کیتابا9

admin95

 


 


ده‌رگه‌هێ ئێكێ ڕه‌نگێن به‌ردانێ 




ناڤبڕا ئێكێ 

دورستییا به‌ردانێ و ئه‌حكامێن وێ 


هو جائز من مكلف مختار ولو هازلا، لمن كانت في طهر لم يمسها فيه، ولا طلقها في الحيضة التي قبله، أو في حمل قد استبان، ويحرم إيقاعه على غير هذه الصفة، وفي وقوعه ووقوع ما فوق الواحدة من دون تخلل رجعة خلاف، و الراجح عدم الوقوع.


ژنبه‌ردان ئه‌وه‌ دویماهى ب په‌یوه‌ندییا ژن ومێرینییێ بێته‌دان، و (ئه‌و تشته‌كێ دورسته‌) وه‌كى د قورئان و سوننه‌تێ دا هاتى، و ئیجماعا موسلمانان ل سه‌ر چێبووى، به‌لێ حوكمێ وێ هه‌مى ده‌مان وه‌كى ئێك نینه‌، هنده‌ك جاران ئه‌و حه‌رام دبت، و هنده‌ك جاران مه‌كرووهـ دبت، و هنده‌ك جاران واجب دبت، و هنده‌ك جاران ژى ئه‌و دبته‌ كاره‌كێ جائز. 


و ئه‌و دورست دبت ده‌مێ (ژ مرۆڤه‌كێ موكه‌لله‌ف یێ كوته‌كى لێ نه‌ئێته‌كرن) په‌یدا ببت، و وه‌كى ئاشكه‌را ئه‌و حه‌قێ زه‌لامییه‌، به‌لێ ب وى شه‌رتى ئه‌و یێ موكه‌لله‌ف بت، یه‌عنى: یێ بالغ و ب عه‌قل بت، و یێ ب كه‌یفا خۆ بت، كوته‌كى لێ نه‌هاتبته‌كرن، (ئه‌گه‌ر خۆ ب تڕانه‌ ژى ڤه‌ بت) چونكى ژنبه‌ردانێ یارى تێدا نینه‌، وه‌كى د حه‌دیسێن دورست دا هاتى، له‌و ئه‌گه‌ر كه‌سه‌ك ژنا خۆ به‌رده‌ت، پاشى بێژت: من یارى دكرن.. ژنا وى ژێ دچت، ئه‌ڤه‌ بۆ هندێیه‌ دا كه‌س به‌ردانێ بۆ خۆ نه‌كه‌ته‌ جهێ یارییان. 


و به‌ردانا دورست یا ل دویڤ سوننه‌تێ ئه‌وه‌ (بۆ وێ ژنێ بت یا د پاقژییێ دا بت، به‌رى كو زه‌لام ده‌ست بكه‌تێ) و به‌ردانا ژنێ ل ده‌مێ بێنڤێژییێ هه‌ر چه‌نده‌ دكه‌ڤت ژى به‌لێ ئه‌و كاره‌كێ حه‌رامه‌، و به‌ردان دبته‌ به‌ردانا بیدعى، (و د حه‌یضا به‌رى هنگى دا وى ئه‌و به‌رنه‌دابت) یه‌عنى: ئه‌گه‌ر زه‌لامه‌كى ب به‌ردانه‌كا بیدعى ژنا خۆ جاره‌كێ به‌ردا بت، ده‌مێ ئه‌و یا بێنڤێژ، چێ نابت به‌ردانا دویێ بێخته‌ د وێ پاقژییێ دا یا پشتى وێ بێنڤێژییێ دئێت.. یه‌عنى: دڤێت خۆ لێ بگرت حه‌تا ئه‌و پاقژ ببت، پاشى بكه‌فته‌ بێنڤێژییێ، پاشى پاقژ ببت، و به‌رى ده‌ست بكه‌تێ وێ به‌رده‌ت، هۆسا پێغه‌مبه‌رى -سلاڤ لێ بن- فه‌رمان ل عه‌بدللاهێ كوڕێ عومه‌رى كربوو، دا به‌ردان ببته‌ به‌ردانه‌كا سوننى یا دورست. 


(و ئه‌گه‌ر به‌ردان یا ب ڤى ڕه‌نگى نه‌بت دێ یا حه‌رام بت) چونكى دێ بته‌ به‌ردانه‌كا بـیـدعى وه‌كى مـه‌ گۆتى، (و د كه‌فتنا ڤێ به‌ردانێ دا، هه‌ر وه‌سا به‌ردانا پتر ژ جاره‌كێ ل سه‌ر ئێك‌ و بێى ده‌لیڤه‌ بكه‌فته‌ د ناڤبه‌رێ دا خیلاف هه‌یه‌، و یا راجح ئه‌وه‌ ئه‌و ناكه‌ڤن) ئه‌ڤه‌ ل دویڤ بۆچوونا خودانێ مه‌تنى ئیمامێ شه‌وكانى، و هێجه‌تا وى ئه‌وه‌ ئه‌ڤ به‌ردانه‌ دبیدعینه‌، و دحه‌رامن، و چو شوینوار د دویڤ دا نائێن، به‌لێ جمهوورێ زانایان ل وێ باوه‌رێنه‌ كو ئه‌و دكه‌ڤن، و ژن پێ دئێته‌ به‌ردان، هه‌ر چه‌نده‌ زه‌لام ب ڤى كارێ خۆ گونه‌هكار دبت ژى؛ چونكى ئه‌و كاره‌كێ حه‌رام دكه‌ت، و ئه‌وێن دبێژن: طه‌لاق دكه‌ڤت د مه‌سه‌لا به‌ردانا پتر ژ جاره‌كێ دا ل دویڤ ئێك، بێى ده‌لیڤه‌ بكه‌فته‌ د ناڤبه‌رێ دا، ب خیلاف چووینه‌، كانێ ئه‌و دێ بته‌ به‌ردانه‌ك یان پتر، و یا راجح ئه‌وه‌ ئه‌و دبته‌ ئێك به‌ردان.



