ـ 9 ـ
پێنج قهرقۆدهیێن ههستى
مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ یێ ب چ ڕهنگ بوو ؟
ئهڤه ئهو پسیار بوو یا هاتیه سهر ئهزمانێ گهلهك مرۆڤان ههتا بهرى پێشانگهها پاریسێ ل سالا 1867 ێ .
گهلهك زانایێن ئهورۆپا ـ خۆ ئهوێن دژى ههمى بۆچوونێن دى برتى ڕاوهستاین ژى ـ ب دل دڤیا بهرسڤهكێ بۆ ڤێ پسیارێ بزانن ، بهلـێ ئهو نهشیان وێ بهرسڤێ ب دهست خۆ بێخن بهرى كو ڤهكۆلینێ ل دۆر هندهك ژ گـرۆڤـهیان بـكـهن یـێـن ههتا ئهڤرۆ ژى ب زهحمهت ب دهست دكهڤن ، ومهبهست پێ ههستیێن دورستن یێن مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ .
ب ڕاستى گهلهك نـمـوونه ژ ڤان گرۆڤهیان هاتنه دیتن ، بهلـێ كێم مرۆڤان گرنگى دایه ڤى لایى وزانیه كانێ ئهو ب ڕاستى دچاوا بووینه .
وبهرى پێشانگهها پاریسێ ب نێزیكى دهه سالان سهیدایێ ئهلـمانى ئهوێ ب ناڤێ یووحهننا فۆلرۆت دئێته ناسین پرتهكا گهلهكا ستویر ژ ههستیێ كلۆخهكى دیت ، لێڤهكا ب هێز یا وهكى وێ لێڤا ب سهر چاڤێ مهیموینكێ دا ههى پێڤه بوو ، ودهمێ فۆلرۆتى گۆتى كو ئهو هزر دكهت ئهو ههستیه یێ مرۆڤهكێ بهرى دیرۆكێ یه ، كهسێ گۆتنا وى ب چو ڤه نهگرت .
بهلـێ ل پێشانگهها پاریسێ گهلهك زانایان هویر و ب گرنگى ڤه بهرێ خۆ دا مهزنیا ڤى كلۆخى ، ههر چهنده بارا پـتـر ژ وان هێشتا ب گومان بوون كو ئهو پشكهك بت ژ قهرقۆدهیێ ههستیێ مرۆڤهكێ بهرى دیرۆكێ بت ، ووان گۆت : مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ دڤێت گهلهك وهكى مرۆڤێ نوى بت ، ووان مسۆگهر كر كو بلندى ودهركهفتنا ئهنیا وى نه وهكى یا ئهنیا مهیموینكێ یه ، وبۆ پتـریا خهلكێ چو پهیوهندى ب زانینێ ڤه نهههى خۆش بوو ڤێ گۆتنێ وهرگرن ، چونكى یا ب زهحمهت بوو مرۆڤ باوهر بكهت كو باپیـرێن نفشێ مرۆڤى وهكى مهیموینكان بوون .
وگهلهك سال بۆرین بهرى مرۆڤ باوهریێ بینت كو ئهڤ ههستیه پشكهك ژ قهرقۆدهیێ مرۆڤهكێ نیاندرتال بوو .
و هـهر ل وى دهمـى گـهڕیانا ل ههستـیـێ مرۆڤێ بهرى دیرۆكێ ل گهلهك جهان یا بهردهوام بوو ب تایبهتى ل پشكا باشوورێ ڕۆژئاڤایا فهرهنسا ، ئهو جهێ لارتتى ئهو پرتا ددانێ مامووسى لـێ دیتى .
ل وێ ههرێما ب ناڤێ ههرێما دهردوون دئێته ناسین گهلهك ڕویبار ههنه د گهلى ونهالێن تهنگ ڕا دبــۆرن وبانیێن گێچێ دبڕن ، وڕۆژهكێ ژ ڕۆژێـن سالا 1868 ێ كـۆمـهكا پالهیێن ڕێكان پشكهك ژ وێ بانیا ل كرۆمانیوون ـ وئهو گوندهكێ بچویكه ل سهر ڕویبارێ فیزهر ـ شهق دكر ، ودهمێ ئاخ وهریاى پشتى كریارهكا پهقاندنێ وان كونهكا ڕهش دیت وهسا دهاته پێش چاڤ كو ههر وهكى دهرێ شكهفتهكێ یه ، وئهو ههمى ل نك وێ كونێ كۆم بوون دا ببینن كانێ چ د ناڤ دا ههیه ، ووهسا هاته سهر هزرا وان كو ئهو ههستیێن ئهو دبینن نه یێن گیانهوهرانه بهلكى ئهو قهرقۆدهیێن ههستیێن مرۆڤانه .
هندهك زهلام وهك زێرهڤان مانه ل بهر دهرێ شكهفتا نوى ، وهندهك ب لهز چوونه لیزێـه ، وئهو گوندهكێ نێزیكى وێرێ بوو ، دا ڤان دهنگ وباسان بگههینن ، وبهرپڕسێن ڤى گوندى ب لهز هاتنه وى جهى یێ ناڤ ودهنگێن وى د ناڤ زانایان دا بهلاڤ بووین ، ووان هیڤى كر كو هێشتا لێگهڕیان بێنهكرن دا جهێ وان پتـر ناڤدار ببت ، پاشى وان بهرێ خۆ دا وى تشتێ د شكهفتێ ڤه ههى ، ووان ڕاپۆرتهك ب وى تشتێ وان دیتى هنارته پاریسێ وزانایێن پاریسێ یێن مهزن ڤێ جارێ مهسهله ب تڕانه ڤه وهرنهگرت ، بهلكى حوكوومهتا فهرهنسى ئهڤ دهنگ وباسه ب مجدى ڤه وهرگرتن و وهزیرێ فێركرنێ داخواز ژ زهلامێ ناڤدار ئدوارد لارتتى كر كو ئێكسهر بچت قهستا كرۆمانیوونێ بكهت .
