى الخطبة، ويجوز النظر إلى المخطوبة، ولا نكاح إلا بولي وشاهدين، إلا أن يكون عاضلا، أو غير مسلم، ويجوز لكل واحد من الزوجين أن يوكل لعقد النكاح ولو واحدا.
(ژنئینان كارهكێ دورسته بۆ وى كهسێ شیان ههبت) و مـهخـسـهد ب شـیـانـێ ل ڤێرێ شیانا پهیوهندییا د گهل ژنێیه، (و ئهو واجبه ل سهر وى كهسێ بترست بكهفته د گونههێ دا) چونكى خۆپاراستنا ژ گونههێ واجبه، و ژنئینان ژ ڕێبازا پێغهمبهرانه، و ب تایبهتى پێغهمبهرێ مه -سلاڤ لێ بن-، (و رهبهنى تشتهكێ دورست نینه، بۆ وى تێ نهبت یێ نهشێت ب كارێ پێتڤى ڕاببت) و د هندهك دین و ڕێبازێن مونحهرف دا ههیه كو ئهو ب هێلانا ژنئینان و شویكرنێ خۆ نێزیكى خودێ دكهن، و ئهڤه كارهكێ دورست نینه.
(و پێتڤییه ئهو ژنا دئێته ئینان یا دلۆڤان بت، و ئهو بت یا عهیال دبن، و كچ بت، و خـودان جوانى و مال و مالبات بت، و یا دیندار بت) بـۆ هـنـدێ دا ژیـانـا د گهل وێ ب باشى ب ڕێڤه بچت. (و خواستنا ژنا ب عهمر ژ وێ ب خۆ دبت، و دڤێت ئهو ب خۆ ڕازى ببت ب وى یێ ههڤكویفێ وێ بت، و یا بچویك ژ وهلییێ وێ دئێته خواستن، و بێدهنگییا كچێ ڕازیبوونا وێیه) وهكى د حهدیسێن دورست دا هاتى، چونكى دبت ئهو شهرم بكهت، نه وهكى بیژنێ كو دڤێت ب دهڤێ خۆ رازیبوونا خۆ ئاشكهرا بكهت. (و خواستنا وێ ژنا د عیددهى دا بت حهرامه) چ عددێن بهردانێ بن یان یێن مرنا زهلامى بن، (و خواستنا ل سهر خواستنێ ژى حهرامه) وهكى كو زهلامهك ژنهكێ بخوازت، و هێشتا وان چو بڕیار نهداین، ئێكێ دى ڕابت بچت وێ ژنێ بخوازت، ئهڤه چێ نابت.
(و دورسته مرۆڤ بهرێ خۆ بدهته وێ ژنێ یا كو دێ خوازت، و چ شویكرن بێ وهلى -سهركار- چێ نابن) و وهلییێ وێ نێزیكترین مرۆڤێ وێ یێ زهلامه بۆ وێ، و ئهگهر چو زهلام نهبوون حاكم دێ بته وهلییێ وێ، (و دو شاهد ژى دڤێت ههبن) و ههبوونا وهلى شهرته (وهسا تێ نهبت كو ئهو یێ زالم بت یان نه موسلمان بت).
(و دورسته بۆ ههر ئێك ژ ژن و مێران كو وهكیلهكى بۆ ماركرنێ پێش خۆ ڤه بدانت، ئهگهر خۆ یێ ههردویان ئێك ژى بت).
ناڤبڕا دویێ
ژنئینانێن حهرام
ونكاح المتعة منسوخ، والتحليل حرام، وكذلك الشغار، ويجب على الزوج الوفاء بشرط المرأة، إلا أن يحل حراما أو يحرم حلالا، ويحرم على الرجل أن ينكح زانية أو مشركة، والعكس، ومن صرح القرآن بتحريمه، والرضاع كالنسب، والجمع بين المرأة وعمتها أو خالتها، وما زاد على العدد المباح للحر والعبد، وإذا تزوج العبد بغير إذن سيده فنكاحه باطل، وإذا عتقت الأمة ملكت أمر نفسها وخيرت في زوجها، ويجوز فسخ النكاح بالعيب، ويقر من أنكحة الكفار إذا أسلموا ما يوافق الشرع، وإذا أسلم أحد الزوجين انفسخ النكاح، وتجب العدة، فإن أسلم ولم تتزوج المرأة كانا على نكاحهما الأول، ولو طالت المدة إذا اختارا ذلك.
