( 9 )
ناڤبڕێن دەریایێ
هـەر چـەنــدە مـرۆڤی هەر ژ دەسپێكا ژینا خۆ پەیوەندیەكا ب هێز وموكم د گەل دەریایێ هەبوو بەلـێ د گەل هندێ ژی زانینا وی ل دۆر دەریایێ وجیهانا وێ یا كویر وبەرفرەهــ گەلەك یا كێم وسادە بوو ، و ل دویڤ زانینێن گەهشتینە مە مرۆڤی بەری زایینێ ب چارسەد سالان ـ یان پتـر ژی ـ ڤیایە تشتەكی ژ نهێنیێن دەریایێ بزانت ، وخەباتەكا بەردەوام د ڤێ دەلیڤەیێ دا كریە ، حەتا گەهشتیە هندەك زانینان ، و ژ وان زانینێن ژ مێژە مرۆڤ گەهشتیێ یێن پەیوەندی ب جیهانا دەریایێ ڤە هەی ئەو گرێدانە یا كێمبوون وزێدەبوونا ئاڤا دەریایێ ب هەیڤێ ڤە هەی ..
وپشتی پەیدابوونا شارستانیا ئیسلامی ل سەدسالا حەفتێ زایینی ، وپویتەپێكرنا ڤێ شارستانیێ ب زانینێ وزانایان ، هژمارەكا زانینێن دی یێن گرنگ د دەر حەقا زانینا دەریایێ دا پەیدا بوون ، چ ژ لایــێ ڕێكێن دەریایی بت ، چ ژ لایێ هاتن وچوون وسەمتا ( تەیـیـاراتـێـن بـای ) بت ، بەلـێ هەر چاوا بت زانینێن مرۆڤی ل دۆر دەریایـێ هەر مان سەرڤە سەرڤە ، چونكی مرۆڤ نەشیا بـوو خـۆ داهێلتە د كویراتیا دەریایێ دا .
ئـێـكــەمـیـن كتێبا تایـبەت ل دۆر زانینا دەریایێ هاتیە دانان ل سەدسالا هەژدێ زایینی بوو ، وئەڤ زانینێن د ڤێ كتێبێ دا هاتین ب نسبەت ئەڤرۆ ژ زانینێن دەسپێكێنە .. و ل سالا 1873 زایینی بۆ جارا ئێكێ گەمـیـا بریتانی ( چالنجەر ) د سێ سالان دا ل دۆر دنیایێ زڤڕی بۆ هندێ دا زانینان ل دۆر دەریایێن جیهانێ كۆم بكەت ، وئەڤ گەڕیانە دئێتە هژمارتن دەسپێكا ژ ڕاستی بۆ زانینێن دورست ل دۆر دەریایێ ، و ژ هنگی وەرە مرۆڤی پێشكەفتنەكا بەرچاڤ د ڤی مەجالـی دا ب دەست خۆ ئێخستیە . و د سەدسالا بیستێ زایینی دا ونـەخاسم ل نیڤا دووێ ژ ڤێ سەدسالـێ ، مرۆڤ ب ڕێكا ( هەیڤێن صناعی ) شیا گەلەك زانینێن نـوی ومـەزن د دەر حەقا دەریایێ دا ب دەست خۆ بێخت .
وپشتی ڤان سەرقەلەمكێن دیرۆكی دێ بێژین : دەمێ قورئان ل سەدسالا حەفتێ زایینی هاتیە خوارێ ، مرۆڤان ب گشتی وئەو مرۆڤێن ل جزیرا عەرەبان دژیان ب تایبەتی چو ژ زانین ونهێنیێن دەریایێ نەدزانی ، د سەر هندێ ژی ڕا قورئانێ ئیشارەت دایە هندەك ڕاستیێن علمی یـێـن پەیوەندی ب دەریایێ ڤە هەی ژ وان یـێـن كو ل ڤان چل پێنجی سالێن دویماهیێ ژ نوی مرۆڤ گەهشتیێ ، تشتێ هندێ دگەهینت كو ئەڤ قورئانە ژ نك خودێ یە ، ئەگەر نە مرۆڤەكێ وەكی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ یێ د ژیێ خۆ هـەمـیـێ دا نەچوویە د دەریایێ دا ، و ل گەمیەكێ سویار نەبووی چاوا دا ڤان ڕاستیێن هویر وموكم زانت ؟
و ل ڤێرێ مە دڤێت ب كورتی بەحسێ هندەك ژ وان زانینێن دەریایی بكەین یێن قورئانێ ئیشارەت دایێ ، دا ڕاستیا ئەڤێ گۆتنا مە یا بۆری ئاشكەرا ببت .
