پهروهردهكرنا نهفسێ
ڕۆژا خودێ نهفسا مرۆڤی ئافراندی د گهل وێ دو هێزێن ژێك جودا ژی تێدا ئافراندن كو بهرێ وێ بدهنه دو ڕێكێن ژێك جودا: ڕێكا باشییێ، و ڕێكا خرابییێ.. و وی شیانهكا وهسا دا مرۆڤ كو ئهو ب كهیفا خۆ و بێی چو كوتهكی لێ بێته كرن ڤی جیهازی ب كار بینت، و وێ ڕێكێ بۆ خۆ هلبژێرت یا وی دڤێت، خودایێ مهزن دبێژت: ( وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا(7)فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا(8)قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا(9)وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا(10))(الشمس: 7-10) و سویند ب ههر نهفسهكێ و دورستكرنا خودێ بۆ وێ، دا ئهو ب كارێ خـــۆ ڕاببت، وی ڕێكا خرابییێ و باشییێ بـــۆ دیار كر، ب ڕاســـتــی ئهو ب سهركهفت یێ نهفسا خۆ پاڤژ كربت و ب خێرێ ب خودان كربت، و ئهوی زیان كر یێ نهفسا خــۆ د بن گونههان ڕا ڤهشارت بت.
مهعنا: سهركهفتن بۆ وان كهسانه یێن ئارمانج ژ ههبوونا خۆ زانی، كو پهرستنا خودێیه ب ڕامانا پهرستنێ یا فرههـ ڤه، و ههر د وی دهمی دا ب سهر وان ئاستهنگان ژی هلبووین یێن دكهڤنه د ناڤبهرا وان و ب جهئینانا ڤێ ئارمانجێ دا، و نهفسێن وان ب خۆ سهرێ ههمی ئاستهنگانه، ڤێجا ب پاقژكرنا ڤێ نهفسێ ڕاببن و وێ سهرڕاست بكهن، و ژ دهردێن كوژهك بپارێزن.
و یێن زیانكار ئهون یێن بووینه ئێخسیر د دهستێ نهفسێ دا، ههڤسارێ وێ بــــهردای دا ئهو وان ب ڕێڤه ببهت و بــــهرێ وان بدهته وێ ڕێكا بـــۆ وێ خۆش، ئهڤان د دنیایێ و ئاخرهتێ دا زیان كرییه چونكی بهرێ خۆ نهدایه وێ ڕێكێ یا خودێ بۆ وان دانای، و پشت دایه وێ ئارمانجێ یا ئهو بۆ هاتییه ئافراندن.
و ل سهر بناخهیێ هلبژارتنا نهفسێ بۆ ئێك ژ ڤان ههر دو ڕێكێن ژێك جودا: ڕێكا باشییێ، و ڕێكا خرابییێ، یان ڕێكا سهركهفتنێ، و ڕێكا زیانكارییێ، ل ڕۆژا قیامهتێ خودایێ مهزن ئهنجامی ددهته خودانی، قورئان دبێژت: ( فَأَمَّا مَنْ طَغَىٰ(37)وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا(38)فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَىٰ(39)وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ(40)فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ(41)(النازعات: 37-41) ڤێجا ههچییێ د سهر ئــهمـرێ خودێ ڕا باز دای، و ژینا دنیایێ ب ســـــهر ئاخــرهتێ ئێخستی، دویماهییا وی بــــۆ ئاگرییه. و هــــهچییێ ژ ڕاوهستانا ل بهر دهستێ خودێ بۆ حسێبێ بترست، و نهفسا خۆ ژ دلچوونێن خراب بدهته پاش، هندی بهحهشته ئهوه مالا وی.
مهعنا: بهردانا ههڤسارێ نهفسێیه بهرێ خودانی ددهته ئاگرێ جههنهمێ، و لغاڤكرنا وێیه خودانێ خۆ دپارێزت و بهرێ وی ددهته بهحهشتێ.
و خـــۆشارهزاكرنا د ســهر و بهرێ نهفسێ دا پێخهمهت كاركرنێ بۆ پاقــژكـــرنا وێ ژ كێماسییان ئێك ژ كارێن زێده پێتڤییه بۆ مرۆڤێ موسلمان، لهو زانایێن ئیسلامێ یێن سهرڕاست ههر دهم د خوتبه و دهرسێن خۆ دا بهرێ خهلكی ددا علمێ پاقژكرنا نهفسێ و دلی، ووان ئهڤ علمه ب ناڤێ: (فقه القلب) ددا ناسینێ، دا ئهو وێ فقهێ ل بهر وان بۆ فقها ئهزمانی بكهنه جۆت، ئهو فقها وان گهلهك خۆ پێڤه دوهستاند.
