ـ 8 ـ
قههرهمانێ ڕكۆ
گهلهك مـرۆڤـان گــرۆڤـه ونیشان ل سهر نهێنیێن مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ پێشكێش كرینه . هندهك ژ وان ژ نشكهكێ ڤه ب سهر نیشانان هـلبـوویـنـه ، ڕهنـگـه دهمـێ وان بیستانێ خۆ دكێلا ، یان دهمێ وان ل كانـهكێ كار دكـر ، یان بناخهیێن ئاڤاهیهكى هل دكۆلا ، وهندهك ژ وان زانانه ، نیشان ب دهست وان دكهڤن چونكى ئهو لـێ دگهڕن ، ودبت مۆزهخانه یان زانینگهه هندهك پارهى ژى بدهنه وان دا ئهو شاندهكێ زانستى بهنێرنه جههكێ دویر یێ ئهو هزر دكهن كو دێ هندهك نیشانێن نوى لـێ بینن .
ودبت گهڕیانا ل گرۆڤه ونیشانان ب بێ ئـومێدى ب دویـماهى بێت ، چونكى دبت ئهو ب بێنهكا فرهه چهند ههیڤێن درێژ عهردى ڤهكـۆلن بـێـى كـو ب سـهر تشتهكێ گرنگ هلببن ، ودبت گهڕیانا ل نیشانان یا ب ترس ژى بت ، چونكى هندهك جاران لێگهڕ دڤێت د دهراڤهكێ گهلهكێ سار دا ل ژێر عهردى مهلهڤانیان بكهت ههر چهنده ئومێدهكا گهلهكا كێم ب هاریكاریێ وان ههیه ئهگهر هات وئهو دهمێ ژ ڕویێ عهردى ددویر كهفتنه تهنگاڤیێ ، وهندهك جاران دڤێت ئهو ب وهریسى خۆ د كونهكا تهنگ ڕا د ناڤ كهڤرێن تیژ ڕا داهێلت ، ودبت ئهو وهریس بقهتیێت وئهو بكهڤت وبمرت ، و د گهل ڤان ههمى ئاستهنگان ژى گهڕیان ل گرۆڤهیێن نوى یا بهردهوامه ، وههر سال تشتێ نوى ب دهست مه دكهڤت . وئهڤ دیتنا گرنگ چ ژ لایێ جۆتیارهكى یان ئهندازیارهكى یان شاگردهیهكى یان شارهزایـهكـى ڤـه بت دهنگ وباس ب مانشێتێن مهزن ڤه ل سهر بهرپهڕێن ڕۆژنامهیان بهلاڤ دبن ، وبهلاڤۆكێن دهنگ وباسان ل ئێزگه وتهلهفزیوونان ژى وان دهنگ وباسان ڤهدگێڕن .
ومرۆڤ ل ههمى لایێن جیهانێ حهز دكهن پـتـرێ ژ مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ بزانن ، لهو ههر كـهسـهكێ هندهك شوینوارێن وى مرۆڤى ببینت وهك قهرهرهمانهكى ژ قههرهمانێن زانینێ دئێته خهلاتكرن .
بهلـێ ل سهد سالا بۆرى ( مەبەست پێ سەد سالا نوزدێ زاینی یە (وەرگێر)) مهسهله یا وهسا نهبوو ، ل وى دهمى بارا پتـر ژ مرۆڤان ب ساناهى ب وى كهسى دكرنه كهنى یێ گۆتبا كو وى هندهك ههستیێن مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ یان تشتهك ژ وان ئامیرهتێن وى چێكرین دیتینه ، ووان باوهر ژێ نهدكر چونكى وان باوهرى نهبوو كو مرۆڤ ل سهر ڕویێ عهردى ل وى دهمى ژیاینه یێ گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ لـێ ژیاین .