وەكی مە گۆتی : ل سالا 1873 زایینی ئەكادیمیا زانینێن دەریایی ل بریتانیا ڕاگەهاند كو زانینێن وان ل دۆر دەریایێ گەلەك دكێمن ، لەو وان بڕیار دا گەمیەكێ بهنێرنە دەریایێ ، ووان هندەك جیهاز وئامیرەتێن نوی كرنە د ڤێ گەمیێ دا ، وچەند شارەزایەك دانە د گەل ، دا بگەهنە هندەك زانینێن نوی ل دۆر دەریایێ ونهێنیێن وی وئەڤ گەمیا وان ئەوا ب ناڤێ ( چالنجەر ) هاتیە ناسیـن سێ سالان ما د دەریایێ دا ، و ل گەلەك ئەقیانۆس ودەریا تێكڤەدان ، وپشتی ئـەڤ گـەمـیـە زڤڕیەڤە هژمارەكا مەزن یا زانینێن نوی د گەل خۆ ئینان ، وئێك ژ وان زانینان ئەو بوو وان گۆت : ئەو دەریایێن ئاڤا وان یا سویر دەمێ دگەهنە ئقیانۆسان ل وی جهی یێ هەردو دگەهنە ئێك ناڤبـڕەكا ئاڤێ پەیدا دبت ، هەر دووان ژێك جودا دكەت وناهێلت سالۆخەتێن وان تێكەلـی ئێك بن ، بۆ نـمـوونە : دەریایا سۆر د سالۆخەتێن خۆ دا یا جودایە ژ ئەقیانۆسێ هندی ، هەر چەندە ئەو ل جهەكی دگەهنە ئێك ژی ، بەلـێ ئەڤ گەهشتنە نابتە ئەگەرا هندێ سالۆخەتێن ئێكێ بۆ ئێكێ بێنە ڤەگوهاستن .
و ل وی دەمی ئەڤ زانینە ئێك ژ عەجێبتـرین ڕاستیێن علمی بوو یێن مرۆڤ گەهشتیێ ، پاشی ل سالا 1960 زایینی لێگەڕیان وڤەكـۆلـیـن دوبارە ل دۆر ڤێ مەسەلـێ هاتنەكرن ، وشـانـدەك ژ زانایێن ئەورۆپی هاتە دەربەندا ( باب الـمـنـدب ) ئەوا دكەفتە د ناڤبەرا یەمەنێ وئەثیووبیا دا جهێ دەریایا سۆر لـێ دڕێژتە سەر ئەقیانۆسێ هندی ، بۆ هندێ دا بەرێ خۆ بدەنێ كانێ ئەو چیە دبتە ئەگەرا هندێ كو ئەڤ هەردو ئاڤە تێكەلـی ئێك نەبن ، هەر چەندە یا پێتڤی ئەوە بوو دیاردا ( مەد وجەزرێ ) ئێكا هند كربا ئەو هەردو تێكەلـی ئێك ببن ؟
ئەڤێ شاندێ ژی ـ وەكی یا بەری خۆ ـ پاپۆڕەك هنارتە وی جهێ دەریایا سۆر وئەقیانـۆسێ هندی لـێ دگەهنە ئێك ، ڤان زانایان بەرێ خۆ دایێ ب سەرڤە ئەڤ هەردو دەریایە دشینن ووەكی ئێكن ، وگاڤا وان جیهاز دكرنە د لایێ دەریایا سۆر دا وان ددیت سالۆخەتـێـن وێ ب ڕەنگەكینە ، وگاڤا جیهاز دكرنە د لایێ ئەقیانۆسێ هـنـدی دا وان ددیت سالۆخەت دئێنە گوهاڕتن ، ژ ڤێ لێڤێ چوونە لێڤا دی ئەنجام هەر ئەو بوو ، كویر خۆ داهێلا دیت ئەنجام هەر ئەوە ، ڕابوون هندەك ئاڤ ژ وێ ناڤبـڕا دكەفتە د ناڤبەرا هەر دووان دا د گەل خۆ ئینا وڤەكـۆلین ل سەر كرن ، تشتێ وان دیـتـی ئەڤە بوو : ئاڤا ڤێ ناڤبڕێ ژ لایێ ( حەرارەت وكەثافەت وسویراتی ) یێ ڤـە یا جـودایـە ژ ئاڤا دەریایا سۆر ژی ، و ژ ئاڤا ئەقیانۆسێ هندی ژی ، وئەنجامێ ئەو گەهشتینێ ئەو بوو هەبوونا ڤێ ئاڤا جودا د سالۆخەتێ دا ئەوە دبتە ناڤبڕ و دكەفتە د ناڤبەرا دەریایێ وئەقیانۆسی دا وناهێلت ئاڤا وان تێكەلی ئێك ببت ..