شێخ عهبدلقادرێ گهیلانی د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ((ئاڤا بناخهیی فقها د دینی دایه، فقها دلی نه فقها ئهزمانی، فقها دلی ته نێزیكی خودێ دكهت، و فقها ئهزمانی ته نێزیكی خهلكی و مهزنێن وان دكهت، فقها دلی ته ل سنگێ دیوانا نێزیكییا بۆ خودێ ددانت، ته دئینته پێش و ته بلند دكهت و ته ب نك خودێ ڤه دبهت)).
و زانایهكێ وهكی شێخ عهبدلقادرێ گهیلانی دهمێ ڤێ ئاخفتنێ دبێژت مهخسهدا وی ئهو نینه فقهێ ئهزمانی چو بهایێ خۆ ل نك موسلمانی نینه، نهخێر! بهلێ مهخسهدا وی ئهوه بێژته مه: تێگههشتنا دلی و پاقژكرنا نهفسێ ئهوا تهقوایێ ل نك خودانی پهیدا دكهت، ئهوه بهرهكهتێ ددهته زانینا خودانی ژی، و تشتهكێ ئاشكهرایه كو زانینا بێ بهرهكهت وهكی دارا خرشه، بهلكی یا ب خهمل بت و سیبهرێ ژی بدهت بهلێ تاما دهڤێ خودانێ خۆ خۆش ناكهت.
و دا تێگههشتنا شێخێ گهیلانی یا مهزن ژ ڤێ گۆتنا وی باش بۆ مه ئاشكهرا ببت، ودا ئهم بزانین كانێ چهوا خودێ -ژ بهر پیرۆزییا وی- دهرگههێن زانینێ ل بهر وی ڤهدكرن گوهدارییا ڤێ ئایهتێ بكهن، خودایێ مهزن دبێژت:( وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ ۗ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ)(البقرة: 282) و هــویــــن تــهقوایا خودێ بكهن د وان ههمی تشتان دا یێن وی فهرمان پێ ل ههوه كری، و هوین ژێ داینه پاش، و خودێ ههوه فێری وان ههمی تشتان دكهت یێن مفایێ دنیا و ئاخـــرهتا هــهوه تێدا. و خودێ ب ههر تشتهكی یێ زانایه، و چو تشت ژ كریارێن ههوه ل بهر وی بهرزه نابن، و ئهو دێ جزایێ ههوه سهرا دهته ههوه.
مهعنا: بناخه فقها دلییه، و ئهوێ خهمێ ژ فقها دلی بخۆت خودێ فقها ئهزمانی ژی دێ ب رزقێ وی كهت.
سالۆخهتێن نهفسێ:
ئهڤ نهفسا خودێ دایه مرۆڤی یا كو بهری نوكه مه بهحس ژێ كری و مه گۆتی: ئهوه بهرێ خودانی ددهته ئێك ژ دو ڕێكێن ژێك جودا.. ب چهند سالۆخهتهكان دئێته ناسین، ئهڤ سالۆخهتێن هندهك جاران دژی ئێكن بۆ هندێ دا بهرێ خودانی بدهنه دو ڕێكێن ژێك جودا، و تشتێ بهرچاڤ ئهڤهیه خودایێ مهزن ب خۆ د قورئانێ دا ڤان سالۆخهتان بۆ مه ئاشكهرا دكهت، بۆ هندێ دا ئهم پێ دزانا بین، دا پشتی هنگی خۆ ب سالۆخهتێن باش ژ وان پهروهرده بكهین، و خۆ ژ یێن خراب دویر بێخین، ههر وهكی ب ڤێ چهندێ خودایێ مهزن ڤیایه هێجهتا نهزانینێ بۆ كهسێ نههێلت.
ژ وان سالۆخهتێن نهفسێ یێن قورئانێ بۆ مه گۆتین:
1- فهرمانا ب خرابـیــیــێ:
قورئان ل سهر ئهزمانێ ژنا عهزیزێ مصرێ دبــێــژت: (وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي ۚ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي ۚ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ)(یوسف: 53) یهعنى: ئهز نهفسا خۆ بهری ناكهم، هندی نهفسه پێخهمهت خۆشییا خۆ گهلهك فهرمانێ ب كرنا خرابییێ و گونههان ل خودانێ خۆ دكهت، ئهو تێ نهبت یێ خـــودێ ئهو پاڕاستی. هندی خودێیه باش گونههژێبرێ گونههێن وییه یــێ تـــۆبـــه بكهت ژ بهنییێن وی، یێ دلۆڤانكاره ب وان.
