( 8 )
نهێنیێن عەوران و باران و ئاڤا ژێرعەرد
مەسەلا زڤـڕانـدنا ئاڤـێ د ڤی عەردێ مە دا یێ ئەم ل سەر پـشتێ دژیـن ئێك ژ وان مەسەلانە یێن زانایێن ( هیدرۆلۆژیایێ ) ل ڤان سەدسالێن دویماهیێ خەمەكا مەزن ژێ خواری .
وەرگەڕیانا ئاڤا دەریایێ بۆ هلمێ ، وبلندبوونا ڤێ هلمێ بەر ب عەسمانی ڤە ، وچێبوونا عەوران ودورستبوونا وان ، پاشی بارینا ڤان عەوران ل سەر عەردی وچوونا ئاڤا وان د زكێ عەردی دا ، وكـۆمــبــوونا وێ ئاڤێ ل ژێریا عەردی ، پاشی دەركەفتنا وێ ب ڕێكا پەقینا كانیان ، وكۆمبوونا ڤێ ئاڤێ ب ڕێكا جۆ وڕویباران وڕێـژتـنا وێ ل سەر دەریایێ .. ئـەڤـەیـە ڕەنـگـێ دورست یـێ زڤـڕانـدنا ئاڤێ د عەردی دا ، وئەڤە ئێك ژ وان ڕاستیێن علمیە یـێـن نـوكـە زارۆكێن مە ژی دزانن ، چونكی ئەو هەر ژ خواندنا سەرەتایی وەرە بۆ وان دئێتە گۆتن ، بەلـێ ئەگەر ئەم بەرپەڕێن دیرۆكێ قەلدەین و ل ڤێ مەسەلـێ بگەڕیێین دێ بینین حەتا بەری چارسەد سالان ژی ئەڤە مەسەلەك بوو علمێ مرۆڤی نەگەهشتبوویێ ، وچو زانین ل دۆر نەبوون .
دیرۆك بۆ مە ڤەدگوهێزت كو ئێكەمین بۆچوون ل دۆر مەسەلا زڤــڕانــدنا ئاڤــێ بــۆچوونا ( تالیس دی میلات ) ی بوو ئەوا ل سـەدسالا حەفتێ بەری زایینێ پەیدا بووی ، میلاتی دگۆت : ب كارتێكرنا بای ئاڤ ژ ئەقیانۆسان دئـێـت ودكەفتە سەر عەردی ، وتێدا دچتە خوارێ ، و د بن عەردی ڤە نەفەقەكا مەزن هەیە وێ ئاڤێ جارەكا دی دزڤڕینتە ئەقیانۆسی .
وئەفلاتوونی ژی ئەڤ بۆچوونە دورست ددیت ، وحەتا سـەدسـالا هەژدێ زایینی ( دیكارتی ) پشتەڤانیا ڤێ بۆچوونێ دكر !
ئــەرستۆی دگۆت : ئاڤا عەردی دبتە هلم وبلند دبت وخۆ ل چیای ددەت ، و د كونكێن ئاخێ ڕا دچتە خوارێ ، وجارەكا دی دبت ئاڤ و ژ كانیكان دەردكەڤت .. وحەتا سالا 1877 زایینی پشتەڤانێن ڤێ بۆچوونێ د ناڤ زانایان دا دمشە بوون .
وتـێـگـەهـشـتـنا دورست بۆ ڤێ مەسەلـێ دزڤڕتە سالا 1580 زایینی دەمێ ( برنارد پالیس ) گەهشتیە وێ ڕاستیا علمی ئەوا دبێژت : ئاڤا ژێرعەرد ژ ئاڤا بارانێ چێ دبت ، وباران ب خۆ ژی ژ وێ هلمێ چێ دبت ئەوا ژ ئاڤا دەریایێ وئەقیانۆسان بلند دبت و ل عەسمانی دبتە عەور ، ل دویماهیا سەدسالا شازدێ ، وپـشتی هاتنا خوارا قورئانێ ب هزار سالان ، ئەڤ ڕاستیا علمی ژ نوی هاتە زانین وڕۆژ بۆ ڕۆژێ هاتە بنەجهكرن حەتا بوویە ئێك ژ وان ڕاستیان یێن چو گومان تێدا نە ..
ودەمێ مرۆڤ قورئانێ دخوینت دبینت پـتـر ژ جارەكێ ئیشارەت بۆ ڤێ ڕاستیا علمی یا هاتیەدان ، وەكی دێ ژ ڤان ئایەتان بۆ مە دیار بت یێن نوكە دێ ڤـەگـوهـێـزین ، وشرۆڤە كەین ، د ئایەتا ( 43 ) دا ژ سوورەتا ( النور ) خودایێ مەزن بەحسێ هندەك نهێنیێن عەوران دكەت ودبێژت :[ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ يُزْجِي سَحَاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنْ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالأَبْصَارِ ] .