ناڤبڕا دویێ 
تشتێ به‌ردان پێ دكه‌ڤت


ويقع بالكناية مع النـية، وبالتخيير إذا اختارت الفرقة، وإذا جعله الزوج إلى غيره وقع منه، ولا يقع بالتحريم، والرجل أحق في عدة طلاقه يراجعها متى شاء إذا كان الطلاق رجعيا، ولا تحل له بعد الثلاث حتى تنكح زوجا غيره.

(و به‌ردان ب گۆتنا نه‌ ئاشكه‌را -كینایه‌تێ- دكه‌ڤت ئه‌گه‌ر ئنیه‌تا به‌ردانێ د گه‌ل دا هه‌بت) وه‌كى كو زه‌لامه‌ك بێژته‌ ژنا خۆ: هه‌ڕه‌ مالا بابێ خۆ.. ئه‌گه‌ر ئنیه‌تا وى به‌ردان بت، ئه‌و دبته‌ به‌ردان، (و ئه‌و ب دانا هلبژارتنێ بۆ ژنێ ژى دكه‌ڤت ئه‌گه‌ر ژنێ به‌ردان هلبژارت) وه‌كى كو زه‌لامه‌ك بێژته‌ ژنا خۆ: ئه‌گه‌ر ته‌ بڤێت تو یا به‌ردایى، ڤێجا ئه‌گه‌ر ژنێ به‌ردان هلبژارت، دێ ئێته‌ به‌ردان، (و ئه‌گه‌ر مێر كه‌سه‌كى بكه‌ته‌ وه‌كیلێ خۆ بۆ به‌ردانێ، ئه‌و دشێت ژنێ به‌رده‌ت، و ئه‌و ب حه‌رامكرنێ ناكه‌ڤت) وه‌كى كو زه‌لامه‌ك بێژته‌ ژنا خۆ: تو یا حه‌رام بى ل سه‌ر من. 

ئه‌ڤه‌ نابته‌ به‌ردان، و هنگى دڤێت ئه‌و كفاره‌تا سویندێ بده‌ت. (و زه‌لام حه‌قتره‌ ب ژنكا خۆ هندى د عدده‌ى دا بت، چى گاڤا بڤێت دێ زڤڕینت، ئه‌گه‌ر به‌ردانا سێیێ نه‌بت، ژ خۆ ئه‌گه‌ر به‌ردانا سێیێ بت ئه‌و بۆ وى حه‌لال نابت حه‌تا شوى ب ئێكێ دى دكه‌ت) و ئه‌و ب دلێ خۆ وێ به‌ردده‌ت، یان دمرت، ژ نوى دورسته‌ ئه‌و بۆ زه‌لامێ خۆ یێ ئێكێ بزڤڕت.





ده‌رگه‌هێ خولعێ‌ 


وإذا خالع الرجل امرأته كان أمرها إليها لا ترجع إليه بمجرد الرجعة، ويجوز بالقليل والكثير ما لم يجاوز ما صار إليها منه، ولا بد من التراضي بين الزوجين على الخلع، أو إلزام الحاكم مع الشقاق بينهما، وهو فسخ، وعدته حيضة.

خولع ژ لایێ زمانێ عه‌ره‌بان ڤه‌ ب ڕامانا ژ به‌رخۆكرنا جلكى دئێت، و چونكى مێر بۆ ژنێ وه‌كى جلكییه‌ وێ ستاره‌ دكه‌ت، ده‌مێ ئه‌و دخوازت په‌یوه‌ندییا ژن و مێرینییێ د ناڤبه‌را وێ و وى دا نه‌مینت هه‌ر وه‌كى ئه‌و وى ژ به‌ر خۆ دكه‌ت! 

و خولع د فقهێ ئیسلامى دا ئه‌وه‌: زه‌لام ژنا خۆ به‌رده‌ت به‌رانبه‌ر ماله‌كى كو ئه‌و بده‌ته‌ وى.

 (و ئه‌گه‌ر زه‌لامى خولعا ژنا خۆ كر، ژن یا ب كه‌یفا خۆیه‌) كو لێ بزڤڕته‌ڤه‌ یان نه‌، (و هه‌ما ب زڤڕینا ب تنێ ئه‌و نازڤڕت) یه‌عنى: ئه‌و وه‌كى به‌ردانێ نینه‌ هه‌ما چى گاڤا زه‌لامى ڤیا وێ زڤڕینت بزڤڕینت، نه‌.. به‌لكى دڤێت رازیبوونا وێ ل سه‌ر زڤڕینێ هه‌بت، ئه‌گه‌ر نه‌ ئه‌و نازڤڕت. 

(و دورسته‌ ئه‌و ب ماله‌كێ كێم یان یێ زێده‌ بت، ب شه‌رته‌كى ژ وى مالى زێده‌تر لێ ئێت یێ زه‌لامى دایه‌ وێ، و دڤێت ژن و مێر هه‌ردو ل سه‌ر خولعێ رازى ببنن، یان حاكم زه‌لامى مه‌جبوور بكه‌ت كو رازى ببت ئه‌گه‌ر نه‌خۆشى د ناڤبه‌را وان دا هه‌بت و پێك نه‌كه‌ن).

