پـێـشگـۆتـن
هێشتا ژ زهمانێ ئهفلاتوونی وهره و كتێبا وی یا ب ناڤێ (جمهووریهت) هاتییه ناسین، و حهتا تو دگههییه دهمێ سێر تۆماس موور و كتێبا وی (یۆتۆپیا)، و بهری هنگی و پشتی هنگی ژی مرۆڤینییێ خهون ب ههبوونا جیلهكێ نموونهیی ڤه ددیت، جیلهكێ وهسا كو ببته جهێ چاڤلێكرنێ بۆ مرۆڤینییێ ل ههمی دهم و ههمی جهان..
چــل ســـالان مووسای -سلاڤ لێ بن- مـلـلهتـێ خـــۆ ل دهشــتـا سینائێ پـهروهرده كر ب هیڤییا هندێ كو جیلهكێ نموونه ژ وان دورست بكهت، بهلـێ ڕۆژا مووسا ههوجهی وان بووی وان گۆتێ: ههڕه تو و خودایێ خۆ شهڕی بكهن، و ئهم ل ڤێرێ دێ دروینشتی بین!
مووسا مر.. و مرادا خۆ ب جهـ نهئینا.
ل چینێ (كۆنفۆشیووس) هات، ل درێژییا ژییێ خۆ ههمییێ لـێ گهڕیا جیلهكى پهیدا بكهت خۆ ژ ڕهشهداڤێن پهرستنا كوڕێ عهسمانی(ئمپراتۆری) رزگار بكهت، ل گهلهك دهڤهرێن چینێ گهڕیا و دویماهییێ زڤڕی دهست ژ پێیان درێژتر، كۆنفۆشیووس مر و چین ههر چینا بهرێ.
زهرادهشت ژی ب كتێبا خۆ ڤه چوو و جیلهكێ دلخواز پهیدا نهكر..
فهیلهسووفێن یۆنانی ژی ب ههمی فهلسهفا خۆ ڤه چو نهكر.
ل فلستینێ و ل سهر رێكا مووسای، عیسا هات -سلاڤ ل ههردووان بن- ئارمانجا خۆ كره ئهو مللهتێ ئیسرائیلی یێ رێ بهرزه بینته سهر رێكهكێ و جیلهكێ نموونه ژێ دورســت بــكــهت، بــهلـێ وان نــه ب تـنـێ گوهدارییا وی نهكر بهلكی بهرگهڕیان كر كو وی ب دهستێن صهنهم پهرێسان بهلاویسن!
و هیڤی ما.. ئومێد بوو خهونهكا دویردهست!
ل دهمهكی مرۆڤینییا حێبهتی مای ل گازییهكێ هشیار بوو، ژ نشكهكێ ڤه دیت خهون یا دبته ڕاستی، و ئهو ئومێدا هنده ساله هیڤی، یا ب جهـ دئێت.
ل كۆلانێن مهكههێ.. ئهوا نێزیك بوو دیرۆك ناڤێ وێ ژ بیر بكهت ئهگهر ژ بهر مالا خودێ نهبا، و ب دهستێ مرۆڤهكێ نهخواندهڤا، یێ سێوی، یێ چو كتێبێن فهلسهفی نهخواندین، و ل سهر دهستێ چو سهیدایان فێر نهبووی.. ئـومــمــهتـــهك پــهیدا بوو، د كێمتر ژ پازده سالان دا جیلهك ژێ زا، ئهو بوو یێ مرۆڤینییێ چاڤهرێیی بۆ دكر.
كارهكێ عهدهتی نینه مرۆڤهك ژ مللهتهكێ دویر ژ ههمی رهنگێن شارستانییێ جیلهكێ چێ بكهت ببته خودان شارستانییهكا نموونهیى د دیرۆكێ ههمییێ دا.. بهلـێ یا عهجێب نینه ئهگهر ئهم ل بیرا خۆ بیینن كو ئهڤ جیله ل سهر دهستێ خودێ و ل بهر چاڤێ وی دهاته ئامادهكرن دا بهرێ خهلكی ژ تارییێ بدهته رۆناهییێ: (وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ ۚ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ ٦٢ وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ ۚ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ ۚ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ٦٣)(الأنفال: 62-63).
دیسا یا عهجێب نینه -ئهگهر چ یا عهدهتی نهبت ژی- ئهگهر ئهم ل بیرا خۆ بینین كو ئهڤ جیله ئهو بوو یێ ل سهر دهستێ پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لـێ بن- یێ هاتییه پهروهرده كرن، ئهو پێغهمبهرێ دیرۆكێ شاهدهیی بۆ دای كو مامۆستایێ ههمی پهروهردهكارانه.
ژ بهر ڤێ چهندێ، و چونكی مرۆڤى ههردهم پێ خۆشه ب سهرهاتی و سهربۆرا مرۆڤێن مهزن و ناڤدار ئاگههدار ببت دلـێ مه چوویێ ئهم چهندهكێ د گهل ڤی جیلی بژین و هندهكێ ژ دیرۆكا وی ڤهگێڕین؛ دا بهلكی مفایی بۆ خۆ ژێ وهربگرین.