د ڤێ ئایەتێ دا خودایێ مەزن ب پسیارێ دەست پێ دكەت ، ودبێژت : ئەرێ ما تە نەدیتیە كو هندی خودێ یە عەوری دهاژۆت ، و ( یزجي ) بۆ پالدان وهاژۆتنا هێدی هێدی دئێتەگۆتن ، وپشتی دهاژۆتە وی جهی یێ وی بڤێت ، ئەو وان پرتێن بژالە یێن عەوران كۆم دكەت ( ثم یؤلف بینه ) ، پاشی وان ددانتە سەرێك ( ثم یجعلە ركاماً ) وئەڤە ئەو ڕەنگێ عەورانە یێن دبێژنێ : ( عەورێ لێكدای ) یان ( عەورێ ل سەرئێك ) چونكی ئــەو ژ هـژمارەكا پرتێن عەوران پێك دئێت ، ودەمێ عەور یێ ب ڤــی ڕەنگی بت تەییارەكێ بای د ناڤ دا چێ دبت ، وئەو با ژ بەر سڤكیا خۆ بلند دبت ، وپرتا عەوری ژی د گەل خۆ بلند دكەت وئەڤ بایە وبلندبوونا وی دبتە ئـەگـەرا هـنـدێ پـرتـێـن دی یـێـن عەوری ئەوێن ل دۆرێن وی هەین ب نك خۆ ڤە دكـێـشــت ، و د گـەل خۆ بلند دكەت ، وپشتی بلند دبت و ژ عەورێن دی دویر دكەڤت ـ وئەڤێ كریارێ دەمەك پێ دڤێت ـ ئەڤ عەورە ژ لایێ سەری ڤە شین دبت ومەزن دبت ودبتە تەخە تەختە ، دێ بێژی ئەو گەلەك عەورن كەفتینە سەر ئێك ، وپشتی ئەڤ كریارە ژی ب دویماهی دئێت وئەوێ چەندێ دەمەك پێ دڤێت ئێكسەر وبێ ڤەمان باران ژێ دبارت .
وهزرێن خۆ د ئایەتێ دا بكەن ئەڤ ڕاستیە چەند ب ڕەنگەكێ علمی بــۆ مـە ڤەگێڕایە ، دەمێ بەحسێ قویناغا ( تألیف ) ێ و ( ركام ) ێ كری حەرفا ( ثم ) ب كارئینا ، چونكی ئەڤان هەردو قویناغان دەم پێ دڤێت ، وگاڤا بەحسێ قویناغا باراندنێ كری كو قویناغەكا ئێكسەرە حەرفا ( فـ ) ب كارئینا ئەوا ڕامانا ئێكسەریێ ددەت .
پاشـی خـودێ نعمەتەكا خۆ یا دی ل بیـرا مە دئینتەڤە ودبێژت : ئەو ژ وان عەورێن هندی چیایان دمەزن تەرگێ دئینتە خوارێ ، ڤێجا ئەو وێ بۆ وان دبارینت یێن وی بڤێن ، و ژ وان دویر دكەت یێن وی بڤێن ، ل دویڤ حكمەتا خۆ ، نێزیكە ڕۆناهیا وێ برویسیێ یا كو د عەوری دا هەی ژ دژواریا خۆ وان یێن بەرێ خۆ ددەنێ كۆرە كەت .
ونێزیك ژ ڤێ ئایەتا ( 48 ) یە ژ سوورەتا ( الروم ) ئەوا خودایێ مەزن تێدا دبێژت :
[ اللّهُ الَذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ ] .
یەعنی : خودێ یە بای دهنێرت وعەورێ ب ئاڤێ گران پێ دئازریـنـت ، وكانێ چاوا خودێ حەز دكەت وەسا وی عەوری ل عەسمانی بەلاڤ دكەت ، وپرت پرت دكەت ، ڤێجا تو دێ بینی باران ژ عەوری دبارت ، ڤێجا ئەگەر خودێ ئەو بۆ بەنیێن خۆ هاژۆت هنگی كەیفا وان دئێت وئەو مزگینیێ ددەنە ئێك ودو كو خودێ ئەو عەور ب نك وان ڤە ئینا .
ئەڤە ل دۆر ڕەنگێ چێبوونا عەوری وئەو نهێنیێن د عەوری دا هەین ، وقورئان د هندەك ئایەتێن دی دا ئاشكەرا دكەت كو بایە عەوران دئازرینت ولێكددەت دا باران ژێ ببارت ، ژ وان ئایەتان ئایەتا ( 57 ) یە ژ سوورەتا ( الأعراف ) ئەوا تێدا هاتی :[ وَهُوَ الّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلّتْ سَحَاباً ثِقَالاً سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلّكُمْ تَذَكّرُونَ ] .