 (و ئه‌و فه‌سخه‌) نه‌ كو طه‌لاقه‌، و جمهوورێ زانایان دبێژن: ئه‌و طه‌لاقا بائنه‌، یه‌عنى: طه‌لقه‌كا ب تنێیه‌، و شوینوارێن ڤێ خیلافێ د ڤێ مه‌سه‌لێ دا په‌یدا دبن: ئه‌گه‌ر زه‌لامه‌كى خولعا ژنكا خۆ كر، ئه‌ڤ خولعه‌ دێ حسێب بت به‌ردانه‌ك یان نه‌؟ بۆ نموونه‌: زه‌لامه‌كى دو جاران ژنا خۆ به‌ردا بت، پاشى جارا سێیێ خولع كر، ئه‌ڤ خولعه‌ دێ بته‌ طه‌لقه‌ك یان نه‌؟ ئه‌وێن دبێژن: خولع فه‌سخه‌، دبێژن: ئه‌و حسێب نابت طه‌لقه‌ك، له‌و زه‌لامى حه‌قێ هه‌ى وێ بزڤڕینت ئه‌گه‌ر ژن یا رازى بت، و ئه‌وێن دبێژن: ئه‌و طه‌لاقه‌، دبێژن: زه‌لامى حه‌ق نینه‌ وێ بزڤڕینت حه‌تا ئه‌و شوى ب زه‌لامه‌كێ دى بكه‌ت. 

(و عددێن وێ ژنا هاتییه‌ خولعكرن عاده‌یه‌كێ ب تنێیه‌) و به‌لكى ئه‌ڤه‌ ده‌لیل بت كو خولع نه‌ طه‌لاقه‌، چونكى عددێن طه‌لاقێ سێ (قورئن).





ده‌رگه‌هێ ئیلائێ‌


هو أن يحلف الزوج من جميع نسائه أو بعضهن لا يقربهن، فإن وقت بدون أربعة أشهر اعتزل حتى ينقضي ما وقت به، وإن وقت بأكثر منها خير بعد مضيها بين أن يفيء أو يطلق.

ئیلاء دزمانێ عه‌ره‌بان دا ب ڕامانا سویندێ دئێت، و د فقهى دا (ئه‌وه‌ مێر سویند بخۆت كو نێزیكى هـه‌مـى ژنێن خۆ یان هنده‌كان نه‌بت.

 ڤێجا ئه‌گه‌ر وى ده‌م ب كێمتر ژ چار هه‌یڤان ده‌سنیشان كربت، ئه‌و ل وى ده‌مى دێ خۆ گرت، حه‌تا ده‌م ب دویماهى بێت، و ئـه‌گـه‌ر ئـه‌و ژ چـار هـه‌یـڤـان پـتـر بــت، پشتى چار هه‌یڤ ب دویماهى دئێن ئێك ژ دووان بۆ وى هه‌یه‌: یان لێ بزڤڕته‌ ڤه‌، یان ژى وان به‌رده‌ت) ژ به‌ر گۆتنا خودێ:( للذين يؤلون من نسائهم تربص أربعة أشهر فإن فاءوا فإن اللـه غفور رحيم (126) وإن عزموا الطلاق فإن اللـه سميع عليم (127) )(البقرة: 226-227). یه‌عنى: بۆ ئه‌وان يێن سويندێ دخۆن كو نه‌چنه‌ نك ژنێن خۆ، خۆگرتنا چار هه‌يڤان هه‌يه‌، ڤێجا ئه‌گه‌ر به‌رى چار هه‌يڤ ب دويماهى بێن ئه‌و ل سويندا خۆ لێڤه‌بوون، هندى خودێیه‌ ژ به‌ر لێڤه‌بوونا وان دێ وێ گونه‌هێ ژێ به‌ت يا وان سويند سه‌را خوارى، ودێ دلۆڤانییێ ب وان به‌ت. 

و ئه‌گه‌ر وان دلێ خۆ ل سه‌ر به‌ردانێ موكم كر، هندى خودێیه‌ گوهـ ل گۆتنێن وان هه‌يه‌، ب مه‌خسه‌دێن وان يێ زانايه‌.






ده‌رگه‌هێ ظیهارێ‌ 



وهو قول الزوج لامرأته: أنت علي كظهر أمي، أو ظاهرتك، أو نحو ذلك، فيجب عليه قبل أن يمسها أن يكفر بعتق رقبة، فإن لم يجد فليطعم ستين مسكينا، فإن لم يجد فليصم شهرين متتابعين، ويجوز للإمام أن يعينه من صدقات المسلمين إذا كان فقيرا لا يقدر على الصوم، وله أن يصرف منها لنفسه وعياله، وإذا كان الظهار مؤقتا فلا يرفعه إلا انقضاء الوقت، وإذا وطئ قبل انقضاء الوقت أو قبل التكفير كف حتى يكفر في المطلق أو ينقضي وقت المؤقت.