ولارتت ب ڤێ ڕاپۆرتێ ڕویگهش بوو ، بهلـێ سهروبهرێ وى یێ ساخلهمیێ دهستویرى نهدایێ ئهو جارهكا دى قهستا باشوورێ فهرهنسا بكهت ، لهو وى كوڕێ خۆ یێ گهنج لویس پێش خۆ ڤه هنارت ، ولویسى هارى بابێ خۆ دكر د ڤهكۆلینێن وى دا .
ولویس لارتت ژ وى تشتى مهندههۆش بوو یێ وى ل كرۆمانیوونێ دیتى ، وڕاپۆرتهك بۆ بابێ خۆ وبۆ حوكوومهتا فهرهنسى وزانایێن پاریسێ ژى هنارت تێدا گۆت كو پێنج قهرقۆدهیێن ههستیێ یێن مرۆڤان یێن دورست د وێ شكهفتێ ڤه ههنه ، وئهوێ پشت ڕاسته كو ئهڤ قهرقۆده یێن مرۆڤێ بهرى دیرۆكێنه .
وههمى هیڤیا وان شارهزایێن قیت كریه كرۆمانیوون دا ڤهكۆلینێ ل دۆر ڤان ههستیان بكهن ئهو بوو لویس لارتت یێ دورست بت ، ههر وهسا ئهوێن چو پهیوهندى ب زانینێ ڤه نهههى ژى هیڤى دكر لویس یێ دورست بت ، چونكى ئهو قهرقۆدهیێن ههستى یێن وان زهلامێن ڕازاى ل نیڤا شكهفتێ یێن ڕهنگهكێ وان باپیرانه یێن ئهو دشێن شانازیێ پێ ببهن .
یا ئاشكهرا بوو كو ئاكنجیێن ڤێ شكهفتێ قهت وهكى مهیمونكان نهبوون ، چونكى قهرقۆدهیێن ههستیێ وان مسۆگهركر كو ئهو وهكى مرۆڤێ نوى بوون ، وقهبارێ مهژیێ وان یێ تمام بوو ، وبهژنێن وان ددرێژ بوون دگههشتنه شهش پێیان یان پتـر ، ووان هندهك دهست وپیێن ڕاست ودرێژ وئهنیهكا بلند وئهرزنكهكا ب هێز ههبوون ، وههڤڕكى ل سهر هندێ نینه كو ڕهنگ وڕویێ وان یێ جوان بوو .
ودویماهیێ زانایان پهیڤا خۆ د دهر حهقا قهرقۆدهیێن ههستى یێن كرۆمانیوون دا گۆت ، وهكى ئـهڤ ڕهنـگـێ مرۆڤێن شكهفتان دئێنه ب ناڤ كرن وهك قهدرگرتن بۆ ناڤێ وى گوندى یێ بۆ جارا ئێكێ ههستیێن وى لـێ هاتینه دیتن ، وههتا ئهڤرۆ ژى ئهڤ بیـر وبۆچوونه دئێنه قهبویلكرن .
وشارهزا ئهڤرۆ ههمى ل سهر وێ گۆتنێ كۆم دبن كو مرۆڤێ كرۆمانیوونێ ژ جوینێ مرۆڤێن عاقلداره ( یێن كو ب لاتینى دبێژنێ : Homo Sapiens كـو ژ دو پــهیـڤـان پـێـك دئێت : Homo ئانكۆ مرۆڤ و Sapiens ئانكۆ عاقلدار ) ومهبهست ب ڤێ ناڤكرنێ ئهوه ئهڤ مرۆڤه ههر ژ وى توخـمـیـه یـێ ههمى مرۆڤ ل ڤێ جیهانا نوى دگههنێ .
وهندهك زانا ئهڤرۆ ل وێ باوهرێنه كو دبت هندهك ژ ڤى ڕهنگێ مرۆڤان بهرى نێزیكى پێنج سهد هزار سالان ل ئهفریقیا و ل هندهك جهێن دى ژى ژ جیهانێ ههبن .
وئهم ژ كێمهكا گهلهك كێم پێڤهتر چویێ ژ كۆمێن دهسپێكێ یێن ڤان ڕهنگه مرۆڤان ئهم نزانین ، ودبت ئهو ژى وهكى مرۆڤێ پهكینێ ومرۆڤێن دى یێن دهسپێكا چاخێ بهرى دیرۆكێ مرۆڤێن دهسپێكێ بن .
بهلـێ ڕهنگێن مرۆڤێ كرۆمانیوونێ وكۆمێن دى یێن مرۆڤێن عاقلدار یێن گهلهك وهكى وى ، ویێن ههڤچاخ بۆ وى ، وهكى ئهڤرۆ ئهم ژێ دزانین پێشكهفتیتـرین ئاكنجیێن چاخێ بهستیێ بوون ، ومرۆڤێ كرۆمانیوونێ ل دهمێ چاخێ دویماهیێ ژ ههر چار چاخێن بهستیێ یێن مهزن ل ئهورۆپا ئاكنجى بووبوو ، ودبت ئهڤ ڕهنگێ مرۆڤان ژ كیشوهرێ ئهفریقیا یان ڕۆژئاڤایا ئاسیا بهرى نێزیكى حهفتێ هزار سالان یان پتـر هات بت و ل ڤێرێ ئاكنجى ببت .