خودێ دبێژت : ئەوە یێ بایێن هین وخۆش دهنێرت بۆ مزگینی كو باران دێ بارت ، ڤێجا كەیفا خەلكی ب دلـۆڤانـیـا خودێ دئێت ، حەتا دەمێ با عەورێن ب بارانێ دگران هەل دگرت خودێ وان پێ دهاژۆتە وەلاتەكێ مری ، یێ كو زوها بووی ، وداروبارێ وی هشك بووی ، ڤێجا بارانێ دێ لـێ بارینت ، وشینكاتی وداروباری پێ شین دكەت ، ڤێجا ئەو داروبار جارەكا دی دێ زڤڕت بتە خودان بـەرهـەم ژ هـەمـی ڕەنگێن بـەرهـەمـی ، وەكی ئەم ڤی وەلاتێ مری ب بارانێ زێندی دكەینەڤە وەسا ئەم مریان ژ گـۆڕێن وان دەردئێخین وپشتی مرنێ وان زێندی دكەین ، دا هوین عیبـرەتان بـۆ خۆ ژێ بگرن ، ووێ بكەنە نیشان ل سەر تەوحیدا خودێ وشیانا وی ل سەر زێندیكرنا پشتی مرنێ .
ویا ژ ڤێ ژی ئاشكەراتر ئایەتا ( 21 ) یە ژ سوورەتا ( الزمر ) ئــەوا خــودایـێ مەزن تێدا ئاشكەرا دكەت كو ئاڤا بارانێ ئەوا ژ عەوران دبارت ئەوە دبتە ژێدەرێ ئاڤا ژێرعەرد ، وڕەنگێ زڤڕاندنا ئاڤێ د عەردی دا بۆ مە دیار دكەت ، وەكی گۆتی :[ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ أَنْزَلَ مِنْ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرّاً ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَاماً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لأُوْلِي الأَلْبَابِ ].
د ڤێ ئایەتێ دا خودێ بەرێ پێغەمبەرێ خۆ وخودان باوەران وهەمی مرۆڤان ژی ددەتە مەسەلەكێ كو ل بەر چاڤێن وانە ودبێژت :
ئەرێ ما تە نەدیتیە یان نەزانیە كو خودێ یە بارانەك ژ وان عەورێن ل عەسمانی هەین باراندیە ، وئەو ئاڤا كو ژ وان عەوران باری ئـەوی د عەردی دا بریە خوارێ ، وكریە كانی وجۆیێن ئاڤێ ، پاشی وی ب وێ ئاڤێ شینكاتیەكێ ڕەنگێن وژێك جودا شین كر ، پاشی پشتی ئەو كەسك بووی هشك دبتەڤە ، ڤێجا تو ڕەنگێ وی زەر دبینی ، پاشی ئەو وی هویر هویر دكەت ؟ هندی د ڤی كاری دایە بیـرئینان وشیـرەتەك بۆ خودانێن عەقلێن دورست هەیە .
وئەو ڕاستیێن علمی یێن كو ژ ڤێ ئایەتێ دئێنە وەرگرتن ئەڤەنە : هندی بارانە ئەوا د ئایەتێن بۆری دا بۆ مە ئاشكەرا بووی كو ژ وان عەوران دئێت یـێـن با دئازرینت ودهاژۆت وچـێ دكـەت ، ئەڤ بارانـە دەمـێ دبارت د عەردی دا دچتە خوارێ ، ودبتە ئاڤا ژێرعەرد ، پاشی ب ڕێكا كانی وجۆ وجۆباران ئەو دەردكەڤت ودبـتـە ئێك ژ نعمەتێن خـودێ ل سەر مرۆڤان چونكی ئەو ژێ ڤەدخۆن ، وداروبار وشینكاتیێ خۆ ژی پێ ئاڤ ددەن ، ورزقێ وان پێڤە دئێت ، وئاشكەرایە كو ئەڤ جۆ وڕویبار دچنە سەرئێك ودڕێژنە دەریایێ ، دا دوبارە ببتە هلم وبلند ببتە عەسمانی ..
و ل دویماهیا ڤی بابەتی ژی دێ بێژین : ئەگەر قورئان ڤەڕێژا هزرا مرۆڤەكی با ئەرێ چاوا دا شـێـت هزار سالان بەری كاروانـێ زانینا مـرۆڤـیـنـیـێ ڕاكەت ، و ژ ناڤ وان هەمی هزر وبیـرێن خەلەت یێن كو د ناڤ زانا ونەزانان دا دبەلاڤ چاوا بۆچوونا دورست د ڤێ مەسەلا علمی ژی دا وەكی مەسەلێن دی ئەو دا هلبژێرت وبۆ مە ڤەگێڕت ؟