بۆ نموونه بارا پتـر ژ مرۆڤان باوهر ژ وى زهلامێ فهرهنسى نهكر ئهوێ دبێژنێ جاك بۆشێه دى برت دهمێ وى گۆتى كو وى هندهك ئامیرهتێن مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ دیتینه ، بهلـێ دى برت كهفته ڕكێ وڕژدى ل سهر هندێ كر كو ئهو یێ حهقه ، وگهلهك سالان ئهو ل بهر نههات ژ بهر تڕانهپێكرنا خهلكى ل گۆتنا خۆ لێڤه ببت ، ب ڕاستى وى ئهو ههڤڕكیێن زانستى كرن یـێـن كـو بـووینه ناڤدارترین ههڤڕكى د دیرۆكا زانینێ دا .
و دى برت ژ وان كهسان نهبوو یێن ههمى گاڤان ب زانینێ ڤه گرێدایى ، بهلـێ ئهو وهك گهنجهكێ حالـێ وى چهندهكێ خۆش شیا ب گهلهك وهغهران ڕاببت ، پاشى دویماهیێ ئهو بوو زێرهڤانهكێ گومركان ل باژێڕێ ئهبیفیلێ ل باكوورێ فهرهنسا ، و ژ هنگى وهره ئارهزۆیا وى یا خۆشتڤى بوو نڤیسینا زنجیرێن زارڤهكرنێ وچیرۆك وشعران ، پاشى وى خۆ ب نادیهكا خودانێن ئارهزۆیێن زانینێ ڕا گههاند ، نه ژ بهر چ ب تنێ ژ بهر هندێ چونكى ل وى دهمى مۆدێل ئهو بوو مرۆڤ خۆ بگههینته ڕێزێن ئێك ژ ڤان ڕێخستیان ، و ژ وان بابهتێن ئهندامێن وێ نادیێ گهنگهشه ل دۆر كرین ههردو زانینێن نوى بوون : زانینا جیۆلۆجیایێ وزانینا هلكۆلینان ، ئهو ههردو زانینێن دى بـرتـى تـشـتـهكـێ كـێـم ژێ دزانـى ، ئـهگـهر چ وى دل تێ نهبوو ب ڕهنگهكێ تایبهت خۆ د وان دا شارهزا بكهت .
ودى برتى دزانى كو تیڤلێ عهردى ژ چهند تهخهیێن ژێك جـودا ژ كهڤر وئاخێ چـێـبـوویـه ، وكو ههر تهخهیهك ژ وان ل چاخهكێ جودا ژ درێژه چاخێن دورستبوونا عهردى چێبوویه ، وههر تهخهیهك وهكى زانایێن جیۆلۆجایێ دبێژن نینهریا چاخهكێ جیۆلۆجى دكهت .
و دى برت دزانى ژى كو زانایێن هلكۆلینان د ڤهكۆلینێن خۆ دا ل دۆر گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ ڤان تهخهیان ب كار دئینن ، وكو ئهگهر وان هندهك ههستیێن بووینه بهر دیتن یێن دو ڕهنگێن ژێك جودا ژ گیانهوهرێن ئێك تهخهیا جیۆلۆجى ئهڤه وێ چهندێ ل نك وان مـسـۆگـهر دكـهت كـو ئهڤ ههردو ڕهنگێن گیانهوهران ل دهمهكى دژیان .
وڕۆژهكێ دى برتى زێرهڤانیا حهفارهكێ دكر دهمێ وێ د ڕویبارێ سۆم دا ل نێزیكى ئهبیفیلێ كار دكــر ، ئینا وى هـنـدهك هـهسـتـیـێـن مهزن وبهرێن غهریب د ناڤ وێ كۆما خیزى دا دیـتـن ئهوا ب هلكۆلانێ دهركهفتى ، وى ئهو هلگرتن وبهرێ خۆ دایێ .. وى هزر كر كو دبت ئهو ههستى یێن گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ بن ، لهو وى كره دلـێ خۆ وان ههستى وبهران نیشا ههڤالـێ خۆ یێ نۆژدار كازمیر بیكارى بدهت ئهوێ گهلهك تشت ژ زانینا هلكۆلینان دزانى .