مهعنا: هندی نهفسا مرۆڤییه ب تبیعهتێ خۆ حهز ژ وی تشتی دكهت یێ بۆ وێ خۆش بت، ئهگهر خۆ ئهو تشت یێ خراب ژی بت، ئهو نهفس تێ نهبت یا خودانێ وێ خۆ ب پهروهردهكرنا وێ ڤه وهستاندی و ئێكا هند ژێ چێكری كو فهرمانا ب باشییێ لێ بكهت، و ئهگهر هات و جارهكێ وی خرابییهك كر ژی ئهڤ نهفسا ل سهر باشییێ هاتییه پهروهردهكرن دێ لۆمهی وی كهت، بۆ هندێ دا ئهو ل خۆ بزڤڕتهڤه، و ئهڤه سالۆخهتێ دووێیه.
2- لۆمهكاری:
ئهڤه ژی ئێك ژ سالۆخهتێن نهفسێنه، بهلێ نهفسا خودان باوهر، خودایێ مهزن د قورئانێ دا دبێژت: (وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ)(القیامة: 2) موجاهد د تهفسیرا ڤێ ئایهتێ دا دبێژت: ((ئهڤه ئهو نهفسه یا لۆمێ ل خودانی دكهت سهرا تشتێ بۆری وپهشێمان دبت، لۆمێ سهرا خرابییێ ل وی دكهت كانێ بۆچی وی ئهو كر، وسهرا خرابییێ ژی كانێ بۆچی وی پتر نهدكر)).
مهعنا: یا غهریب نینه مرۆڤێ خودان باوهر بهر ب خرابییێ ڤه بچت و گونههێ بكهت، بهلێ یا غهریب ئهوه دهمێ ئهو گونههێ دكهت وی نهفسهكا وهسا نهبت لۆمهی وی بكهت و پهشێمانییێ د دلی دا پهیدا بكهت، و بهرێ وی بدهته دهرازینكا تۆبهكرنێ و ل خۆ زڤڕینێ.
3- پشتڕاستكرن:
و نهفسێ ئهگهر لۆمهیهكا بهردهوام ل خودانێ خۆ كر، و حسێبهكا هویر سهرا كریاران د گهل وی كر، دێ وی پشتڕاست كهت و بهرێ وی دهته ڕێكا خودێ، لهو هڕهبایێن فتنێ نهشێن وی د گهل خۆ ببهن، خودایێ مهزن بهحسێ ڤێ نهفسێ دكهت و دبێژت: ( يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ(27)ارْجِعِي إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً(28)فَادْخُلِي فِي عِبَادِي(29)وَادْخُلِي جَنَّتِي(30)(الفجر: 27-30) ئهی نهفسا ب زكرێ خودێ و باوهرییێ ڕحهت و تهنا دبت، و ب وێ قهنجییێ یا خودێ بۆ خودان باوهری ئاماده كری پشتڕاست دبت، بزڤڕه نك خودایێ خۆ یا ڕازی ب وی قـــهدرێ خودێ بـــۆ تـــه گرتی، و خودێ یێ ژ تـــــه ڕازی، ڤێجا تــــو وهره د ناڤ بهنییێن من یێن چاك دا، و تـــــو د گهل وان وهره د بهحهشتا من دا.
د تــهفسیرا (نهفسا پشتڕاستكهر) دا مــوجــاهـــد دبــێـــژت: ((ئهو ئهو نهفسه یا ب قهدهرا خودێ ڕازی ببت، و بزانت ئهو تشتێ نهگههشتییێ نهدبوو بگههتێ، و ئهوێ گههشتییێ ژی نهدبوو ژێ دهرباز ببت)).
و بێ گومان نهفسا ب ڤی ڕهنگی بت دێ خودانێ خۆ پشتڕاست و رحهت كهت.
4- دوتایی (ئزدواجییهت):
یهعنی: شیانا كرنا باشییێ وخرابییێ د ئێك دهمی دا، خودایێ مهزن دبێژت: ( وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا(7)فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا(8)قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا(9)وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا(10)
(الشمس: 7-10) سویند ب ههر نهفسهكێ و دورستكرنا خودێ بۆ وێ، دا ئهو ب كارێ خۆ ڕاببت، وی ڕێكا خرابییێ و باشییێ بـــۆ دیار كــر، ب ڕاستی ئهو ب سهركهفت یێ نهفسا خۆ پاڤژ كربت و ب خێرێ ب خودان كربت، و ئهوی زیان كر یێ نهفسا خۆ د بن گونههان ڕا ڤهشارت بت، لهو چو ڕاستی بۆ گۆتنا وی كهسی نینه یێ بێژت: ئهز نهشێم خۆ ژ خرابییێ بدهمه پاش، یان باشییێ بكهم.