و دڤێت ژ بیر نهكهین كو نڤیسین و ڤهكۆلین ل دۆر جیلێ صهحابییان، ڕێكێ بۆ جیلێن مه دورست دكهت، و تهرازییا لێزڤڕین و (مهرجعییهتێ) بۆ مه پهیدا دكهت؛ چونكى د وى جیلى دا بیر وباوهر و (مهبدهء) بووبوونه (بهرنامه) بۆ ژینێ، ههر وهسا تشتێن (نهظهرى) بووبوونه (عهمهلى).. دهمێ ئهم بهحسێ وان دكهین، و ل دۆر ژین وسهرهاتییا وان دنڤیسین، ئارمانج ئهوه ئهم چاڤ ل وان بكهین، نه د چارچووڤهیێ زارڤهكرنهكا شهكلى یا هشك دا، كو ئهم هزر بكهین (مهزنى) و (بلندى) تشتهكێ تایبهتێ مرۆڤێن مهزنێن وهكى وان ب تنێیه، مه ماف ههیه پێ (موعجب) ببین، بهلێ نه وهبت ئهم هزر بكهین كو ئهو تشتهكه ئهم ژى دشێین بگههینی! نهخێر.. دڤێت مه باوهرى ههبت كو (مهزنى) و (قههرهمانى) سالۆخهتهكه، ههر كهسهكێ كارى بۆ بكهت، بهلكى بشێت بگههتێ. و دهمێ قورئان سهرهاتیێن (قههرهمانی)یێ ژ دیرۆكێ ڤهدگوهێزت، تشتێ سهرهنج ڕاكێش ئهوه گهلهك جاران ئهو هند (تهركیزێ) ل سهر قههرهمانان ناكهت، هندى تهكیزێ ل سهر قههرهمانییێ ب خۆ دكهت، بهلكى گهلهك جاران ههما ههر ناڤێن قههرهمانان بۆ مه نابێژت، دا ئهو مه ب قههرهمانییێ ب خۆ ڤه گرێ بدهت نه كو ب شهخصێ قههرهمانى ڤه.
زهلامهكێ باش د ڤێ چهندێ گههشتی، ژ جیلێ تابعییان، دهمێ خۆ د كرنا عیبادهتى دا وهستاندى، گۆت: ئهم دێ ئێكا وهسا كهین، صهحابیێن موحهممهدى بزانن وان هندهك زهلام یێن ل پاش خۆ هێلاین، ململانێ بۆ چوونا بهحهشتێ د گهل وان دكهن!
دهمێ ئهم بهحسێ جیلێ صهحابییان دكهین، و وان سالۆخهتان بهرچاڤ دكهین یێن چێترى وبلندى دایه وان، ئهو گازییهكه بۆ مه كو ئهم ژى وان سالۆخهتان ل نك خۆ پهیدا بكهین، و بۆ خۆ بكهینه بهرنامهیهكێ پهروهردهیى و ڕهوشهنبیرى خۆ پێ بگههینینه بهرههمهكێ دلخواز.
دهمــێ ئــهم ل سهر صهحابییان دنڤیسین، ولێ دگهڕیێین ڤیانا وان د دلان دا بچینین، ژ بهر هندێیه چونكى صهحابى -ب باوهرییا مه- تمامكهرێن كاروانێ پێغهمبهرینییێ بوون، و ئهو ڕێك بوون یێن دین پێ گههشتییه مه، و ههر (تهشویههك) بۆ وان و دهورێ وان، گومانهكه دكهفته د دینى دا، ژ بهر ڤێ چهندێ زانایێن مه یێن سهرڕاست ههر ژ سهرى وهره، ڤیان و (وهلائا) صهحابییان هژمارتییه ئێك ژ نیشانێن باوهرییێ، و ئهڤ چهنده د كتێبێن خۆ یێن عهقیدێ دا بنهجهـ كرییه. و ههر ژ بهر ڤێ چهندێ ژى بوویه ههر ئێكێ كار بۆ دوژمنییا ئیسلامێ كرى، بهرى ههر تشتهكى كار بۆ شكاندنا صهحابییان كرییه، و ڤیایه پهیوهندییێ د ناڤبهرا (باوهرى)یێ و (ڤیانا صهحابییان) دا ببڕن؛ دا ڕێكێ بۆ نهڤیانا وان خۆش بكهن.
و دهمێ ئهم دیرۆكا صهحابییان دنڤیسین و دخوینین، دڤێت باش ل بیرا مهبت كو:
- خۆ شارهزاكرنا د دیرۆكا صهحابییان دا مرۆڤى ژ لادان و ئنحرافێ دپارێزت؛ چونكى مرۆڤ ب سهر ئیسلاما ڕاست و دورست هل دبت، ب ڕهنگێ وێ یێ عهمهلى، دهمێ دهاته ب كارئینان.
- ههر وهسا ئهڤ خۆ شارهزاكرنه مرۆڤى بهر ب تێگههشتنهكا دورست ڤه بۆ وهرگرتن و ب كارئینانا ئیسلامێ دبهت، چونكى صهحابى جیلێ وهحیێ بوون ب ههردو لایێن وێ ڤه: كیتابێ و سوننهتێ.
- و خواندنا دیرۆكا صهحابییان، و ژینا د گهل وان، مرۆڤێن نموونهیى بۆ چاڤلێكرنێ نیشا مه ددهت.. یێن نموونهیى د ههمى لایێن ژینێ دا، وپێ نهڤێت بێژین: ئهو جیلێ خودێ بۆ ههڤالینییا پێغهمبهرێ خۆ هلبژێرت، دڤێت جیلهكێ نموونهیى بت.