په‌یڤا (ظیهار) یا هاتییه‌ وه‌رگرتن ژ (ظهر) و ڕامانا وێ پشته‌، و وه‌كى ئاشكه‌را پشت جهێ لێ سویاربوونێیه‌، و مه‌خسه‌د پێ د فقهى دا (ئه‌وه‌ مێر بێژته‌ ژنا خۆ: پشتا ته‌ بۆ من وه‌كى پشتا ده‌یكا من بت) یه‌عنى: تو وه‌كى ده‌یكا من ل سه‌ر من حه‌رام بى، (یان هه‌ر په‌یڤه‌كا ڤێ ڕامانێ بگه‌هینت) و ل ده‌مێ جاهلییه‌تێ ئه‌ڤ په‌یڤه‌ ڕه‌نگه‌كێ بـه‌ردانـێ بوو، و پشتى ئیسلام هاتى ئه‌ڤ حوكمه‌ ڕاكر، ژ به‌ر كو ئه‌و گۆتن دره‌وه‌، و ژن ب ڤێ گۆتنێ وه‌كى ده‌یكا وى نابت، له‌و هه‌ر كه‌سێ گۆتنه‌كا ب ڤى ڕه‌نگى بێژت دڤێت كفاره‌تێ بده‌ت، (و پێتڤییه‌ ل سه‌ر وى به‌رى ئه‌و نێزیكى ژنا خۆ ببت ئه‌و -وه‌ك كفاره‌ت- گه‌رده‌نه‌كێ ئازا كه‌ت، و ئه‌گه‌ر ب ده‌ست نه‌كه‌فت بلا خوارنێ بده‌ته‌ شێست فه‌قیران، و ئه‌گه‌ر نه‌شیا دێ دو هه‌یڤان ل سه‌رێك ب ڕۆژى بت) ژ به‌ر گۆتنا خودێ:( والذين يظاهرون من نسائهم ثم يعودون لما قالوا فتحرير رقبة من قبل أن يتماسا ذلكم توعظون به والله بما تعملون خبير ﴿3﴾ فمن لم يجد فصيام شهرين متتابعين من قبل أن يتماسا فمن لم يستطع فإطعام ستين مسكينا ذلك لتؤمنوا باللـه ورسوله وتلك حدود اللـه وللكافرين عذاب أليم ﴿4﴾ )(المجادلة: 3-4). 

و ئه‌ڤ كفاره‌تا دژوار بۆ ڤى كارى هاته‌دان، دا ببته‌ پاشڤه‌برن بۆ وى كه‌سى یێ دلێ خۆ ببه‌ته‌ ڤى كارێ كرێت. (و دورسته‌ بۆ مه‌زنى كو ب مالێ خێرێ هاریكارییا وى بكه‌ت دا ئه‌و كفاره‌تا خۆ بده‌ت، ئه‌گه‌ر ئه‌و یێ فه‌قیر بت و نه‌شێت ڕۆژییان بگرت، و بۆ وى هه‌یه‌ ئه‌و هنده‌كێ ژ وى مالى ل سه‌ر خۆ و عه‌یالێ خۆ خه‌رج بكه‌ت) ژ بــه‌ر كـو پـێـغه‌مبه‌رى -سلاڤ لێ بن- ئه‌ڤ چه‌نده‌ د گه‌ل مرۆڤه‌كى كربوو. 

🔴و دوو ڕه‌نگێن ظیهارێ هه‌نه‌: 
◼1- ظیهارا به‌رداى ژ ده‌مى، و ئه‌ڤه‌ ئه‌وه‌ یا زه‌لام چو ده‌مان تێدا ده‌سنیشان نه‌كه‌ت، وه‌كى كو بێژته‌ ژنێ: تو بۆ من حه‌رام بى وه‌كى ده‌یكا من. 

◼2- ظیهارا ده‌مدار، و ئه‌ڤه‌ ئه‌وه‌ یا زه‌لام ده‌مه‌كى بۆ ده‌سنیشان بكه‌ت، وه‌كى كو بێژت: هه‌یڤه‌كا دى تو بۆ من حه‌رام بى.. (و ئه‌گه‌ر ظیهار ب ده‌مه‌كێ ده‌سنیشانكرى ڤه‌ هاتبته‌ گرێدان، ئه‌و ڕانابت حه‌تا ئه‌و ده‌مێ ده‌سنیشانكرى ب دویماهى بێت) و ئه‌گه‌ر به‌رى ده‌م ب دویماهى بێت ئه‌و چوو نك ژنكێ، دڤێت ئه‌و كفاره‌تێ بده‌ت، و ئه‌گه‌ر نه‌چوو نك حه‌تا ده‌م ب دویماهى بێت، گه‌له‌ك زانا دبێژن: كفاره‌ت ل سه‌ر وى نینه‌، و ئه‌ڤ كارێ وى نابته‌ ظیهار.

 (و ئه‌گه‌ر مێرى ظیهار كر، و به‌رى ئه‌و ده‌مێ وى ده‌سنیشانكرى ب دویماهى بێت، یان به‌رى كفاره‌تێ بده‌ت، ئه‌و چوو نك ژنكا خۆ، دڤێت ئه‌و خۆ ژێ بده‌ته‌ پاش حه‌تا كفاره‌تا خۆ بده‌ت، د وێ ظیهارێ دا یا ده‌م بۆ نه‌هاتبته‌ ده‌سنیشانكرن، یان حه‌تا ده‌م ب دویماهى بێت، د وێ ظیهارێ دا یا ده‌م بۆ هاتییه‌ ده‌سنیشانكرن).