ب ڕاستى ئهو بهر د سهرهنج ڕاكێش بوون ، دى برتى ئهو چهنده زانى دهمێ وى ئهو وهرگێڕاین ، لێڤێن وان دتیژ بوون ، وئهو وهسا دهاتنه پێش ههر وهكى ئهو ئامیرهتن یان جهكن ، یان ژى سهرهڕمێن تیژ وكێرك بوون ، وبۆ دى برتى وهسا دیار بوو كو ههر وهكى ئێكى لێڤێن وان ب ڕهنگهكێ جوان سهقاكرینه دا تیژ ببن ، ووى گۆته خۆ : ئهگهر ئهم بێژین ئهڤ ههستیه یێن گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێنه ، ومرۆڤى ئهڤ بهره وهسا دورستكرینه كو ببنه ئامیرهت ، ههبوونا بهر وههستیان د ئێك تهخهیا جیۆلۆجى دا بهرى كو حهفاره وان دهربێخت نیشانه كـو گـیـانـهوهرێن بـهرى دیـرۆكێ وچێكهرێن ڤان ئامیرهتان ژ مرۆڤان ل ئێك دهمى وپێكڤه ل سهر عهردى ژیاینه .
ئهڤ گاڤه بوو یا ژینا دى برتى ههمى گوهاڕتى ، چونكى بۆ وى ئاشكهرا بوو كو وى تشتهكێ گرنگ ڤهدیت ، ووى هزر كر كو ههمى زانایێن فهرهنسا دێ كهیف ب هندێ هێت كو ئهو شیاى بۆ وان بـنـهجـه بكهت كو هندهك مرۆڤ ژى ل وى دهمى ژیابوون یێ گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ لـێ ژیاین . ووى گۆته خۆ : مهزنتـرین زانایێن فهرهنسى یێن بۆ ئهكادیمیا فهرهنسى هاتینه هلبژارتن دێ بێژن وى زێدهیهكا مهزن ب سهر زانینا مرۆڤینیێ دا بهردایه . بهلـێ دیت یا فهره ئهو وان ڕاستیان مسۆگهر بكهت بهرى بهلاڤ كهت ، ودهمێ ئهو وان ههستیان نیشا زانایهكێ ناڤدار ددهت پێتڤیه ل نك وى مـسـۆگــهر ببت كو ئهو ههستى ب دورستى یێ چاخێ بهرى دیرۆكێیه ، وئهگهر وى ههستیهكێ ( لێڤ تیژ ) نیشا دا دڤێت ئهو یــێ پشت ڕاست بت كو ئهو ب دهستێ مرۆڤى یێ هاتیه چێكرن نه كو ب ڕێكهكا سروشتى ، ودا ئهو ڤان هزرێن خۆ بنهجـه بكهت یا فهر بوو ل سهر وى ئهو بزانت كو ئهڤ ههستیه ل وى دهمى هاتینه دابڕین یێ ئهو گیانهوهر لـێ ژیاین .
ودى برتى كره دلـێ خۆ ب ڤهكۆلینهكا وهسا ڕاببت یا خهلهتى تێدا نهبن ل دۆر ههستیێن گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ ، ووان ئامیرهتێن بهرى ژى یـێـن مـرۆڤى دورستكرین ، ژ وان یێن كو ههر د وێ تهخهیا جیۆلۆجى دا ههین ، وپشتى هنگى وى گهلهك ژ دهمێ خۆ ل گوندى بۆراند و د گهل ههڤالـێ خۆ دكتۆر بیكارى وى ڤهكۆلین ل سهر وان تشتان كر یێن وى دیتین ، وجۆتیار وپالهیێن كانان وپالهیێن دى ل وێ ههرێمێ گوه لێبوو كو دى برت بهایێ وان بهرێن هاتینه دابڕین وههستـیـێن كهڤن دهته وان ئهگهر وان ئهو بۆ وى ئینان ، ههتا هندهك ژ وان بۆ ڤێ مهرهمێ ب دابڕینا هندهك بهران ڕابوون بۆ هندێ دا هندهك پاره بگههنێ ، وگهلهك جاران ڤان ئامیرهتێن قهلپ ونهدورست ئهو ههردو زهلام د سهر دا دبرن .
