خۆ پهروهردهكرنا ل سهر هێلانا ئاخفتن وكهنیا زێده
د قورئانا پیرۆز دا دو ئایهت ههنه، ئهگهر مرۆڤ باش هزرا خۆ تێدا بكهت، وههردهم ئهو ل بیرا مرۆڤى بن، ئهگهر خۆ ئاخفتن یا ب پاره ژى با مرۆڤ نهدئاخفت، ئاخفتنهكا وهسا نهبا مرۆڤ یێ مهجبوور با.. ئهو ئایهت ژى ئهڤهنه:
یا ئێكێ: ( وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ(10)كِرَامًا كَاتِبِينَ(11)يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ(12))(الانفطار: 10-12) یهعنى: مسۆگهر هندهك ملیاكهتێن ل نك خودێ ب قهدر ههنه زێرهڤانییێ ل ههوه دكهن، ووى تشتى ل سهر ههوه دنڤیسن یێ فهرمان ب نڤیسینا وى لێ هاتییهكرن، وتشتهك ژ گۆتن وكریارێن ههوه ل بهر وان بهرزه نابت، وئهو دزانن كانێ هوین چ كارى دكهن یێ باش بت یان یێ خراب بت.
یا دویێ: ( إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ(17) مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ(18)) (ق: 17-18) یهعنى: دهمێ ئهو ههردو ملیاكهتێن ل لایێ وى یێ ڕاستێ ولایێ وى یێ چهپێ ههین كار وگۆتنێن وى دنڤیسن، وگۆتنهك ژ دهڤێ وى دهرناكهڤت ئهگهر ئهو ملیاكهتێ زێرهڤانییێ ل وى دكهت نه نڤیست، وئهو ملیاكهتهكێ ئامادهیه ل نك وى وئهو بۆ وێ چهندێ یێ هاتییه بهرههڤكرن.
ڕۆژهكێ سوفیانێ ثهورى دهرس دگۆته طهلهبێن خۆ، گۆت: بـێـژنـه مـن: ئهگهر كهسهك د ناڤ ههوه دا ههبت ئاخفتنێن ههوه بۆ سولطانى ببهت، ئهرێ هوین دێ تشتهكى بێژن یێ وى پێ نهخۆش بت؟
وان گۆت: نهخێر.
سوفیانى گۆت: پا ئێكێ د ناڤ ههوه دا ههى ههر گۆتنهكا هوین بێژن دێ بهته نك خودێ!
ئهڤه ئهو بناخه بوو یێ پێشییێن مه پشكهك ژ مهنههجێ خۆ یێ پهروهردهیى ل سهر ئاڤا دكر، كو مرۆڤ وێ ئاخفتنا زێده نهبێژت یا چو فایدێ وى تێدا نهبت، وئاخفتنێن خۆ بهژمێرت وحسێب بكهت ئهو پشكهكه ژ كارێ وى، یێ كو دێ حسێب سهرا د گهل ئێتهكرن، وههیبێ كوڕێ وهردى دگۆت: ((ههچییێ ئاخفتنا خۆ ژ كارێ خۆ حسێب بكهت، ئاخفتنا وى دێ یا كێم بت)) وعومهرێ كوڕێ عهبدلعهزیزى دگۆت: ((وههچییێ ئاخفتنا خۆ ژ كارێ خۆ حسێب بكهت، گونههێن وى دێ كێم بن)).
ژ بهر ڤێ چهندێ جیلێ پێشییێ ژ ئوممهتا مه خۆ ل سهر هندێ پهروهرده دكر كو گهلهك نهئاخڤن، وههر گۆتنهكا ئهو بێژن ئهو سهد حسێبان بۆ بكهن، بهرى ئهو ژ دهڤێن وان دهركهڤت، دا ئهو ژێ پهشێمان نهبن، جارهكێ هندهكان گۆته ئهنهسێ كوڕێ مالكى: بۆچى تو بۆ مه نائاخڤى؟ وى گۆت: كوڕێ من، ههچییێ گهلهك باخڤت خهلك ژێ دڕهڤن.