- و دهمێ ئهم دبێژین: جیلێ صهحابییان جیلهكێ نموونهیى و (عادل) بوو، دڤێت نهئێته هزركرن كو ئهم دبێژین: ئهو جیلهكێ بێ گونههـ و (مهعصووم) بوو، و وان چو خهلهتى ژى نـهبـوون، نهخێر! عهدالهتا صهحابییان مهعنا وێ ئهو نینه ئهو د بێ خهلهتى وگونههـ بن، و ئـعـتـرافـا مـه ب ههبوونا هندهك خهلهتییان ل نك وان ژى مهعنا وێ ئهو نینه ئهم ڕابین -وهكى هندهك نهزانێن مهدكهن- وان خهلهتیێن ژ هندهك ئجتهادێن صهحابییان پهیدا بووین، ب تهرازییا ئهڤرۆ بكێشین، و وهسا وان نیشا خهلكى بدهین كو ئهو هندهك مرۆڤێن فێلباز ودرهوین بوون، و وان دڤیا ب ڕێكا دینى دنیایێ بێخنه دهستێ خۆ.
و ل دویماهیێ هیڤییا مه ئهوه ئهم شیابین ب ڤان دهلیڤهیێن كێم یێن ئهم ( د گهل صهحابیێن پێغهمبهرى سلاڤ لێ بن) ژیاین، هندهك ژ ڕاستییا مهزن ل بهر چاڤان دانا بت، و خودێ هاریكارێ مه ههمییان بت.
تهحسین دۆسكى
دهۆك 27/7/1998
صهحابى.. و چێترینییا وان
بهری ئهم دهست ب ڤهگێرینا سهرهاتییا هندهك صهحابییان بكهین، یا باش ئهوه ئهم ڤی جیلـێ نموونه ب ههوه بدهینه ناسین، و بهایێ وان د رێبازا (أهل السنة والجماعة) دا دهسنیشان بكهین.
صهحابی -وهكی زانا دبێژت- ههر كهسهكه یێ پێغهمبهر -سلاڤ لـێ بن- دیت بت، وباوهرى پێ ئینا بت، و ل سهر ئیسلامێ مر بت. ههچییێ ب ڤى ڕهنگى بت ژ صهحابییان دئـێـتـه هژمارتن، و صهحابییان ژ بهر كو ههڤالینییا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- كرییه، ئهو د بیر و باوهرێن مه موسلمانان دا چێترینێ مرۆڤانه -پشتی پێغهمبهران- و ژ ههمی كهسان هێژاترن مرۆڤ چاڤ لـێ بكهت و حهز ژێ بكهت.
و ههر كهسهكێ نهڤیانا صهحابییان د دلی دا ههبت، یان ئهزمانێ خۆ د دهرحهقا صهحابییهكی دا درێژ بكهت، ب دیتنا مه موسلمانان ئهو مرۆڤهكێ زهندیقه.
خودانێ (العقیدة الطحاویة) دبێژت: ((ئهم حهز ژ ههڤالێن پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- دكهین، و ئهم د ڤیانا كهسهك ژ وان دا ژ توخیبان دهرناكهڤین، و ئهم خۆ ژ كهس ژ وان بهری ژی ناكهین، و نهڤیانا ئێك ژ وان ژی ل نك مه نینه، و مه ئهو نهڤێت یێ حهز ژ وان نهكهت، و ژ باشییێ پێڤهتر ئهم بهحسێ وان ب تشتهكی ناكهین، و ڤیانا وان دین و باوهری و چاكییه، و نهڤیانا وان كافری و دوڕوییاتی و سهرداچوونه)).
ئهڤه باوهرییا مهیه د دهرحهقا ههمی صهحابییان دا، و یێ ئهڤ باوهرییه ل نك نهبت ئهم وی ژ خۆ حسێب ناكهین.
و دهلیلێن مه سهر ڤێ باوهرییێ گهلهكن.
ژ قورئانێ:
1- گۆتنا خودێ: (مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ ۚ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ ۖ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا ۖ سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ۚ ذَٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ ۚ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَىٰ عَلَىٰ سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ ۗ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (الفتح:٢٩)) یـهعـنـى: موحهممهد پێغهمبهرێ خودێیه، و ئهوێن د گهل وى ل سهر دينێ وى ل سهر كافران ددژوارن، و د ناڤبهرا خۆ دا ددلۆڤانن، تو وان دبينى ئهو د نڤێژێ دا بۆ خودێ دچنه ركووعێ وسجوودێ، ئهو دخوازن خودايێ وان قهنجییێ د گهل وان بكهت، ڤێجا وان ببهته بهحهشتێ، و ژ وان ڕازى ببت، نيشانا عهبدينییا وان بۆ خودێ ل سهر و چاڤێن وان يا دياره ژ بهر شوينا سجوودێ و عيبادهتى، ئهڤه ئهو سالۆخهتێ وانه يێ د تهوراتێ دا هاتى. و مهتهلا وان د ئنجيلێ دا وهكى مهتهلا وى چاندییه يێ چهق و بستيكا خۆ دهرێخستى، پاشى تايێن وى زێده بووين، و ب هێزكهفتى، و خۆ ل سهر بنا خۆ گرتى و جوان ڕابووى، ب ڕهنگهكێ وهسا كو كهيفا وهرازان پێ بێت؛ دا ئهو ب مشهبوونا ڤان خودان باوهران و جوانییا وان كهربێن كافران ڤهكهت. خودێ سۆزا دايه وان يێن باوهرى ب خودێ و پێغهمبهرێ وى ئيناى و ئهو كرى يا خودێ فهرمان پێ لێ كرى ژ وان، كو گونههێن وان ژێ ببهت، و خێرهكا بێ ڤهبڕين، كو بهحهشته، بدهتێ. و ئهڤ ئایهته مهزنترین مهدحه بۆ صهحابییان ژ لایێ خودێ ڤه هاتییه كرن. وئهو دهليله ژى ل سهر كوفرا وان يێن نهڤيانا صهحابییان د دلی دا ههبت؛ چونكى ههچییێ خودێ ب صهحابییان كهربێن وى ڤهكهت، ئهو وى يێ خۆ هـێژاى كوفرێ كرى.