وبۆ ههر كهسهكێ ل دۆر ئهبیفیلێ دژیا ئاشكهرا بوو كو دى برت پارهكێ باش دێ دهته وى مرۆڤێ كۆمهكا وان بهرێن دابڕى وههستیێن كهڤن بۆ وى ببهت یێن كو د تهخهیهكا عهردى دا ب ڕهخ ئێك ڤهبن ، ئهگهر هات ووى نیشانهك نیشا دا كو ئهو گهلهك دكهڤنن .
و ب بۆرینا دهمى دى برتى بهرێن حهسحاسى د وان كۆركان دا دیـتـن یـێـن كـو ل دۆر ورهخـێـن باژێـڕێ ئهبیفیلێ ههین ، ودیسا ب بۆرینا دهمى ئهو یێ ئاماده بوو ڤهكۆلینێ ل دۆر ههر سهنتیمهترهكا هـهبـت یا كـهڤـرى بـكـهت ، وههر ئاخهكا نوى یا یا ئاڤاهیهكێ نوى ل دۆر بێته نژنین ، وهــهر زوى دۆلابـێـن مالا وى ب بهرێن تیژ وههستیێن بهرى دیرۆكێ تژى بوون ، ووى پهرتووكهك ل دۆر وان پاشمایێن وى دیتین نڤیسى ، بهلـێ هێشتا وى ئهو دهلیلێ بنبڕ نهدیتبوو یێ ئهو لـێ دگهڕیا .
وسال بۆرین .. وكازمیر بیكار مر ، وپشتى بارێ كارى كهفته سهر ملێن دى برتى ب تنێ . ودویـمـاهـیـێ ، و ل سـالا 1844 ێ ـ پشتى بۆرینا دهه سالان ژ دهسپێكرنا وی بۆ ڤهكۆلینان ـ ڕۆژهكێ دى برت ب ڕێڤه دچوو وبهرێ وى ل هندهك پالهیان بوو دهمێ وان بناخه بۆ خهستهخانهیهكا نـوى دكـۆلان هـنـگـى وى ب خـۆ ئـهو تشت دیت یێ ئهو لـێ دگهڕیا .
د تهخهیهكا جیۆلۆجى یا عهردى دا ، و د ناڤ ئاخهكا ئهڤه چهند هزار سال كهسێ تێك نهداى وى پرتا ددانهكێ مهزن یێ فیلهكێ بهرى دیرۆكێ دیت ، ههر وهسا وى چار پرتێن بهرى ژى دیتن وى ب پشت ڕاستى ڤه باوهركر كو ئهو ب دهستێ مرۆڤهكى ل سهر ڕنگێ هندهك ئامیرهتان یێن هاتینه دابڕین .
ودى برتى باوهركر كو چو گومان ل سهر هندێ نهما كو مرۆڤ وگیانهوهرێ بهرى دیرۆكێ پێكڤه و ل ئێك دهمى ژیاینه .
دى برتى ڕاپۆرتهك ل دۆر وى ئهنجامى نڤیسى یێ ئهو وههڤالـێ خۆ بیكار گههشتینێ ، وئهو ڕاپۆرت هنارته پاریسێ ل نك ئهندامێن ئهكادیمىیا فهرهنسى ، ئهوێن كو دهاتنه هژمارتن ژ ناڤدارترین زانایێن دهمێ خۆ ، ئهوێن بۆچوونێن وان ل دۆر بابهتێن چاخێ بـهرى دیرۆكێ ژ لایێ بارا پتـر ژ زانایێن جیهانێ ڤه هاتینه قهبویلكرن .
و ب شهوق ڤه وى چاڤهرێیى هاتنا ماقویلان ژ پاریسێ بۆ ئهبیفیلێ كر ، دا ئهو ب خۆ دهلیلێ وى ل سهر ههبوونا مرۆڤێ بهرى دیـرۆكـێ ژى بـبـیـنن ، بهلـێ زانایهكێ ب تنێ ژى نههات ، چونكى ب هزرا وان تشتهكێ بهرعهقل نهبوو گۆتنا دى برتى یا دورست بت ، وئهو ل وێ باوهرێ بوون كو ئهو ژ زێرهڤانێ گومركا ئهبیفیلى گهلهك دزاناترن .