وعهطاء دبێژت: ئهز وعوبهیدێ كوڕێ عومهیرى چووینه نك عائیشایێ، وێ گۆته عوبهیدى: ئهگهر جارهكێ ته وهعظهك كر گهلهك درێژ نهكه؛ چونكى ئهو ل سهر نهفسێ یێ گرانه.
وعهطائى ب خۆ ژى ئهڤ دهرسه باش ژ دهیكا موسلمانان وهرگرت، لهو ئیسماعیلێ كوڕێ ئومهییهى دبێژت: عهطاء گهلهك كێم دئاخفت، بهلێ گاڤا دئاخفت مرۆڤى دگۆت ملیاكهت یێن ل سهر ئهزمانێ وى دئاخڤن.
وعــهطــاء د گــۆتــنــهكــا خۆ یا دى دا بهحسێ صهحابییان دكهت، ودبێژت: ((وان حهز ژ گۆتنا زێده نهدكر، وژبلى خواندنا قورئانێ، وفهرمانا ب باشییێ، وپاشڤهبرنا ژ خرابییێ، وكارهكێ پێتڤى بۆ ژیارا مرۆڤى، ههر گۆتنهكا دى ل بهر وان ئاخفتنا زێده بوو.. پاشى عهطائى گۆت: ئهرێ ما ئێك ژ ههوه شهرم ناكهت دهمێ دهفتهرا وى یا وى ل ڕۆژێ تژى كرى دئێته ڤهكرن، وئهو بهرێ خۆ ددهتێ، دبینت ئهو یا تژییه ژ وان گۆتنان یێن نه فایدێ وى یێ دنیایێ تێدا ونه یێ ئاخرهتێ؟)).
ومرۆڤ دهمێ بهرێ خۆ ددهته ڕهڤینا صهحابییان ژ ئاخفتنا زێده، مرۆڤ تشتهكێ عهجێب دبینت، دبێژن: چهند سالهكان تهمیمێ دارى دهستویرى ژ ئیمامێ عومهر دخواست كو ئهو بۆ خهلكى باخڤت ووعهظى ل وان بكهت، عومهرى دهستویرى نهددایێ، حهتا جارهكێ گۆتییێ: تو دێ چ بۆ وان بێژی؟ وى گۆت: دێ قورئانێ بۆ وان خوینم، وخێرێ نیشا وان دهم، ووان ژ خــرابـیـیـێ دهمـــه پــاش.. عومهرى گۆتێ: ئهوه تشتێ ب فایده، پاشى گۆتێ: ل ڕۆژێن ئهینییێ بهرى ئهز دهركهڤم بۆ خواندنا خوتبێ وهعظێ خۆ بكه.
عومهر نه ئهو كهس بوو یێ دوژمناتییا وهعظى بكهت، یان ببته ڕێگر د ناڤبهرا خهلكى ووهعظى دا، پا بۆچى هنده ئهوى د ڤێ مهسهلێ دا شداندن كر؟
بهرسڤ: بۆ هندێ دا خهلك (ووهعظكهر بهرى ههمییان) بزانن كو ئاخفتن ئهگهر خۆ یا خێرێ ژى بت وبۆ وهعهظ وبیرئینانێ بت، بارهكێ گرانه دڤێت مرۆڤ یێ لێ هشیار بت، و ل سهر ڤى بناخهیى یێ عومهرى وجیلێ صهحابییان داناى، تابعى هاتنه پهروهردهكرن، ووان ئهو وهك مهنههجهكێ پهروهردهیى یێ پێكهاتى بۆ مه ڤهگوهاست، بابێ حهسهنێ زاهد دبێژت: ((ئهڤه سیهـ ساله من ئاخفتنهكا وهسا نهگۆتییه ئهز ههوجهى داخوازكرنا لێبۆرینێ ببم)).