2- و گۆتنا وى: (وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۚ ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (التوبة:١٠٠) یـهعـنـى: ئهوێن بۆ باوهرى ئينانێ بهرى مرۆڤان ڕاكرين، ژ وان مشهختان يێن مللهت و ئويجاخێن خۆ هێلاين و قهستا وارێ ئيسلامێ كرى، و وان پشتهڤانێن پشتهڤانییا پێغهمبهرى دژى كافران كرى، و ئهوێن ب قهنجى دويكهفتنا وان كرى، ئهو ئهون يێن خودێ ژێ ڕازى بووى ژ بهر گوهدارییا وان بۆ خودێ و پێغهمبهرێ وى، و ئهو ژ وى ڕازى بوون ژ بهر خێرا مهزن يا وى دايه وان، و وى بهحهشتێن ڕويبار د بن دا دچن بۆ وان ئاماده كرينه ههروههر ئهو دێ تێدا بن، و ئهڤهيه سهركهفتنا مهزن. و د ڤێ ئايهتێ ژى دا مهدح بۆ صهحابییان ژ (موهاجر و ئهنصارییان) ههيه، و ئهو دهليله كو ئهو يێن باوهرێنه.
3- ههر وهسا دهمێ خودێ ئهمر دكهت: ( لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا (الفتح:١٨) یـهعنى: خـودێ ژ خــودان باوهران ڕازى بوو، دهمێ وان ل بن دارێ پهيمان دايه ته (و ئهڤه ئهو پهيمان بوو يا ل حودهيبییێ هاتییه بهستن)، ڤـێـجـا خـودێ زانى كانێ چ باوهرى و ڕاستگۆيى و وهفادارى د دلێن ڤان خودان باوهران دا ههيه، ئينا خودێ تهناهى ب سهر وان دا ئينا و دلێن وان موكم كرن، و پێش وێ ڤه يا ژ بهر صولحا (حودهيبییێ) نهگههشتییێ وى ڤهكرنهكا نێزيك دا وان، كو ڤهكرنا (خهيبهرێ) بوو.. و ئهڤه دهلیلهكێ ئاشكهرایه كو خودێ ژ صهحابیان رازیبوویه.
و ئایهت د ڤێ دهربارێ دا گهلهكن.
و ژ حهدیسێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-:
1- بوخاری و موسلم ژ پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- ڤهدگوهێزن، دبێژت:(خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ) یهعنى: باشترین مرۆڤ ئهو یێن ل سهر دهمێ من ژیاین، پاشى یێن پشتى وان، پاشى یێن پشتى وان. و ئــهڤــه شاهـدهیهكا ئاشكهرایه ژ پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- بۆ جیلـێ صهحابییان كو ئهو چێترینێ مرۆڤانه.
2- نهسائى ژ پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- ڤهدگوهێزت، دبێژت: ( لا يَدْخُلُ النَّارَ أحَدٌ بايَعَ تحتَ الشَّجَرَةِ ) یهعنى: ههر ئێكێ ل نهالا حودهیبییێ بهیعه داى ناچته ئاگرى.. وئهڤه شاهدهییهكه بۆ وان كو ئهو بهحهشتینه.
3) بوخاری و موسلم ژ پێغهمبهری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤهدگوهێزن، دبێژت: (لَا تَسُبُّوا أَصْحَابِي، فَلَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا مَا بَلَغَ مُدَّ أَحَدِهِمْ وَلَا نَصِيفَهُ )یهعنى: ئاخفتنێن كرێت نهبێژنه صهحابیێن من؛ چونكى ئێك ژ ههوه ئهگهر هندى چیایێ ئوحودێ زێڕى بكهته خێر، ئهو ناگههته مستا ئێك ژ وان یان نیڤا وێ. ژ ڤێ ژی دئێته زانین كو حهرامه مرۆڤ ئاخفتنهكا نه د ڕێ دا بێژته صهحابییهكی، و هندی ئهم خێران بكهین ئهم نهشێین بگههینه رێزا وان.
و حهدیس ژی د ڤێ دهربارێ دا گهلهكن.
ههر وهسا دیرۆك ژی شاهده كو جیلهك وهكی یێ صهحابییان نههاتییه.
ژ بـهر ڤــێ چهندێ ئهم -ل نك خودێ- دبهرینه ژ وان رافضییان ئهوێن ئهزمان درێژییا د دهرحهقا صهحابییان دا دكهن، و درهوان ژ كیسێ هندهك ژ وان دكهن، و ب نهڤیانا وان خۆ نێزیكى خودێ دكهن! ههر وهسا ئهم دبهرینه ژ ههر دهستهكهكێ، یان مرۆڤهكێ ژ بهایێ صهحابییهكی بینته خوارێ، ئهگهر ئهو صهحابی كی بت.