جـیـۆلۆجـیـێن فهرهنسا یێن ناڤدار ل وێ باوهرێ بوون كو دى برت نهشێت تهخهیهكا جیۆلۆجى ژ ئێكا دى جودا بكهت ، چونكى ئهو جیۆلۆجیهكێ زیرهك نینه ، و ل سهر ڤى بناخهیى وان گۆت : چێ نابت بۆ وى ئهو بێژت وى هندهك ئامیرهت ژ چێكرنا مرۆڤى د ناڤ تهخهیهكا وهسا دا دیتینه كو بۆ چاخێ گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ بزڤڕت ، و د سهر ڤێ چهندێ ژى ڕا وان هزر كر كو ئهگهر دى برتى زانینهكا باش ل دۆر بهران ههبا ئهو دا زانت كو دبت سروشت بهران ل سهر گهلهك ڕهنگان داببڕت ، ووان گۆت ههچى كهسێ بێژت ئهڤ بهره ئامیرهته ژ بهر هندێ چونكى لێڤهكا وى یا تیژه ، ئهو دێ مرۆڤهكێ دین بت .
وناڤـدارێن زانینا هلكۆلینان ـ كو زانینهكا نوى دهركهفتى بوو ـ هزر دكر دى برتى گهلهك زانین ل دۆر ههستیێن كهڤن ژى نینن ، ووان گۆت كو ئهڤه چهند ساله وان ههستیێن گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ دیتینه ، بهلـێ نهبوویه جارهكێ ناڤدارهكى گۆت بت كو وى ههستیێن مرۆڤێن چاخێ بهرى دیرۆكێ دیتینه ، وئهو بۆ هندێ چوون كو ئهڤه ب تنێ بهسه هندێ بگههینت كـو چـو دهلیلێن بـنـبـڕ ل سهر ههبوونا مرۆڤێ دیرۆكێ نینن .
و ب ڤى ڕهنگى ههڤڕكیێن درێژ دهست پێكرن ، دى برت وكـێـمـهك ژ پشتهڤانێن وى ل لایهكى بوون ، و ل لایێ دى بارا پـتـر ژ زانایێن فهرهنسا یێن ڕێزدارتر ڕاوهستیا بوون .
وزێرهڤانێ گومركان بهردهوامى ب كۆمكرنا ههستیێن كهڤن ودابڕى دا ، وڕاپۆرت ل دویڤ ڕاپــۆرتــێ ل دۆر دیـتـنێن خۆ دنڤیسـیـن ، و ل سهر حسێبا خـۆ یا تایـبـهت چاپ دكـرن ، ودهارتنه ژ دهرڤه ، ب وێ هیڤیێ كو زانایهكێ ناڤدار بخوینت وبێت دا وێ كۆمێ ببینت یا دى برتى گهلهك حهز دكر بهرچاڤ بكهت .
ودویماهیێ هندهك ڕاپۆرتێن وى گههشتنه ئنگلتهرا ، و ل وێرێ زانایان دهست ب ڤهدیتنا هندهك هزرێن نوى كر ، یێن وهسا كو ناڤچاڤێن ئهندامێن ئهكادیمیا فهرهنسى ژ بهر تێك بچن ، و ل سالا 1858 و 1959 گهلهك زانایێن ئنگلیز یێن ب ناڤ ودهنگ بڕیار دا ژ كهنالـى دهرباز ببن دا سهرا دى برتى بدهن ، ودهمێ ئهو گههشتینه ئهبیفیلێ ، وان زانایێن ئنگلیز یێن ناڤدار گهلهك ب هویرى ئهو پرتێن بهران یێن ب سهدان ئهوێن لێڤێن وان دتیژ ، ههر وهسا ئهو ههستیێن گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ یێن نهئێنه هژمارتن ئهوێن مالا دى برتى تژى كرین جهڕباندن ، پاشى چوون قهستا وان جهان ژى كر یێن دى برت هلكۆلینێن خۆ لـێ دكهت ، و ب بێنهكا فرهه ڤه وان تهخهیێن عهردى ل وێرێ هلكۆلان .