ده‌رگه‌هێ لیعانێ 

إذا رمى الرجل امرأته بالزنى ولم تقر بذلك، ولا رجع عن رميه لاعنها، فيشهد الرجل أربع شهادات بالله إنه لمن الصادقين، والخامسة أن لعنة الله عليه إن كان من الكاذبين، ثم تشهد المرأة أربع شهادات بالله إنه لمن الكاذبين، والخامسة أن غضب الله عليها إن كان من الصادقين، وإذا كانت حاملا، أو كانت قد وضعت، أدخل نفي الولد في أيمانه، ويفرق الحاكم بينهما، وتحرم عليه أبدا، ويلحق الولد بأمه فقط، ومن رماها به فهو قاذف.

لیعان ژ لــه‌عـنـه‌تێ هاتییه‌، ژ به‌ر كو زه‌لام سویند دخۆت، و جاره‌كێ له‌عنه‌تان ل خۆ دبارینت ئه‌گه‌ر ئه‌و یێ دره‌وین بت، و ئه‌ڤ حوكمه‌ بۆ هنگییه‌ ده‌مێ چو ده‌لیل د مه‌سه‌لێ دا نه‌بن، و مه‌سه‌له‌ یا وه‌سا نه‌بت كو بێته‌ هێلان، هنگى په‌نا بۆ سویندێ دئێته‌برن.

 (ئه‌گه‌ر مێرى ژنا خۆ ب زنایێ گونه‌هباركر) و وى چو ده‌لیل ل سه‌ر گۆتنا خۆ نه‌بن، (و وێ ئه‌و دره‌وین ده‌رێخست، و ئه‌و ل گۆتنا خۆ لێڤه‌ نه‌بوو، زه‌لام دێ لیعانێ كــه‌ت، و لیعان ئـــه‌وه‌ زه‌لام چار جاران ب خودێ سویند بخۆت كو ئـــه‌و ژ ڕاستگۆیانه‌، و جارا پێنجێ دێ له‌عنه‌تێ ل خۆ بارینت ئه‌گه‌ر ئه‌و ژ دره‌وینان بت. 

پاشى ژن چار جاران دێ ب خودێ سویند خۆت كو زه‌لام ژ دره‌وینانه‌، و جارا پێنجێ دێ غه‌زه‌بێ ل خۆ بارینت ئـه‌گـه‌ر ئه‌و ژ ڕاستگۆیان بت) و ئـه‌ڤ حـوكـمــه‌ د ده‌سپێكا سووره‌تا (النور) دا هاتییه‌، و ب ڤێ چه‌ندێ زه‌لام ژ حه‌ددێ (قه‌ذفێ) ڕزگار دبت، و ژن ژ حه‌ددێ (زنایێ)، (و ئه‌گه‌ر ژن یا ب حه‌مله‌ بت، یان بچویك دانابت، زه‌لام ده‌مێ سویندێ دخۆت دێ د سویندێ دا خۆ ژ زارۆكى به‌رى كــه‌ت) و هنگى زارۆك نابته‌ یێ وى. (و حاكم دێ وان ژێك جودا كه‌ت، و ئێدى ئه‌و حه‌تا حه‌تایێ دێ ل سه‌ر وى حه‌رام بت) یه‌عنى: ئه‌و وه‌كى طه‌لاقێ نینه‌ كو پشتى هنگى دورست بت بۆ زه‌لامى بزڤڕته‌ڤه‌. 

(و زارۆك دێ بۆ ده‌یكێ ب تنێ ئێته‌ پالدان) و میراتگرى د ناڤبه‌را وان دا په‌یدا دبت، (و هه‌چییێ تاوانا زنایێ بۆ وێ ژنێ پالده‌ت یان تانێ ب زارۆكى لێ بده‌ت، دێ حه‌ددێ قه‌زفێ ل سه‌ر ئێته‌ ب جهئینان) كو حه‌شتێ جه‌لده‌نه‌.




ده‌رگه‌هێ شه‌شێ عدده‌ 



ناڤبڕا ئێكێ
ڕه‌نگێن عدده‌ى‌ 


هي للطلاق من الحامل بالوضع، ومن الحائض بثلاث حيض، ومن غيرهما بثلاثة أشهر، وللوفاة بأربعة أشهر وعشر، وإن كانت حاملا فبالوضع، ولا عدة على غير مدخولة، والأمة كالحرة، وعلى المعتدة للوفاة ترك التزين، والمكث في البيت الذي كانت فيه عند موت زوجها أو بلوغ خبره.

عــدده‌ د زمـانـێ عـه‌ره‌بان دا ژ (عه‌ده‌د)ى هاتییه‌ وه‌رگرتن، یه‌عنى: هژمارتن، و د زاراڤێ شه‌رعى دا مه‌خسه‌د پێ ئه‌و ده‌مه‌ یێ ژن دهژمێرت ژ ڕۆژان دا خۆ تێدا بگرت و شوى نه‌كه‌ت پشتى نه‌مانا وێ د گه‌ل مێرێ وێ، چ ژ به‌ر مرنا وى بت، یان به‌ردانێ بت. 

و عددێن ژنێ ژ دو لایان ڤه‌ دئێنه‌ لێكڤه‌كرن: ژ لایێ ڕه‌نگێ وێ ژنا عددان دكێشت، و ژ لایێ هژمارا عدده‌ى ڤه. 