وتـشـتـێ غـەریب ئەو بەری ئەو بگەهنە ڤێ ئەنجامێ ب پتـر ژ هزار وسێ سەد وپێنجی سالان قورئان ب ڕەنگەكێ زێدە ئاشكەرا بەحسێ ڤێ ڕاستیا علمی كربوو وەكی گۆتی :
[ أَمَّنْ جَعَلَ الأَرْضَ قَرَاراً وَجَعَلَ خِلالَهَا أَنْهَاراً وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أإلهٌ مَعَ اللّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ ] ( النمل : 61 ) .
[ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ . بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لا يَبْغِيَانِ . فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ] ( الرحمن : 19-21 ) .
د ئایەتا ( النمل ) دا خودایێ مەزن گـۆتـنـەكێ ئاراستەی كافران دكەت ودبێژت : ئەرێ پەرستنا وان شریكان یێن هوین بۆ خودایێ خۆ ددانن چێتـرە یان پەرستنا وی یـێ عـەرد بـۆ هەوە كـریـە جهێ ئاكنجیبوونێ وڕویبار د ناڤ ڕا برین ، وچیایێن موكم لـێ داناین ، وپەردەیەك كریە د ناڤبەرا هەردو دەریایان دا دا ئەو تێكەلی ئێك نەبن ؟ ئەرێ خودایەكێ دی د گەل خودێ ئەڤ چەندە كریە ، دا هوین وی د پەرستنێ دا بۆ بكەنە شریك ؟ بەلكی بارا پـتـر ژ وان بوتپەرێسان دنەزانن ، لەو شریكان بۆ خودێ ددانن .
[ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزاً ] ب ڕەنگەكێ زێدە ئاشكەرا ڕادگەهینت كو د ناڤبەرا دەریایێ ودەریایێ دا ( حاجزەك ـ ناڤبڕەك ) هەیە ، وكارێ ڤێ ناڤبڕێ یان ڤی ( حاجزی ) چیە ؟ ئایەتا سوورەتا ( الرحمن ) ڤێ چەندێ بۆ مە ئاشكەرا دكـەت دەمێ دبێژت : [ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ . بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لا يَبْغِيَانِ ] یـەعـنــی : خودایێ هەوە ئەوە یێ دو دەریا بەرداینە ناڤ ئێك و ل جهەكی گەهاندیە ئێك ، بـەلـێ ئـەو ب دورستی تێكەلی ئێك نابن ، چونكی پەردەیەك یان ناڤبڕەك د ناڤبەرا وان دا هەیە ناهێلت ئێك ژ وان ( بەغی ) یێ ل سەر یا دی بكەت ، یەعنی : ئەو بۆ هندێـیـە دا هەر ئێك ژ وان ل توخویبێن خۆ ڕاوەستت وزێدەگاڤیێ ل سەر یا دی نەكەت ، وسالۆخەتێن یا دی د ناڤ سالۆخەتێن خۆ دا بەرزە نەكەت .