وپشتى وێ چهندێ مێڤانێن ئنگلیز چوونه ئهمیانێ ئهوا ( 50 ) كیلۆمهتران ژ وێرێ دویر ، ل وى جهێ ئێك ژ پشتهڤانێن دى برتى یێن كێم هلكۆلین دكر و ل ههستیێن گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ وبهرێن مرۆڤى دابڕین دگهڕیا ، و ل وێرێ ژى زانایێن ئنگلیز ب هندهك كریارێن جهڕباندنێ ڕابوون .. پاشى زڤڕینه وهلاتێ خۆ دا ڕاپۆرتێن خۆ ل دۆر تشتێ وان دیتى بنڤیسن .
وپشتى چهند ههیڤهكێن كێم ڕاپۆرتێن ئنگلیزان گههشتنه فهرهنسا وشارهزایێن فهرهنسى مهندههووش بوون دهمێ ئهو ڕاپۆرت خواندین .
وزانایێن ئنگلیز ئاشكهرا كر كو ههر چهنده جاك بۆشێـه دى برتى هندهك خهلهتیێن جیۆلۆجى ههبوون ژى ، چونكى هندهك پرتێن بهرى د ناڤ كۆما ئهبیفیلێ دا ب خۆ چێبووینه نه كو ب دهستێن مرۆڤان هاتینه دورستكرن ، وهندهك ژ وان دقهلپ ونهدورست بوون ، چونكى ئهو چهند ههیڤ یان سالهكێن كێم بوون ئهو ب دهستێن ههڤسویێن دى برتى هاتبوونه دابڕین ، بهلـێ د گهل هندێ ژى زانایێن ئنگلیز مسۆگهر كر كو د ناڤ وێ كۆمێ دا هندهك ئامیرهتێن بهرى ههبوون یێن ب دهستێ مـرۆڤى هاتینه دابڕین ، وكو ئهڤ ئامیرهته ب ڕهنگهكێ بنبڕ هندێ دگههینت كو مرۆڤ ژى وى دهمى ل سهر عهردى ژیاینه یێ گیانهوهرێن بهرى دیرۆكێ وهكى مامووسى لـێ ژیاین ، وزانایێن ئنگلیز ڕاگههاند كو دى برتى گهلهك زێدهیى ب سهر زانینێ ڤه بهرداینه .
وگـهلهك شارهزایـێـن فهرهنسى یێن ڕكدار ههبوون هێشتا ل وێ هیڤیێ بوون كو هندهك كێماسیان د ڕاپۆرتێن ئنگلیزى دا ببینن ، بهلكى وان بهرگهڕیان كر كو ههما ئێكجار پـشـت بهدنه وان ڕاپۆرتان ل وى دهمێ ژ نشكهكێ ڤـه دربهكێ دى ب وان كهفتى ، ئهو دربا ژ لایێ زهلامهكێ شهرمینتـر ژ دى برتى ڤه هاتى ، وئهو زهلام ژى یێ فـهرهنـسـى بوو ، وئهو ژى یێ خودان ڕكى وڕژدى بــوو ، بـهلـێ ب شێوهیهكێ هێمن ، وئهو زهلام ئدوارد لارتت بوو ، ل سهرى لارتتى كارێ پارێزهریێ دكر ، پاشى وى پشت دا وى كارى و ل ڤهدیتنا نهێنیێن دهمێ بۆرى گهڕیا ، وئهو ژى وهكى زانایێن ئنگلیز خودان مهژیهكێ بهرفرههــ بوو و ژ هزرێن نوى نهدترسیا ، وئهو ژ زهلامێن فهرهنسى یێن پێشیێ بوو یێن باوهر دكر كو بهلكى دى برت یێ دورست بت .