(و ژنئینانا وهختى) كو بۆ دهمهكێ دهسنیشانكرى بینت (یا هاتییه نهسخهكرن) یهعنى: ل دهسپێكا ئیسلامێ یا دورست بوو، پاشى ئهو حهتا حهتایێ هاته حهرامكرن، وهكى بوخارى و موسلم ههردو ڤهدگوهێزن.
(و ژنئینان بۆ حهلالكرنێ ژى حهرامه) و مهخسهد پێ ئهوه دهمێ زهلامهك ژنا خۆ سێ جاران بهردهت، و حهتا ئهو بۆ وى دورست بت، دڤێت شوى ب ئێكی دى بكهت، ڤێجا ڕابت د گهل كهسهكى ڕێ بكهڤت كو ژنا وى ماركهت پاشى بهردهت دا بـۆ یـێ ئـێـكـێ حـهلال بـت.. ئـهڤ كـاره یێ حهرامه، و پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- د حهدیسهكا خۆ دا لهعنهت ل ڤان ههردو زهلامان كرییه.
(ههر وهسا پێگوهۆڕكانێ) ئهو ژى حهرامه، و ڕهنگێ وێ ئهوه ژنهك ببته مههر بۆ ژنهكا دى.
(و ل سهر مێرى واجبه شهرتێن ژنێ ب جهـ بینت، وهسا تێ نهبت ئهو شهرت حهرامهكى حهلال كهت، یان حهلالهكى حهرام كهت) هنگى ئهو شهرت یێ بهطاله، ئهگهر نه.. ههر شهرتهكێ ژن ل دهمێ ماركرنێ بێژت، و زهلام پێ رازى بت، دڤێت زهلام وى ب جهـ بینت.
(و حهرامه بۆ زهلامى ژنهكا زناكهر یان كافر مار بكهت، و بهرۆڤاژى وێ چهندێ ژى) ژ بهر گۆتنا خودێ:(الزاني لا ينكح إلا زانية أو مشركة والزانية لا ينكحها إلا زان أو مشرك وحرم ذلك على المؤمنين )(النور: 3) ئهڤه ئهگهر ئهو زناكهر یێ بهردهوام بت ل سهر كارێ خۆ و تۆبه نهكهت.
(و ئهو ژنێن قورئانێ ماركرنا وان ب ئاشكهرایى حهرامكرى) و ئـهڤـه ئـهون یێن د ئایهتا (23)یێدا ژ سوورهتا (النساء) هاتین، وهكى: دهیكێ و كچێ و خویشكێ وهتد.. (و شیردان وهكى نهسهبێیه) یهعنى: ئهو ژنێن ب نهسهبێ بۆ مرۆڤى حهرام دبن وهكى وان ب دانا شیرى ژى حهرام دبن، بۆ نموونه: چێ نابت زهلام دهیكا خۆ یا نهسهبى مار بكهت، دهیكا شیرى ژى وهكى وێیه.. وهۆسا.
(و كۆمكرن د ناڤبهرا ژنێ و مهتا وێ یان خالهتا وێ دا چـێ نابت) هــهر وهســـا د ناڤبهرا ژنكێ و خویشكا وێ ژى دا، و قاعیده د ڤێ مهسهلێ دا ئهوه: دو ژن، ئهگهر ئێك ژ وان زهلام با یا دى دا بۆ وێ حهرام بت، چێ نابت د گهل ئێك بێنه كۆمكرن.
(و زێدهتر ژ هژمارا حهلال) كو چاره (بۆ مرۆڤێ ئازاد و بهنى چێ نابت، و ئهگهر بهنییهكى بێى دهستویرییا سهییدێ خۆ ژنئینا، ژنئینانا وى دێ یا بهطال بت، و ئهگهر ژنا بهنى هاته ئازادكرن ئهو وهلییا نهفسا خۆیه، و ئهو یا ب كهیفا خۆیه وێ دڤێت دێ مینته د گهل زهلامێ خۆ) یێ عهبد، (یان ژى دێ خۆ ژێ دهته بهردان).