◼1- ڤێجا (ئه‌و بۆ وێ ژنا ب حه‌مله‌ بت یا دئێته‌ به‌ردان ب دانانا بچویكییه‌) یه‌عنى: ژنه‌ك ئه‌گه‌ر هاته‌ به‌ردان و ئه‌و یا ب حه‌مله‌ بت، چێ نابت بۆ وێ ئه‌و شوى بكه‌ت حه‌تا بچویكێ خۆ ددانت، ژ به‌ر گۆتنا خودێ: ( وأولات الأحمال أجلهن أن يضعن حملهن)(الطلاق: 4)  یه‌عنى: ئه‌و ژنێن خودان حه‌مله‌ بن، ده‌مێ خۆگرتنا وان هنده‌ حه‌تا حه‌ملێ خۆ بدانن. 

◼2- (و ئه‌وا حه‌یضان دبینت ب سێ حه‌یضانه‌) ژ به‌ر گۆتنا خودێ:  والمطلقات يتربصن بأنفسهن ثلاثة قروء )(البقرة: 228) و خیلاف د ناڤبه‌را فقهزانان دا هه‌یه‌ كانێ (قورء) ئه‌وا د ئایه‌تێ دا هاتى مه‌خسه‌د پێ عاده‌یه‌ یان پاقژییه‌، و خودانێ مه‌تنێ بۆچوونا ئێكێ دورستتر دبینت. 

◼3- (و یا ژ بلى ڤان بت) یه‌عنى: نه‌ یا ب حه‌مله‌ بت، و نه‌ ئه‌و بت یا حه‌یضان دبـیـنـت، وه‌كـى: كچكا بچویك یان ئـه‌وا ژ عوزران كه‌فتى (عددێن وێ سێ هه‌یڤن) ژ به‌ر گـۆتـنـا خــودێ:  واللائي يئسن من المحيض من نسائكم إن ارتبتم فعدتهن ثلاثة أشهر واللائي لم يحضن )(الطلاق: 4).

◼4- (و ئه‌وا مێرێ وێ دمرت چار هه‌یڤ و ده‌هـ ڕۆژان خۆ دگرت) ژ به‌ر گۆتنا خودێ: ( والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجا يتربصن بأنفسهن أربعة أشهر وعشرا )(البقرة: 234) ئه‌ڤه‌ ئـه‌گـه‌ر ئـه‌و یا ب حه‌مله‌ نـه‌بت، (و ئه‌گه‌ر ئه‌و یا ب حه‌مله‌ بت ب دانانا بچویكییه‌) ژ به‌ر وێ ئایه‌تا د خالا ئێكێ دا بۆرى.

 و هنده‌ك زانا دبێژن: د ڤى حاله‌تى دا عددا درێژتر حسێب دبت، یه‌عنى: ژنا ب حه‌مله‌ ئه‌وا زه‌لامێ وێ دمرت، ئه‌گه‌ر وێ به‌رى چار هه‌یڤ و ده‌هـ ڕۆژان زارۆكێ خۆ دانا، ئه‌و چار هه‌یڤ و ده‌هـ ڕۆژان دێ خۆ گرت، به‌لێ ئه‌گه‌ر چار هه‌یڤ و ده‌هـ ڕۆژ چوون و هێشتا وێ زارۆكێ خۆ دانه‌نابت، ئه‌و دێ خۆ گرت حه‌تا زارۆكى ددانت. 

◼5- (و ئه‌وا نه‌هاتبته‌ ڤه‌گوهاستن) یه‌عنى: زه‌لام نه‌چووبته‌ نك (چو عدده‌ وێ نینن) ژ به‌ر گۆتنا خودێ:( يا أيها الذين آمنوا إذا نكحتم المؤمنات ثم طلقتموهن من قبل أن تمسوهن فما لكم عليهن من عدة تعتدونها )(الأحزاب: 49) یه‌عنى: گه‌لى خودان باوه‌ران، ئه‌گه‌ر هه‌وه‌ ژن ماركرن پاشى هه‌وه‌ ئه‌و به‌ردان به‌رى هوین ده‌ست بكه‌نێ، هه‌وه‌ چو عدده‌ ل سه‌ر وان نینن.

◼6- (وعددێن وێ ژنا به‌نى بت -جاریه‌ بت- وه‌كى یێن ژنا ئازادن). (و ئه‌و ژنا ژ به‌ر مرنا زه‌لامێ خۆ د عدده‌ى دا بت دڤێت خۆ ژ خه‌ملاندنێ بده‌ته‌ پاش، و د وێ مالێ دا بمینت یا ئه‌و لێ ده‌مێ زه‌لامێ وێ مرى، یان خه‌به‌رێ مرنا وى گه‌هشتییێ).




ناڤبڕا دوييێ 
زانینا بێ حه‌ملییا ژنا كۆله‌ چ د شه‌ڕى دا
هاتبته‌ گرتن یان ژى هاتبته‌ كڕین‌‌ 



ويجب استبراء الأمة المسبية والمشتراة ونحوهما بحيضة إن كانت حائضا، والحامل بوضع الحمل، ومنقطعة الحيض حتى يتبين عدم حملها، ولا تستبرأ بكر ولا صغيرة مطلقا، ولا يلزم على البائع ونحوه.