ل درێژیا چهند سالهكان و ب بێ دهنگى لارتت ب هلكۆلینێن خۆ ل شكهفتێن فهرهنسى و ل بن كهڤرێن هلاویستى ڕابوو ، بۆ هندێ دا دهلیلهكى ل سهر ههبوونا مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ ببینت ، ئهڤه بهرى ڕاپۆرتێن ئنگلیزان پهیدا ببن .
و ل سالا 1861 وى ئهو دهلیل دیت یێ كو ئهو لـێ دگهڕیا ، كو پرتهكا شاخێ پهزكویڤیهكێ چاخێ بهرى دیرۆكێ بوو ، ووێنهیێ سهرێ هرچهكا شكهفتێن چاخێ بهرى دیرۆكێ ل سهر هاتبوو كۆلان . وئهڤ شاخه د تهخهیهكا گهلهك كویر دا ژ وێ ئاخا ئهڤه ب هزاران سالانه چو دهست نـهگـههشتینێ هاتـبـوو ڤـهشارتن ، وپشتى هنگى چو گومان نهما كو ئهڤ شاخه یێ گیانهوهركى بوو ل چاخێ بهستـیـێ ژیابوو .
و چو گومان نهمابوو كو ئهڤ نهخشه هاتبوو چێكرن بهرى شاخ بمینته ل بن ئاخێ ، ههر وهسا چو گومان نهمابوو كو ئهو كهسێ ئهڤ نهخشه كۆلاى ڕهنگێ هرچێن شكهفتان باش دزانى ، و ژ دو ڕهنگێن مرۆڤان پێڤهتر كهس نزانت كانێ ڕهنگێ ڤان هرچان یێ چاوا بوو : ڕهنگێ ئێكێ : ل وى دهمى ژیابوو بهرى كو هرچێن شكهفتان ببریێن بهرى چهند هزار سالان ، وڕهنگێ دووێ : ئهو زانایێ هلكۆلینان یێن ڤێ دویماهیێ ههستیێن هرچێن شكهفتان دیتین .
وههر چاوا بت ئهڤ ههستیێن د ناڤ تهخهیهكا كهڤنا ئاخێ دا هاتینه ڤهشارتن ب دهستێ چو زانایێن هلكۆلینان نههاتینه نهخشاندن ، وڕامانا ڤێ ئهوه چـو گـومان د هـنـدێ دا نینه كو ئهڤ نهخشێن كێم ب دهستێ مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ هاتینه چێكرن .
وچهند سالهكێن درێژ نهبوورین ههتا ل دویماهیا سالا 1867 لارتت ب سهر دیتنهكا دى هلبوو وى پلـهیا ڕێــزگــرتـنــێ پێ ب دهست خۆ ڤه ئینا ل پـێـشانـگـههـا دهولهتـى یا مهزن ل پاریسێ ، و ل وێرێ ل هۆلا پێشانگههێ یا بهرفرهه ڕۆژ بۆ ڕۆژێ مرۆڤ ل وى تشتى كۆم بوون یێ لارتتى بهرچاڤ كرى كو پـرتـهكا بـچـویـك بـۆ ژ ددانهكێ مامووسى وێنهیێ مامووسى ب خۆ ل سهر هاتبوو نهخشاندن ، وخهلكى دهمێ بهرێ خۆ ددایێ ب سههم ڤه دگۆته ئێك ودو : (( ما هوین نابینن كو یێ ئهڤ وێنه نهخشاندى ب دورستى ڕهنگێ مامووسى دزانى ، وكو ئهڤ گیانهوهره ل دهمێ وى ل عهردى دژیا ؟ مهعنا ئهو مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ یه )) .
ودویماهیێ ئهو ههڤڕكیا درێژ یا جاك بۆشێـه دى برت دهست پێ كرى ب دویماهى هات ، ومرۆڤێ بـهرى دیـرۆكـێ ژى چــو د ناڤ كۆما قنێتێ مرۆڤى یێ مهزن دا ، وزانینا بهرى دیرۆكێ پێگاڤێن خۆ ل سـهر ڕێـكـێ موكم كرن ، ئهو زانینا ڤهكۆلینێ ل دۆر مرۆڤێ بهرى دیـرۆكێ وڕهنگێ ژینا وى دكهت .