(و ماركرن ب ههبوونا عهیبێ) ل نك ئێك ژ ههردووان (دئێته بهطالكرن) و مهخسهد ب عهیبێ ل ڤێرێ ئهو عهیبه یا ژن و مێرینى ب دورستى د گهل پهیدا نهبت.
(و كافر ئهگهر موسلمان بوون ماركرنێن وان یێن ڕێككهفتى د گهل شریعهتى دمینن) یهعنى: پێتڤى ناكهت ئهو جارهكا دى لێك بێنه ماركرن، و مهخسهد ب یێن ڕێككهفتى د گهل شریعهتى ژن ئهو نهبت یا بۆ ڤى زهلامى دورست نهبت.
(و ئهگهر ئێك ژ ژن و مێران موسلمان بوو ماركرنا وى د گهل یێ دى بهطال دبت، و دڤێت ژن عددێن خۆ بكێشت) حهتا بۆ وێ دورست بت ئهو شوى ب ئێكێ دى بكهت، (و ئهگهر زهلامێ وێ ژى موسلمان بوو هێشتا وێ شوى ب كهسێ دى نهكرى ئهو دێ ل وى زڤڕته ڤه، ئهگهر خۆ دهمێ ژێكڤهبوونا وان درێژ ببت ژى، ئهگهر وان ئهو چهنده هلبژارت).
ناڤبڕا سێیێ
ئهحكامێن مههرى
والمهر واجب، وتكره المغالاة فيه، ويصح ولو خاتما من حديد، أو تعليم قرآن، ومن تزوج امرأة ولم يسم لها صداقا فلها مهر نسائها إذا دخل بها، ويستحب تقديم شيء من المهر قبل الدخول، وعليه إحسان العشرة، وعليها الطاعة، ومن كانت له زوجتان فصاعدا عدل بينهن في القسمة، وما تدعو الحاجة إليه، و إذا سافر أقرع بينهن، وللمرأة أن تهب نوبتها، أو تصالح الزوج على إسقاطها، ويقيم عند الجديدة البكر سبعا، والثيب ثلاثا، ولا يجوز العزل، ولا إتيان المرأة في دبرها.
(و مههر واجبه) ل سهر زهلامى بۆ ژنێ، و مهخسهد ب مههرى (نهختى) ئهو ماله یێ زهلام ل دهمێ ماركرنێ ددهته ژنێ، و ئهو شهرتهكه ژ شهرتێن دورستییا ماركرنێ، وهكى بهرى نوكه د گهل مه بۆرى، و چو ماركرن بێ مههر چێ نابن، و ئهو مال بۆ ژنێیه، و كهسێ حهق نینه وى ژێ بستینت ئهگهر خۆ بابێ وێ ژى بت، (و مهكرووهه ژن زێده مالى بخوازت) ههر چهنده وێ حهقێ ههى هندى بڤێت مالى بخوازت، بهلێ ژنا ژ ههمییان پتر خودێ بهرهكهتێ دهاڤێتێ ئهوه یا بارێ زهلامى سڤكتر لێ بكهت، ئیمامێ عومهر دبێژت: ((مههرێ ژنان زێده نهخوازن، چونكى ئهگهر ئهو د دنیایێ دا قهدرگرتن با، یان ل نك خودێ تهقوا با، پێغهمبهرێ ههوه -سلاڤ لێ بن- ههژیتر بوو ب وێ چهندێ)) و ئهڤه ئیشارهتهكه ژ وى بۆ وى مههری یێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دایه ژنكێن خۆ، كو ئهو دوازده وهقى و نیڤ بوون، وهكى عائیشا دبێژت، بهلێ د گهل هندێ ژى شریعهتى چو حهد بۆ زێدهتر و كێمترییا مههرى دهسنیشان نهكرییه، ههر چهنده كێمى ل بهر مه شرین كرییه.
(و ئهو دورسته ئهگهر خۆ گوستیركهكا ئاسنى، یان نیشادانا قورئانێ ژى بت) مهعنا: ههر تشتهكێ مهنفعهتا وى بۆ ژنێ بزڤڕت، ئهگهر خۆ یێ كێم ژى بت و ژن یا پێ رازى بت، دورسته ببته مههر.