وبهلكى هندهك د ناڤ مه دا ههبن دهمێ دلێ وان دچته گۆتنهكا خراب خۆ ژێ ددهنه پاش، وهزرهكێ بۆ دكهن، بهلێ جیلێ پێشییێ ژ صهحابى وتابعییان ئێك ژ وان دهمێ دلێ وى دچوویێ گۆتنهكا باش بێژت، دترسییا وسهد هزر بۆ دكرن، دترسییا ڕۆژا قیامهتێ خودێ پسیارێ ژێ بكهت: ئهرێ ئنیهتا ته چ بوو دهمێ ته ئهڤ گۆتنه گۆتى؟ لهو بهرى ئهو باخڤت یان كارهكى بكهت، وى بهرسڤهك بۆ خۆ ئاماده دكر.. حاتهمێ ئهصهم دبێژت: ((من نهڤێت ئاخفتنهكێ بێژم بهرى ئهز بهرسڤا وێ بۆ خودێ حازر بكهم، ئهگهر ڕۆژا قیامهتێ خودێ گۆته من: بۆچى ته ئهڤ ئاخفتنه گۆتبوو، ئهز دێ بێژم: یا رهببى ژ بهر فلان تشتى)).
زهلامهكێ تهمیمى دبێژت: دههـ سالان من تێكهلییا رهبیعێ كوڕێ خهیثهمى كر، من نهدیت جارهكێ وى پسیارا تشتهكێ دنیایێ ژ من كربت، دو جاران تێ نهبت، جارهكێ گۆت: دهیكا ته یا ساخه یان نه؟ وجارهكا دى گۆت: ههوه چهند مزگهفت ههنه.
وهوین دزانن دهمێ جار جاران هندهك ژ وان بۆ تهحهددى (یان شهرتانێ وهكى هندهك دبێژن) ڤیابا قهبێ ههڤالهكێ خۆ بخوازن وان چ دكر؟
گوهێ خۆ بدهنه ڤێ سهرهاتییا كورت.. بیلالێ كوڕێ مونذرى دبێژت: زهلامهكى گۆت: ئهگهر ئهز ئهڤرۆ گونهههكێ ب رهبیعى نهدهمه كرن، ئهز چو جاران نهشێم گونهههكێ ب ئێكى بدهمه كرن، وڕابوو چوو مهجلسا وهعظێ رهبیعى، پشتى رهبیع ژ ئاخفتنێ خلاس بووى، وى زهلامى گۆتێ: بابێ یهزیدى! ئهرێ ته زانییه كوڕێ فاطمایێ -سلاڤ لێ بن- هاته كوشتن؟ گۆت: رهبیعى گۆت: (إنا لله وإنا إلیه راجعون) پاشى ئهڤ ئایهت خواند:
قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ( الزمر46)
یهعنى: ئهى پێغهمبهر تو بێژه: ئهى خودا، داهێنهرێ عهسمانان وعهردى، زانايێ تــشــتــێ ڤهشارتى وئاشكهرا، تــويــى ڕۆژا قيامهتێ حوكمى د ناڤبهرا بهنییێن خۆ دا د وى تشتى دا دكهى يێ ئهو تێدا ژێك جودا دبوون. وى زهلامى گۆت: من گۆتێ: وتو بۆ ڤێ مهسهلێ چ دبێژى؟ وى گۆت: ئهو دێ زڤڕنه نك خودێ، وحسێبا وان ئهو دێ كهت.
وئهو زهلام نهشیا گۆتنهكێ ب وى بدهته كرن تاما گونههێ ژى تێدا ههبت.
ئبن خارجه دبێژت: بیست سالان ئهز د گهل ئبن عهونى مام، ئهز دبێژم ههردو ملیاكهتێن وى تشتهك ل سهر وى نهنڤیسییه.. یهعنى: من گوهـ نهبوو وى گۆتنهكا وهسا گۆت بت مرۆڤ بێژت: ئهڤه گونهههك ل سهر وى هاته نڤیسین.