 (و پێتڤییه‌ بێته‌ زانین كو ئه‌و ژنا كۆله‌ بت -جاریه‌ بت- یا ب حه‌مله‌ نینه‌، چ ئه‌و د شه‌ڕى دا هاتبته‌ گرتن، یان ژى هاتبته‌ كڕین، ب ڕێكا خۆلێگرتنێ ده‌مێ حه‌یضه‌كێ، ئه‌گه‌ر ئه‌و ژ وان بت یێن حه‌یضان دبینن) یـه‌عـنـى: ئه‌گه‌ر جارییه‌ك گه‌هشته‌ زه‌لامه‌كى ب ڕێكا جیهادێ بت یان كڕینێ، دڤێت ئه‌و خۆ لێ بگرت حه‌تا جاره‌كێ دكه‌فته‌ عاده‌ى؛ دا بزانت كو ئه‌و نه‌ یا ب حه‌مله‌یه‌، (و ئه‌گه‌ر ئه‌و یا ب حه‌مله‌ بت، دێ خۆ لێ گرت حه‌تا حه‌ملێ خۆ ددات، و ئه‌وا عادێ وێ هاتییه‌ بڕین دێ خۆ لێ گرت حه‌تا بزانت كو ئه‌و نه‌ یا ب حه‌مله‌یه‌، و ئه‌وا كچ بت، یان یا بچویك بت و هێشتا نه‌بالغ بت، چو عدده‌ وێ نینن، و زانینا بێ حه‌ملییا جارییێ ل سه‌ر بكڕى لازم نینه‌) و هنده‌ك دبێژن: به‌لێ دڤێت ئه‌و ڤێ مه‌سه‌لێ ته‌ئكیدا بكه‌ت، به‌رى بچته‌ نك.





ده‌رگه‌هێ حه‌فتێ نه‌فه‌قه‌‌‌ 


تجب على الزوج للزوجة، والمطلقة رجعيا لا بائنا ولا في عدة الوفاة فلا نفقة ولا سكنى إلا أن تكونا حاملتين، وتجب على الوالد الموسر لولده المعسر، والعكس، وعلى السيد لمن يملكه، ولا تجب على القريب لقريبه إلا من باب صلة الرحم، ومن وجبت نفقته وجبت كسوته وسكناه.

نه‌فه‌قه‌ د زمانى دا ب ڕامانا خه‌رجكرنێ دئێت، و مه‌خسه‌د ب نه‌فه‌قێ ل ڤێرێ ئـه‌و حـه‌قـه‌ یـێ ژنــێ د ستویێ مـێـرى دا هــه‌ى كو: هه‌ر تشته‌كێ ژن هه‌وجه‌ ببتێ ژ پێتڤییێن ژینێ، وه‌كى: خوارن و جلك و ئاكنجیكرن و ده‌رمانان و هتد..، زه‌لام بۆ په‌یدا بكه‌ت، و ئه‌ڤه‌ مافه‌ ژنێیه‌ خودێ كرییه‌ د ستویێ زه‌لامى دا، وه‌كى د ڤێ ئایه‌تێ دا هاتى:  (وعلى المولود له رزقهن وكسوتهن بالمعروف لا تكلف نفس إلا وسعها )(البقرة: 233) یـه‌عـنى: ل سه‌ر بابان فه‌ره‌ كو خوارنێ وجلكى بۆ ژنان ب ڕه‌نگه‌كێ عه‌ده‌تى دابين بكه‌ن؛ چونكى هه‌ر كه‌سه‌كى خودێ ل دويڤ شيانا وى بارى لێ دكه‌ت. (وئه‌و) نه‌فه‌قه‌ (واجبه‌ ل سه‌ر مێرى بۆ ژنێ) ب ڕه‌نگه‌كێ عه‌ده‌تى -وه‌كى ئایه‌تێ گۆتى- ئه‌گه‌ر مێر یێ ده‌وله‌مه‌ند بت دڤێت ژینه‌كا ده‌وله‌مه‌ند بۆ ژنێ په‌یدا كه‌ت، و ئه‌گه‌ر یێ هه‌ژار بت ژینا ل دویڤ پێڤه‌هاتن و شیانا خۆ بۆ په‌یدا بكه‌ت، نه‌ زێده‌ى شیانا وى، وه‌كى ئایه‌ت دبێژت:( على الموسع قدره وعلى المقتر قدره )(البقرة: 236) یێ زه‌نگین ل دویڤ شیانا خۆ، و یێ فه‌قیر ل دویڤ شیانا خۆ، (و) ئه‌و واجبه‌ ل سه‌ر مێرى (بۆ وێ ژنا هاتییه‌ به‌ردان به‌ردانه‌كا زڤڕین تێدا چێ ببت) وه‌كى وێ یا جارا ئێكێ و دویێ هاتییه‌ به‌ردان، هندى ئه‌و د عدده‌ى دا بت، (نه‌ وێ به‌ردانا ئه‌و ئێكجار ژێ دچت) كو به‌ردانا سێیێیه‌، (یان عددێن مرنا زه‌لامى بكێشت، ئه‌ڤان نه‌فه‌قه‌ و ئاكنجیكرن بۆ واجب نینه‌)، وه‌سا تێ نه‌بت ئه‌و ب حه‌مله‌ بن، هنگى نه‌فه‌قه‌ واجبه‌، و مه‌سه‌لا ئاكنجیبوونێ بۆ وێ ژنا د عددێن مرنا زه‌لامى دا بت، خیلاف تێدا هه‌یه‌، و گه‌له‌ك بۆ هندێ دچن كو وێ حه‌قێ ئاكنجیبوونێ هه‌یه‌.

 (و ئه‌و واجبه‌ بۆ وى كوڕێ به‌رده‌ستێ وى ته‌نگ بت ل سه‌ر وى بابێ به‌رده‌ستێ وى فره‌هـ بت، و به‌رۆڤاژى ژى، و بۆ عه‌بدى ل سه‌ر سه‌ییدێ وى، و ئه‌و ل سه‌ر مرۆڤى واجب نینه‌ بۆ مرۆڤێ وى یێ نێزیك، وه‌سا تێ نه‌بت كو ئه‌و حه‌قێ مرۆڤینییێ پێك بینت، و هه‌چییێ نه‌فه‌قا وى واجب بت جلك و ئاكنجیبوون ژى بۆ واجب دبت) چونكى ئه‌و ژى ژ وێنه‌.