بۆچی ئهو دچێترن ؟
ژ بناخهیێن بۆچوونا مه سوننییانه كو صهحابی ههمی دباشن و پێغهمبهر تێ نهبن كهس ژ وان چێتر نینه، لهو پێتڤییه ل سهر مه موسلمانان ههمییان چاڤ ل وان بكهین و تێگههشتنا وان بۆ ئیسلامێ ب پێش یا خۆ بێخین، و وان بۆ خۆ بكهینه نموونهیێ بلند یێ چاڤلێكرنێ د كارئینانا دینی دا.. ل نك مه كۆمبوونا صهحابییان ل سهر بۆچوونهكێ (حوججهته) و ههر كهسێ ژێ لا دهت ئهو ژ رێكا دورست دهركهفت.
و ئهگهر د پشت چێترییا صهحابییان ڕا گهلهكن، ژ وان ئهگهران:
1- ههڤالینییا وان بۆ پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- و ڕابوون و ڕوینشتنا وان د گهل وی، سالۆخهتهكى ددهته وان كو ل نك كهسێ دی ژ بلی وان نینه.
2- تێگههشتنا وان بۆ قورئانێ ژ یا خهلكی ههمییێ پتره چونكی وان ههڤدهمییا هاتنهخوارا قورئانێ كرییه، قورئان ب ئهزمانێ وان یا هاتییه خوارێ و ئهو دزانن كانێ ههر ئایهتهك كهنگی و بۆچی هاتبوو خوارێ.
3- زانینا وان ب سوننهتا پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- ژ یا ههمی كهسان پتره؛ چونكی ئهو د گهل پێغهمبهری بوون، و وان دین ئێكسهر ژ وی وهرگرتبوو.
4- وان ژ ههمی كهسان پتر زهحمهت ب ڤی دینی ڤه دیتییه حهتا بهلاڤ كری و گههاندییه خهلكێ وی سهردهمی، و خهلكێ پشتی وان هاتی ژی.
5- ئــهو ژ ههمی كـهســان ئهزمان ڕاستتر و پاقژتر بوون، و گههشتنا وان بۆ ڕاستییێ ژ گههشتنا ههر كهسهكێ ژ بلی وان نێزیكتره، ژ بهر كو پێغهمبهر -سلاڤ لـێ بن- د ناڤ وان دا بوو.
6- ژێدهرێ وان بۆ وهرگرتنا زانینێ سهرهكانی ب خۆ بوو، وان دگۆت: خودێ دبێژت، پێغهمبهر دبێژت.. و ئهڤ چهنده خێرهكا مهزنه گههشتییه وان.
7- ڤیانا وان بۆ پێغهمبهری و چاڤلێكرنا وان بۆ وی و بهڕهڤانییا وان ژ وی، تشتهكه دیرۆك ل سهر شاهده.
8- پێغهمبهر -سلاڤ لـێ بن- د حهدیسهكێ دا، ئهوا ترمزی ژێ ڤهدگوهێزت، ئاشكهرا دكهت كو صهحابی یێ ل سهر رێكا راست یا ههر كهسێ ل دویڤ بچت دێ چته بهحهشتێ، گــۆت: ( تَفْتَرِقُ أمَّتِي عَلَى ثَلاثٍ وَسَبْعينَ مِلَّةً، كُلُّهُمْ في النَّارِ إلا مِلَّةً واحِدَةً) یهعنى: ئـوممهتا من دێ ل سهر حهفتێ و سێ دهستهكا ژێكڤهبت، ههمی د ئاگری دانه ئێك تێ نهبت، گۆتن: ئهى پێغهمبهرێ خودێ، ئهو كییه؟ وى گۆت: (مَا أنَا عَلَيْهِ وَ أصْحَابي ) یهعنى: ئهو ڕێكه یا ئهز و صهحابیێن خۆ ل سهر.
ژ بهر ڤان ئهگهران و گهلهكێن دی ئهم دبێژین: صهحابه ژ ههمی مرۆڤان چێترن، و ئهو ههژیترن مرۆڤ چاڤ ل وان بكهت و ل دویڤ ڕێكا وان بچت.
سالۆخهتێن جڤاكا صهحایییان:
گهلهك جاران دهمێ ئهم دیرۆكا صهحابییان دخوینن، و ژ بهر كو ئهم پتر ب ڤهگێڕینا سهرهاتییێن كهسان ڤه مژویل دبین، ئهم ژ بیر دكهین كو سالۆخهتێن جڤاكێ تێكدا دهسنیشان بكهین، ئهو سالۆخهتێن ئێكا هند ژ ڤێ جڤاكێ چێكری كو ببته واقعهكێ بهرچاڤ بۆ ب كارئینانا بیر و باوهر و شهریعهتێ ئیسلامێ.
تشتهكێ گهلهكێ پێتڤییه دهمێ ئهم بهحسێ دیرۆكا جیلـێ صهحابییان دكهین، ئهم ڤهكۆلینێ ل سهر جڤاكا وان ب خۆ بكهین، و سالۆخهتێن وان ب رهنگهكێ ئاشكهرا بهرچاڤ بكهین، دا دیمهن پتر ل بهر مه یێ روهن بت.
ڤێجا ژ وان سالۆخهتان یێن جڤاكا صهحابییان پێ هاتییه ناسین:
1- جڤاكا وان ب ڕهنگهكێ گشتی جڤاكهك بوو حسێب دكر دین ژین ههمییه، یهعنی: وان ژینا خۆ ههمی ب دینی ڤه گرێ ددا و هزر نهدكر دین ب تنێ تشتهكێ رووحییه جار جار بۆ بێهنڤهدان مرۆڤ قهست بكهتێ!