ڤێجا یا فهره ئهم گهلهك ل ئاخفتنێن خۆ دهشیار بین، گۆتنا فایده تێدا نهبت نهبێژین، ویا فایده تێدا ههبت بهرى ئهم وێ بێژین ئهم پسیارێ ژ خۆ بكهین: ئهرێ بۆچى ئهز دێ ڤی گۆتنێ بێژم؟ ئهگهر ئارمانج ژێ خودێ نهبت، بلا ئهم وێ نهبێژین، چونكى ئهو ژى دێ بته بهلا بۆ مرۆڤى، وكهس ژ مه بلا دلێ خۆ ب هندێ خۆش نهكهت كو ئهڤه ئاخفتنهكا باشه وخێرا تێدا ههیه..
حهدیسهكا ب سههم ههیه، ترمذى ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزت، ودبێژت: سێ جاران دلێ ئهبوو هورهیرهى هاته گرتن بهرى ئهو وێ حهدیسێ ریوایهت بكهت، ئهڤ حهدیسه بهحسێ وان ههر سێ كهسان دكهت یێن ئێكهمین جار ئاگرێ جههنهمێ ب وان دئێته خۆشكرن. بهلكى هوین هزر بكهن ئهو كهس ئهون یێن نڤێژ نهكرین، یان خهلك كوشتین، یان ئێك ژ ڤان گونههان كر بت یێن ئهم دبێژینێ: گونههێن مهزن، بهلێ ئهو ب خۆ وهسا نینه..
یێ ئێكێ: ئهو مرۆڤه یێ قورئانێ باش دزانت ونیشا خهلكى ددهت.
ویێ دویێ: ئهو مرۆڤه یێ د جیهادێ دا شههید بووى.
ویێ سێیێ: ئهو دهولهمهنده یێ گهلهك خێر ب مالێ خۆ كرین..
خودێ دبێژته ههر ئێك ژ وان: بۆچى ته ئهڤ كاره كربوو؟ ودهمێ ئهو درهوان دكهت ودبێژت: یا رهببى من ئهو بۆ ته كربوو، خودێ دبێژتێ: تو درهوان دكهى، ته ئهو كربوو دا خهلك بهحسێ ته بكهن.
مرۆڤهك دبێژت: دهمێ من ئهڤ حهدیسه بۆ موعاویهى خواندى، وى هند كره گرى حهتا من هزر كرى دێ مرت، پاشى گۆت: ئهگهر حالێ ڤان یێ هۆسا بت، پا حالێ خهلكێ دى دێ چ بت؟ پاشى وى چاڤێن خۆ شویشتن وگۆت: خودێ وپێغهمبهرێ وى ڕاست دبێژن:
(مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ(15)أُولَٰئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ ۖ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ(16))(هود: 15-16).
ههر كارهكێ ئهم بكهین، یان گۆتنهكا بێژین، دڤێت بزانین بۆچى مه ئهو كر یان گۆت، وفایدێ مه ناكهت كو ئهو كار وگۆتن ل نك خهلكى دباش بن، یان خێر تێدا ههبت، دڤێت ئهم د ناڤبهرا خۆ وخودێ دا بزانین كانێ بۆچى مه ئهو گۆتییه یان كرییه.
ووهكى گۆتنا زێده، كهنییا زێده ژى ل نك وان تشتهكێ مهقبوول نهبوو، وههیبێ كوڕێ وهردى دبێژت: ((ئهز یێ عهجێبگرتیمه ژ مرۆڤێ زانا، چاوا دلێ وى ب كهنییێ رحهت دبت وئهو دزانت كو ڕۆژا قیامهتێ ڕاوهستیانهكا ب ترس وسههم بۆ وى ههیه)).
(شیخ الإسلام ابن تیمیه) د تهعلیقهكێ دا دبێژت: ئهو كهسێ ئاخفتنهكا ب كهنى وجوان بهلێ یا حهلال بكهته ڕێك بۆ گههاندهنا حهقییێ ئهڤه ژ كارێن چاكه.