وژبلی ڤێ ناڤبـڕێ ئەوا دكەفتە د ناڤبەرا ئاڤا دو دەریایان دا ، زانایێن دەریایێ بەحسێ ناڤبڕەكا دی ژی دكەن ودبێژن : ئاڤا ڕویـبـاری یا شــرین دەمێ دڕێژتە دەریایێ یا سویر ناڤبڕەكا وەكی ( سیاجەكێ ئاڤێ ) د ناڤبەرا هەر دووان دا چێ دبت ، ئەڤ ناڤبڕە ناهێلت سالۆخەتێن ئاڤا ڕویباری یا شرین تێكەلـی یێن ئاڤا دەریایێ یا سویر ببن ، چونكی ئاڤا ڕویـبـاری ژ لایێ گەرمێ وتامێ ڤە یا جودایە ژ ئاڤا دەریایێ ، وخۆ ئەو حەیوانەتێن د ئاڤا ڕویباری دا دژین ژی دجودانە ژ وان یێن كو د ئاڤا دەریایێ دا دژین .
ودبێژن : دەریا ناهێلت ئاڤا ڕویباری یا شرین تێكەلـی ئاڤا وێ یا سویر ببت ، وچونكی مستەوایێ ڕویباری ژ یێ دەریایێ بلـنــدتــرە ئاڤا وی ژۆردا دڕژت ، وئەڤ چەندە ئاڤا ڕۆیباری ب هێز بەر ب دەریایێ ڤە پال ددەت ، دەریا ژ لایێ خۆ ڤە ڤێ ئاڤا شرین پال ددەت دا نەئێنە د ناڤ ئاڤا وێ یا سویر دا ، د ئەنجام دا دەڤـەرەكـا ناڤـنـجـی دورست دبـت د سالۆخـەتێن خۆ دا یا جودایە ژ ڕویباری و ژ دەریایێ ژی . وتشتێ دی یێ غەریب یێ زانا گەهشتینێ ئەوە : ئەو حەیوانەتێن د دەریـایـێ دا دژیـن نـەشـێـن بێن ل ڤێ دەڤەرێ بژین یا كو دكەفتە د ناڤبەرا ڕویباری ودەریایێ دا ، وهەر جارەكا ئێك ژ وان هات ودەربازی ڤێ دەڤەرێ بوو ئێكسەر دێ مـرت ، وئەگەر ئەو نەشێت ل ڤێ دەڤەرێ بژیت پا ئێكجار نەشێت دەربازی دەریایێ ببت ، لەو دێ بینی گاڤا ئێك ژ وان هات ونێزیكی ڤـی سیاجی بوو ، ئەو ب خۆ دزڤـڕتـەڤــە هـەر وەكی خالەكا زێرەڤانیێ د ڕێكێ دا هەی وی ژ هاتنێ پاشڤە لـێ ددەت ، وئەو حەیوانەتێن ل ڤێ دەڤەرێ دژین نەشێن نەدەربازی ناڤ دەریایـێ بـبـن نە ناڤ ڕویباری ، چونكی ئەگەر دەرباز بوون ئێكسەر دێ مرن ، د دەر حەقا ڤێ ناڤبڕێ دا قورئان چ دبێژت ؟
د ئایەتا ( 53 ) یێ دا ژ سوورەتا ( الفرقان ) خودایێ مەزن دبێژت : [ وَهُوَ الّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً ] یەعنی : خودایـێ هەوە ئەوە یێ دو دەریا تێكەلی ئێك كرین ، ئاڤا ئێك ژ وان هەر دووان یا شرینە شرینیەكا وەسا كو چو سویراتی د ناڤ دا نەهەی ( عذب فرات ) ، ومەخسەد پێ ڕویبارە ، چونكی چو دەریایێن ئاڤ شرین نینن ، وئاڤا یا دی ( ملح أجاج ) ئاڤەكا وەسا سویرە چو شرینی د ناڤ دا نینە ، وئەڤە دەریایە . وپشتی ئەو هەردو ئاڤ دگەهنە ئێك خودێ پەردەیەكێ كریە د ناڤبەرا وان دا بێ خودان دو سالۆخەتە :
ئێك : ( حجراً ) یەعنی : پەردەیەكە دبتە ( مانع ) .