ده‌رگه‌هێ هه‌شتێ دانا شیرى‌‌‌


إنما يثبت حكمه بخمس رضعات، متى تيقن وجود اللبن، وكون الرضيع قبل الفطام، ويحرم به ما يحرم بالنسب، ويقبل قول المرضع ويجوز إرضاع الكبير ولو كان ذا لحية لتجويز النظر.

(حوكمێ دانا شیرى) كو دێ پاشى به‌حس ژێ ئێته‌كرن (ب پێنج جاران بنه‌جهـ دبت) دانێن وه‌سا كو زارۆك پێ تێر ببت، و هنده‌ك دبێژن: ب سێ جاران، و هنده‌كێن دى دبێژن: ئه‌گه‌ر جاره‌كا ب تنێ ژى شیر دابتێ كو پێ تێر ببت، حوكم بـنـه‌جـهـ دبــت، (ب وى شه‌رتى هه‌بوونا شیرى یا مسۆگه‌ر بت) چـونـكـى حـوكم ب شیرى ڤه‌ دئێته‌ گرێدان، (و زارۆك نه‌هاتبته‌ شیرڤه‌كرن) چونكى دانا شیرى پشتى شیرڤه‌كرنا زارۆكى حوكم پێ بنه‌جهـ نابت. 

(و ئه‌و تشت ب دانا شیرى حه‌رام دبت یێ ب نه‌سه‌بێ حه‌رام دبت) و ئه‌ڤه‌یه‌ حوكم، یه‌عـنـى: په‌یوه‌ندییا ده‌یكێ و زارۆكێ وێ یێ دورست چییه‌، عه‌ینى په‌یوه‌ندییێ د ناڤبه‌را وێ و وى زارۆكى ژى دا په‌یدا دبت یێ ئه‌و شیرى دده‌تێ، (و گۆتنا وێ ژنێ دئێته‌ وه‌رگرتن یا شیر داى) ئه‌گه‌ر مه‌سه‌لێ خیلاف تێدا چێبوو. 

(و دورسته‌ شیر بۆ یێ مه‌زن ژى بێته‌دان ئه‌گه‌ر خۆ ریهێن وى ژى هات بن، دا به‌رێخۆدان دورست بت) ئه‌ڤه‌ ل دویڤ بۆچوونا هنده‌ك صه‌حابییان، وه‌كى عائیشایێ، و ده‌لیلێ وان ئه‌و حه‌دیسه‌ یا ژ ژنكا ئه‌بوو حوذه‌یفه‌ى هاتییه‌ ڤه‌گوهاستن كو سالم دئێته‌ نك وان و ئه‌و یێ بوویه‌ زه‌لام، و ئه‌بوو حوذه‌یفه‌ى ب وێ چه‌ندێ نه‌خۆشه‌، ئینا پێغه‌مبه‌رى -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: ((شیرى بدێ دا دورست بت ئه‌و بێته‌ نك ته‌)) به‌لێ جمهوورێ زانایان دبێژن: پشتى شیرڤه‌بوونێ حوكمێ شیردانێ بنه‌جهـ نابت، وه‌كى بۆرى د گه‌ل مه‌، و ئه‌و دبێژن: ئه‌ڤه‌ تشته‌كێ تایبه‌ت بوو ب سالمى ڤه‌.. به‌لێ دیاره‌ كو ئیمامێ شه‌وكانى ژى ل سه‌ر بۆچوونا ئێكێیه‌، له‌و وى ئه‌و ته‌رجیح كر.





ده‌رگه‌هێ نه‌هێ 
خودانكرنا زارۆكى



الأولى بالطفل أمه ما لم تنكح، ثم الخالة، ثم الأب، ثم يعين الحاكم من القرابة من رأى فيه صلاحا، وبعد بلوغ سن الاستقلال يخير الصبي بين أبيه وأمه، فإن لم يوجدا كفله من كان له في كفالته مصلحة.

(ده‌یكا زارۆكى ب خودانكرنا وى فه‌رتره‌ هندى شوى نه‌كه‌ت) و ده‌یكا ده‌یكێ ژى ژ حسێبا ده‌یكێیه‌، (پاشى خاله‌ت، پاشى باب، پاشى) ئه‌گه‌ر كه‌س ژ وان نه‌بوو، یان ل به‌ر نه‌هات (حاكم ئێكى ژ مرۆڤێن وى یێ ئه‌و ب مه‌صلحه‌ت بزانت دێ ده‌سنیشان كه‌ت). 

ئه‌ڤه‌ هندى زارۆك یێ وه‌سا بت هه‌وجه‌یى ب خودانكرنا ئێكێ دى هه‌بت، (و ئه‌گه‌ر ئه‌و گه‌هشته‌ وى عه‌مرى یێ بشێت تێدا سه‌ربخۆ بت، ئه‌و یێ ب كه‌یفا خۆیه‌ وى دڤـێـت دێ ل نـك بابـێ خۆ بت، وى دڤێت ل نك ده‌یكـا خۆ، و ئه‌گه‌ر كه‌س ژ ڤان نه‌بت، هه‌چییێ د مه‌صلحه‌تا وى دا بت دێ كه‌فاله‌تا وى كه‌ت).