یهعنى: ئهو دژى هندێ نهبوون مرۆڤ یێ رح سڤك بت، وهندهك جاران خۆ د وهعظێ خۆ ژى دا هندهك تشتێن خۆش و ب كهنى بێژت، دا مهلهل بۆ نهفسێن گوهداران چێ نهبت، بـهلـێ ئهگهر مهسهله زێده بوو، وگههشته وى حهددى تڕانه وكهنى بۆ وى ببته تبیعهت، وئهو د ههمى تشتان دا ببته مرۆڤهكێ نه یێ جددى، ئهڤه ل نك وان تشتهكێ دورست نهبوو. ئیمامێ نهوهوى دبێژت: ((یارى وتڕانهیێن نه دورست ئهون یێن ژ حهددى دهردكهڤن، ومرۆڤ یێ بهردهوام بت ل سهر، ئهوه یا كهنى پێڤه دئێت ودل پێ ڕهق دبت، ومرۆڤ پێ ژ زكرێ خودێ موژیل دبت، وگهلهك جاران نهخۆشى پێڤه دئێت، وسهرى دكێشته كهرب وكینێ، وههیبهتێ بۆ خودانى ناهێلت، وئهگهر ئهڤ تشته تێدا نهبن، ئهو یا دورسته وپێغهمبهرى ژى ئهو دكر)).
ومهسهله هێشتا دژوارتر لێ دئێت دهمێ مرۆڤ ژ وان بت یێن خهلك چاڤ لێ دكهن، وهزرهكا مهزن ژێ دكهن، جارهكێ فوضهیلێ كوڕێ عیاضى د بهر هندهك زانایێن حهدیسێ ڕا بۆرى دیت ئهو یێن دكهنه كهنى وتڕانهیان دكهن، ئینا وى گۆته وان: هێدى هێدى میراتگرێن پێغهمبهران، هێدى.. هوین ئهون یێن خهلك چاڤ ل ههوه دكهن!
ومووسایێ كوڕێ ئهعیونى دبێژت: ئهوزاعى گۆته من: ((بابێ سهعیدى، بهراهییێ مه تڕانه دكرن ودكره كهنى، بهلێ ڤێ گاڤێ پشتى ئهم بووینه جهێ چاڤلێكرنێ بۆ خهلكى، ئهز دبێژم ئهم ئێدى نهشێین بگڕنژین ژى)).
وبلا كهس تێ نهگههت كو مهعنا ڤێ ئهوه مرۆڤێ زانا یان یێ داعیه دڤێت ههمى گاڤان یێ ناڤچاڤ گرێ بت، وچو جاران یارى وتڕانهیان نهكهت، دا یێ ب ههیبهت بت، نه خێر! پسیار ژ سوفیانێ كوڕێ عویهینهى هاتهكرن: ئهرێ تڕانه تشتهكێ كرێته؟ وى گۆت: ((نه خێر، بهلكى ئهو سوننهته، بهلێ بۆ وى یێ بزانت وێ بدانته جهێ وێ)).
بهلێ تشتێ وان كرێت ددیت ئهو بوو تڕانه ویارى وكهنى بۆ مرۆڤى ببته عهدهت، حهتا مرۆڤ پێ بێته نیاسین، وئهو د خهما هندێ نهبت كو ئهو تڕانهیێن ئهو دكهت، ژ لایێ شهرعى ڤه ددورست بن یان نه.. ئهڤهیه یا كو وان دورست نهددیت، وحهتا ئێك ژ وان هێدى هێدى بهر ب ڤى ئهخلاقى ڤه نهچت بێى ئهو ب خۆ بحهسیێت، وی كهنییا خۆ كێم دكر، وئهو د ژیانا خۆ دا پتر د جددى بوون.
حهسهنێ بهصرى دگۆت: ((ئهم دكهینه كهنى، وئهم نزانین بهلكى خودێ بهرێ خۆ دابته هندهك كریارێن مه وگۆت بت: ئهز تشتهكى ژ وان ژ ههوه قهبویل ناكهم)).
هیڤییا مه ژ خودایێ مهزن ئهوه ئهو بهرێ مه بدهته حهقییێ وڕێكا ڕاست.