دین ب دیتنا وان نه ب تنێ هندهك ڕهنگێن عیبادهتی بوو، ل هندهك دهم و هندهك جهان دئێنهكرن، وان ژینا خۆ ههمی ب دینی ڤه گرێ دابوو، ئهخلاق، رهفتار، دیتن و هزر و بهرێخودان، پهیوهندییێن جڤاكی، یێن خێزانی، كڕین و فرۆتن... و حهتا دویماهیێ ئهڤه هــهمـی وان ب دینی ڤه گرێ دابوون، لهو ئهو چو دهمان ب هندێ نهدحهسیان كو ئهو و دین د ژێك دویرن.
ژبهر ڤێ چهندێ مرۆڤ دشێت بێژت: جڤاكا صهحابییان ب دورستی جڤاكهكا موسلمان بوو ب ههمی رامانێن پهیڤا موسلمان ڤه!
و دهمێ ئهم ڤێ گۆتنێ دبێژین، مهبهستا مه پێ ئهو نینه ئهم بێژین: ئهڤ جڤاكه جڤاكهكا بێ گونههـ بوو، و ژ بهراهییێ حهتا دویماهییێ یا بێ خهلهتی بوو، نهخێر! د ڤێ جڤاكێ دا گونههكار ههبوون، دوڕوی ههبوون، مرۆڤێن سست و كێم باوهر ژی ههبوون، بهلـێ ئهوێن هه بهرامبهر خودان باوهرێن ڕاست و دورست ههر نهدهاتنه هژمارتن.
د جڤاكا صهحابییان دا بهرێ ههر ئێكی ل هندێ بوو ژینا خۆ ههمییێ ب رهنگهكێ وهسا ببهته سهری خودێ ژ خۆ رازی بكهت، لهو ههمی دهمان خودێ ل بیرا وان بوو، و ئهوێ چو جاران خودێ ژ بیر نهكهت زوی ب زوی ناكهڤته د خهلهتی و گونههێ دا، بیرا مه ههمییان ل سهرهاتییا عومهری دئێت د گهل وێ ژنكێ ئهوا گۆتییه كچا خـۆ: هـنــدهك ئاڤێ د ناڤ شیری هلده دا ماستێ مه پتر لـێ بێت بۆ فرۆتنێ. كچێ گۆتێ: ما ته نهزانییه كو عومهری ئهڤ تشته یێ قهدهغه كری؟ دهیكێ گۆت: ئاخری ل ڤێ شهڤێ عومهری های ژ مه نینه و ئهو مه نابینت! كچێ گۆت: نێ ئهگهر عومهر مه نهبینت ژی، خودایێ عومهری مه دبینت! دهمێ بهحسێ خودایێ عومهری هاتییه كرن، ئێكسهر باوهری د دلـێ دهیكێ ژی دا گهش بوو: دیسان مانێ خودێ یێ مه دبینت و بهری عومهری ڤی كاری قهدهغه بكهت خودێ ئهو یێ حهرام كری.
ئهڤه كچهكا عادی بوو د جڤاكێ دا هۆسا ههست ب بهرپرسییێ دكر.
(ئهسمائا كچا ئهبووبهكری) شوی ب (زوبهیرێ كوڕێ عهووامی) كربوو، دهیكا وێ ژنكهكا كافر بوو، ڕۆژهكێ دهیكا وێ ژ مهكههێ هاته مهدینێ دا سهرا وێ بدهت، ژێ خهریب بووبوو ژ بهر كو ئهو چهند سالهك بوو وان ئێك و دو نهدیتبوو. دهمێ ئهسمائێ دهرگههـ بۆ دهیكا خۆ ڤهكری، بــهرى بێژته دهیكا خۆ: كهرهم كه وهره ژۆر.. گۆتێ: كانێ بیست خهبهران ل بهر دهری ڕاوهسته! ئهسمائێ قهستا مالا پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- كر، گۆتێ: ئهی پێغهمبهرێ خودێ! دهیكا من یا هاتییه مالا من، و من ئهوا هێلایه ل بهر دهری، ئهرێ ڕێكێ بدهمێ بێته ژۆر یان نه؟!
مهسهله گهلهك یا عادی بوو، بهلـێ وێ دڤیا حوكمێ دینی تێدا بزانت، چونكی نهكو ئهو پێگاڤهكێ بهاڤێت و نه ئهو بت یا دین دبێژت.. حهتا پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- نهگۆتییه وێ: ڕێ بدێ.. وێ ڕێ نهدایێ.
مهعنا: ئهو جیلهك بوو ل ههمی دهمێن ژییێ خۆ د گهل ئیسلامێ دژیا.
2- جڤاكا صهحابییان جڤاكهك بوو ب دورستی ڕامانێن ئوممهتێ د ناڤ دا ئاكنجی بووبوون. ئهو ئوممهت، یا كو ب تنێ بیر و باوهر وان دگههینته ئێك، دویر ژ پهیوهندیێن قهومی و ڕهنگی و نفشی.