دو : ( محجوراً ) یەعنی : یێ ( مەمنووعە ) .
مەعنا : ئەڤ پەردە ئەوێ دكەفتە د ناڤبەرا ڕویباری ودەریایێ دا ، ئەو ب خۆ مانعە ویێ مەمنووعە ژی ، ناهێلت سالۆخەتێن ڤێ تێكەلی ڤێ ببن وئەو حەیوانێن د ناڤ ڤێ دا دژین دەرباس ببن وبچنە د ناڤ یا دی دا ، وئەو ب خۆ ژی یا پاراستیە سالۆخەتێن خـۆ ژ دەست نادەت وئەو حەیوانێن لـێ دژین دەرباس نابنە چو ژ هەردو لایان .
ویا غەریب ئـەوە ئـەو ( حاجزێ ) د ناڤبەرا دەریایێ ودەریایێ دا هەی نە ب ڤـی ڕەنـگـیـە ، لـەو قـورئان دەمـێ بـەحسێ وی حاجزی دكەت دبێژت : [ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْريْنِ حَاجِزاً ] ب ڤـی ڕەنـگـی بـێـی كـو سالۆخەتەكی بۆ ڤی حاجزی بێژت ، بەلـێ دەمێ بەحسێ وی حاجزی دكەت یێ د ناڤبەرا ڕویباری ودەریایێ دا دبێژت : [ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُورا] وئەگەر قورئان ژ نك خودێ نەبا ئەڤ زانینا هندە هویر وبنەجـه دا ئێتە سەر هزرا كێ ؟
وبەری ئەم ڤی بابەتی ب دویـمـاهی بینین پسیارەكێ دێ هلێخین : ئــەرێ تەفسیرزانێن قـورئانێ یـێـن كـەڤـن چاوا ئەڤ ( حاجزە ) د ڤان ئایەتان دا مەعناكریە ؟
بۆ بەرسڤ نـمــوونەیەكا ب تنێ دێ ڤەگێڕین : زانایێ مەزن ( ابن الجوزی ) وەكـی گـەلـەك تەفسیرزانێن دی یێن كەڤن دبێژت : ئەو حاجز مانعەكە ب شیانا خودێ یێ هاتیە دانان ، بەلـێ كەس ب چاڤ نابینت .
هــۆسـا !! چونكی وان باوەری هەبوو كو تشتەكێ خەلەت د قورئانێ دا نینە ، وان باوەری ب هەمی ئایەتێن قورئانێ هەبوو ئەگەر خۆ بەحسێ تشتەكێ وەسا بكەت یێ وان ب چاڤ نەدیتی ژی ، چونكی وان دزانی كو قورئان حەقیە .
ونوكە پشتی هاتنا قورئانێ ب هـزار وچار سەد سالان ژ نوی مـە ئــەو حـاجــز ب چاڤ دیت ، پشتی مرۆڤ شیای ب ڕێكا ( قەمەر صناعی ) هندەك تەصویران بۆ وان دەڤەران بگرت یێن ڕویبار ودەریا ، ودەریا ودەریا لـێ دگەهنە ئێك .. ووەكی ڤێ ڕۆژەك دێ ئێت ئەو بەحەشت وجەهنەما نوكە مە باوەری پێ هــەی بێی كو ئەم ب چاڤ ببینین دێ بینین وهنگی دێ بێژین : [ هذا ما وعد الرحمن وصدق المرسلون ] .