(و ههچییێ ژنهكێ مار بكهت، و چو مههر بۆ ڤهنهبڕى بن، مههرهكێ وهكی مههرێ ژنكێن وێ یێن دى) یهعنى: مرۆڤێن وێ یێن نێزیك (بۆ وێ ژى دكهڤت. و یا باش ئهوه هندهكێ ژ مههرى بۆ وێ پێش بێخن و بدهنێ بهرى ڤهگوهاستنێ).
(و ل سهر زهلامى واجبه خوشكۆك سهرهدهریێ د گهل وێ بكهت، و ل سهر وێ واجبه ئهو گوهدارییا وى بكهت، و ههچییێ دو ژن یان پتر ههبن دڤێت د ههر تشتهكێ پێتڤى دا دادییێ د ناڤبهرا وان دا بكهت، و ئهگهر وى سهفهرهك كر دێ پشكێ د ناڤبهرا وان دا هاڤێت، كانێ دێ كێ د گهل خۆ بهت، و بۆ ژنێ ههیه دۆرا خۆ بدهته ئێكا دى، یان ئهو و زهلامێ خۆ ل سهر هندێ پێك بێن كو دهستى ژ دۆرا خۆ بكێشت، و دهمێ ژنهكا نوى دئینت ئهگهر كچ بت حهفت ڕۆژان دێ مینته ل نك، و ئهگهر بیژن بت سێ ڕۆژان، و چێ نابت ئێكا هند بكهت كو وى عهیال نهبت) هندهك زانا دبێژن: چێ دبت بهلێ مهكرووهه، (و چێ نابت ژ پاشییێ ڤه بچته نك ژنكێ).
ناڤبڕا چارێ
زارۆك بۆ نڤینانه
والولد للفراش، ولا عبرة لشبهه بغير صاحبه، وإذا اشترك ثلاثة في وطء أمة في طهر ملكها كل واحد منهم فيه فجاءت بولد، وادعوه جميعا فيقرع بينهم، ومن استحقه بالقرعة فعليه للآخرين ثلثا الدية.
(و زارۆك ل سهر نڤینێن كێ بوویه ئهو یێ وییه، بلا ههر ب ڕهنگى ڤه وهكى خودانێ خۆ نهبت) یهعنى: ئهگهر ژنهكێ ب ڕهنگهكێ شهرعى شوى ب زهلامهكى كر، و چوو د مالا وى دا، پاشى وێ زارۆكهك بوو، ئهو زارۆك دێ بۆ مێرێ وێ ئێته پالدان، ئهگهر خۆ ئهو زارۆك ب ڕهنگێ خۆ ڤه وهكى وى زهلامى نهبت ژى، ژ بهر كو جارهكێ دو مرۆڤ د زارۆكهكى دا ب ههڤڕكى چوون كانێ ئهو یێ كێ ژ وانه، و دهمێ وان حوكمێ خۆ برییه نك پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- پێغهمبهرى حوكم بۆ وى كر یێ دهیكا زارۆكى ل نك.
(و ئهگهر سێ كهس ل دهمێ پاقژییهكێ چووبنه نك جارییهكێ، و وێ زارۆكهك بوو، و ههر ئێك ژ وان گۆت ئهو یێ منه، دێ پشك ئێته هاڤێتن، و ئهوێ پشك بۆ دكهڤت دێ دوسێكێن دیهتێ دهته ههردویێن دى) و د ڤان ڕهنگه مهسهلان دا جمهوورێ زانایان بـۆ پـشـكـێ دچــن، ئهگهر دهسنیشانكرنا بابێ زارۆكى ب چو ئهگهرێن بنهجهـ د شیان دا نهبت.. و ههژییه بێژین: ل زهمانێ مه یێ نوكه زانینا نۆژدارییێ هند یا پێشكهفتى دختۆر دشـێـن ب ڕێكێن علمى یێن بنبڕ بابێ زارۆكى دهسنیشان بكهن، لهو د ڤان ڕهنگه مهسهلان دا نوكه دڤێت گۆتنا دختۆرێن بسپۆر بێته وهرگرتن.