د جڤاكا صهحابییان دا مللهت و ئویجاخ و ئهزمان ئهو تهرازی نهبوو یا كو چێترییا مرۆڤی پێ دهاته كێشان، بهلكی ب تنێ تهقوا بوو ئێك ژ یێ دی چێتر لـێ دكر، و قورئان ڤێ چهندێ ئاشكهرا و بنهجهـ دكهت دهمێ دبێژت: ﮁ ﮂ ﮃ ﮄ ﮅ (الحجرات: 13) یـهعنى: یێ ژ ههمییان ب قهدرتر ژ ههوه ل نك خودێ ئهوه یێ ب تهقواتر بت.
ژ بهر ڤێ چهندێ جڤاكا صهحابییا براینییا ئیسلامێ ژ ههر براینییهكا دی هێژاتر ددیت، ل ڕۆژا شهڕێ بهدرێ مرۆڤهكێ ئهنصاری برایێ (موصعهبێ كوڕێ عومهیر)ی گرت، برایێ موصعهبی هزر كر موصعهب دێ بهرهڤانییێ ژێ كهت؛ چونكی برایێ وی یێ دهیبابییه، بهلـێ ئهو حێبهتی بوو دهمێ گوهـ موصعهبی بووی گۆتییه زهلامێ ئهنصاری: دهستێن ڤی باش گرێده! ئینا وی گۆته موصعهبی: ما ئهز نه برایێ تهمه؟ گۆتێ: نهو! ئهوێ تو گرتی برایێ منه!
د ڤێ جڤاكێ دا ئێكێ وهكی عومهری، یێ عهرهب، یێ قورهیشی، یێ خهلیفه، دگۆته ئێكێ وهكی بیلالی، یێ حهبهشی، عهبدێ ئازاكری، یێ فهقیر: بیلال سهییدێ مهیه!
ژ بلی جیلـێ صهحابییان ههوه ئهڤ حنێره ل نك كێ دیتییه؟ تشتێ ژ ههمییێ پیرۆزتر د چاڤێ عهرهبان دا ل دهمێ هاتنا ئیسلامێ تهعهصصوبا ئویجاخێ بوو، دبت مرۆڤێ عهرهب دهست ژ ههمی تشتان بهردابا، بهلـێ تشتێ ئێكانه یێ وی نهدشیا دهستی ژێ بهردهت تهعهصصوبا ئویجاخێ بوو، شاعرێ وان ب سهربلندی ڤه و ب ههمی دهنگێ خۆ دگۆت: ئهز یێ دگه ئویجاخا خۆ، بێته سهر ڕێ دێ د گهل بم و د سهردا بچت ژی دێ د گهل بم!!
تشتهكێ ب ساناهی نهبوو پێغهمبهر -سلاڤ لـێ بن- شیای براینییا دینی د دلێن وان دا ب پێش براینییا ئویجاخێ بێخت. ڕۆژهكێ صهحابییهكی گۆته ههڤالـهكێ خۆ: كوڕێ ژنكا رهش! پێغهمبهرى -سلاڤ لـێ بن- گوهـ لـێ بوو، ئینا گۆته وی: (تو مرۆڤهكی رهنگهكێ جاهلیهتێ ل نك ته ههیه) گاڤا وی ئهڤه زانی، ڕاست ڕابوو، چوو گۆته وی مرۆڤێ رهش: وهره، ل پێش چاڤێن خهلكی پییێ خۆ بدانه سهر سهرێ من دا ههمی بزانن كو كوڕێ ژنكا سپی ژ كوڕێ ژنكا رهش چێتر نینه.
ئهڤرۆ، ل وان وهلاتێن دبێژن: ئهمین دیموقراتییهتێ و مافێن مرۆڤان نیشا خهلكی ددین ل سهر دهرگههێن خوارنگههێن خۆ دنڤیسن: چێ نابت صه و مرۆڤێ رهش بێته ژۆر! و مهرحهبا دیموقراتییهت!!
3- جڤاكا صهحابییان ل سهر بناخهیهكێ ئهخلاقی هاتبوو ئاڤاكرن، و دهمێ ئهم دبێژین: (بناخهكێ ئهخلاقی) مهبهستا مه نه ب تنێ ئهو پهیوهندینه یێن د ناڤبهرا ژن و مێران دا، نه! قاعیدێ ئهخلاقی گهلهك ژ هندێ بهرفرههتره. سیاسهتا وان ل سهر ئهخلاقی هاتبوو ئاڤاكرن، لهو جوداهی د ناڤبهرا مرۆڤێ بهرپرس و مرۆڤێ دی دا نهبوو. ڕۆژهكێ عومهری ل سهر مینبهرێ گۆت: ئهز خهلیفهمه دڤێت هوین گوهدارییا من بكهن.. مرۆڤهكێ عامی ڕابووڤه و گۆت: قهت ئهم گوهێ خۆ نادهینه ته.
- بۆچی؟
وى گۆت: چونكی ئهو قوماشێ خێرێ یێ ته ل سهر مه بهلاڤ كری، پارچهیهكا پتر ژ یا مه ته یا بۆ خۆ هلگرتی.
گۆتێ: تو چاوا دزانی؟
وی گۆت: چونكی پارچهیێن مه ههمییان ب كۆتهكی تێرا مه یێن كرین، و پارچهیا ته باش تێرا ته یا كری و تو ژ مه ههمییان ب كهلهختری!
عومهری گۆته كوڕێ خۆ: هلۆ مهسهلـێ بۆ موسلمانان روهن بكه..
كوڕێ عومهری گۆت: ئهو پارچهیا گههشتییه من، من یا دایه بابێ خۆ؛ چونكی یا وی تێرا وى نهدكر، و وی ههردو بۆ خۆ ب سهرێك ڤه یێن گرێداین.
وی زهلامی گۆت: نۆكه باخڤه ئهم دێ گوهدارییا ته كهین!
ب ڤی ئهخلاقی وان سهرهدهریێ د گهل ئێك و دو دكر، لهو دلێن وان د گهل ئێك و دو د پاقژ بوون.
كڕین و فرۆتنا وان ل سهر بناخهكێ ئهخلاقی هاتبوو ئاڤاكرن، لهو بازارا وان یا بێ حیله بوو، ههر ئێكی باوهری ب یێ دی ههبوو. كهسێ ئهزمانێ خۆ یان دهستێ خۆ درێژ نهدكره مافێ ههڤالـێ خۆ، لهو جڤاكهكا تژی باوهری بوو، و تهناهی دوریشمێ وان بوو.
گاڤا ئهبووبهكر بوویه خهلیفه، وی عومهر كره قازی، پشتی سالهكێ عومهر چوو نك خهلیفهی گۆتێ: ئهزێ هاتیم دا تو من ژ ڤی كاری عهفی كهی.
ئهبوو بهكری گۆتێ: بۆچی؟
عومهری گۆت: ئهڤه سالهكه قهزیهكا ب تنێ ژی كهسێ نهئینایه نك من! ئهو مللهتێ ب ڤی رهنگی بت چو منهت ب ههبوونا قازی نابت.
4- جڤاكا صهحابییان جڤاكهكا مجد بوو د ههمی كار و كریارێن خۆ دا، خۆ ب تشتێن بێ بها ڤه مژویل نهدكر دا وهختێ خۆ پێڤه ببۆرینن، ههر دهلیڤهكا ژییێ وان، وان هزار هزر بۆ دكرن، گاڤا دهلیڤهك بێ كارهكێ ب وج د سهر ئێك ژ وان ڕا بۆریبا وی هزر دكر ئهڤه زیانهكا مهزن ب وی كهفت.
ئهو جڤاكا سستی ڕێیا خۆ د ناڤ دا ببینت و مجدی ژ ناڤ دهركهفت دێ جڤاكهكا بێ خێر بت، ئهو مللهتێ (ملعب) و (چایخانه) د ناڤ دا مشه بوون دهستان ژێ بشوو!
5- جڤاكا صهحابییان جڤاكهك بوو ههردم یا ئاماده بوو بۆ كاری، وهكی وی لهشكهرێ ههر گاڤ هشیار و ئاماده بۆ خۆ هاڤێتنا د ناڤ گهڕا شهری دا.. جڤاكهكا (عهمهلی) بوو، كارێ گۆتبا دكر، و فهرمانا ژێ دهاته خواستن ب جهـ دئینا، وهكی مه ل هێجهتا نهدگهڕیان و جڕه نهدكێشان دا خۆ ژ بهرپرسییێ بدهنه پاش.
صهحابییهك دبێژت: ئهم ژ دههـ ئایهتان نهدچووینه دههێن دی، حهتا مه ئهو ب جهـ نهئینابان، مهعنا: زانینا بێ كریار ل نك وان نهبوو..
عائیشا دبێژت: ڕۆژا ئایهتا حیجابێ هاتییه خوارێ ژنكێن ئهنصارییان هند خۆ نهگرت حهتا بزڤرنه مال پێچان بۆ خۆ چێ كهن، ههما هێشتا ل مزگهفتێ ههر ئێكێ پارچهك ژ دههمهنا خۆ ڤهكر و ب سهر سهرێ خۆ دادا.. هنده ئهو د (عهمهلی بوون)!
گاڤا ئایهت هاتییه خوارێ كو بهرێ خۆ ژ قودسێ وهرگێرنه مهكههێ، صهحابییهك چوو دیت هندهك زهلام ل جههكی یێ نڤێژا ب جماعهت دكهن، بهرێ وان یێ ل قودسێ، ئینا وی ئایهتا گوهۆڕینا قیبلـێ بۆ وان خواند.. د گاڤێ دا ئهو ل سهر ملـێ خۆ زڤرین و بهرێ خۆ دانه مهكههێ و نڤێژا خۆ تمام كر.
نهگۆتن: بۆچی؟ و چاوا؟ و كهنگی؟
مادهم ئایهتێ گۆت، پێغهمبهری گۆت، یا مه ب جهـ ئینانه.
موسلمانێن مه ڤێ گاڤێ بێژێ: خودێ دبێژن، یان پێغهمبهر دبێژت.. دێ ل سهد هێجهتا گهڕیێن دا خۆ ژ وێ گۆتنێ بدهنه پاش.
6- جــڤـاكا صهحابییان ب چاڤێ عیبادهتی بهرێ خۆ ددا ههر تشتهكێ ههی، خۆ ئێك ژ وان دهمــێ دچــوو نڤینا خۆ، ئنیهتا هندێ دكره دلـێ خۆ كو خودێ زارۆكهكی بدهتێ جیهادێ د رێكا خودێ دا بكهت!
گـاڤـا دچــوو بهر دكـانا خۆ ب ئنیهتا عیبادهتی دچوو، گاڤا قهستا بیستانكێ خۆ دكر ب ئنیهتا عیبادهتی دچــوو، خۆ گاڤا پارییێ نانی دكره د دهڤێ خۆ دا ب ئنیهتا عیبادهتی ئهو چهنده دكر.