5- شیانا كرنا وی كارێ ژێ دئێته خواستن:
دهمێ خودایێ مهزن نهفسا مرۆڤی وهسا ئافراندی كو شیانا كرنا باشییێ و كرنا خرابییێ ژی وێ ههبت، و پشتی هنگی شریعهتهك بۆ دانای دا ئهو پێگیرییێ پێ بكهت، كرنا كارهكێ وهسا ژێ نهخواستییه كو پێڤه نهئێت ئهو وی كاری بكهت، خودایێ مهزن دبێژت: ( لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ )(البقرة: 286) دینێ خــــودێ یێ ب ساناهــیــیـــه چــــو زهحمهت تێدا نینه، و خودێ وی تشتی ژ بهنییێن خۆ ناخوازت یێ ئهو نهشێن بكهن. ڤێجا ههچییێ باشییهكێ بكهت باشی دێ ئێته ڕێكا وی، و ههچییێ خرابییێ بكهت خرابی دێ ئێته ڕێكا وی، و كهسێ چــــو هێجهت نینن خۆ ژ كرنا باشییێ بدهته پاش ب هێجهتا هندێ كو كرنا ڤێ باشییێ پێڤه نائێت.
6- شرینكرن:
خودایێ مهزن بۆ مه ئاشكهرا دكهت كو ژ تبیعهتێ نهفسا مرۆڤییه ئهو وی تشتێ بۆ وێ خۆش بت ل بهر خودانێ خۆ شرین دكهت، قورئان ل سهر ئهزمانێ سامری دبێژت: ( وَكَذَٰلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي)(طه: 96) و هـۆسا نهفسا من یا فهرمانێ ب خرابییێ دكهت ئهڤ كاره ل بهر من شرینكر.
مهعنا: گوهۆڕینا خرابییێ و جوانكرنا وێ د چاڤێن خودانی دا حهتا ئهو ل سهر ڕهنگێ وێ یـــێ دورســــت نـــهمینت سالۆخهتهكه ژ سالۆخهتێن نهفسێ، و حهتا مرۆڤ ب ڤی كارێ نهفسێ نهئێته خاپاندن دڤـــێــــت ب ڤــــی سالۆخهتێ وێ یێ شارهزا بت و ب دورستی سهرهدهرییێ د گهل بكهت.
7- خۆ ب دهستڤهبهردان:
و دهمێ نهفس خرابییێ ل بهر خودانێ خۆ شرین دكهت، د گهل ڤێ شرینكرنێ نهفس ئێكا هند ژ خودانێ خۆ چێ دكهت كو ئهو خۆ ب دهست وێ ڤه بهردهت، و ب ڤێ شرینكرنێ ڕازی ببت، و ژ تبیعهتێ مرۆڤییه گاڤا تشتهك ل بهر وی یێ شرین بت كرنا وی دێ ل بهر وی یا ب ساناهی بت ئهگهر خۆ ئهو كرنا وی كاری د ئهصل دا یا ب زهحمهت ژی بت، یان یا گران بت، بۆ نموونه: كوشتنا مرۆڤهكێ بێ گونههـ كارهكێ ب زهحمهته، و ئێكجار ب زهحمهت دكهڤت ئهگهر ئهو مرۆڤێ مرۆڤ دكوژت برایێ مرۆڤی بت، قورئان بهحسێ قابیلێ كوڕێ ئادهمی دكهت و دبێژت: (فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ)(المائدة: 30) ئــیــنـــا نهفسا قابیلی كوشتنا برایێ وی ل بهر وی شرین كر، ڤێجا وی ئهو كوشت، و ئـــهو بوو ژ زیانكاران یێن ئاخرهتا خۆ دایه ب دنیایا خۆ.
مهعنا: نهفسێ ئێكهمین جار كوشتنا هابیلی ل بهر برایێ وی قابیلی شرینكر، و ئێكا هند ژ وی چێكر ئهو خۆ ب دهست وێ ڤه بهردهت و وی كاری بكهت یێ نهفسێ ل بهر وی شرینكری بێی هزرا خۆ د دویماهییا ڤی كاری دا بكهت، یان پسیارێ ژ خۆ بكهت: ئهرێ ئهگهر من ئهڤ كاره كر چ دێ ئێته شوینێ؟ و چ مفا دێ گههته من؟
ڤێجا حهتا مرۆڤ بشێت پێ ل ڤێ ئاستهنگێ بدانت و خۆ ب دهست نهفسێ ڤه بهرنهدهت دڤێت ئهو -د وی تشتی دا یێ نهفس ل بهر شرین دكهت- عهقلێ خۆ بكهته حهكهم، و هزرا خۆ د وی تشتی دا بكهت كانێ مفایێ وی چهنده و زیانا وی چهنده، و ل دویڤ ئهنجامی ب نك ڤه بچت یان خۆ ژێ بدهته پاش.
8- وهسواس و دودلی:
وهسواس د زمانێ عهرهبی دا بۆ وی دهنگێ نزم دئێته گۆتن یێ دئێته مرۆڤی بێی خهلكی گوهـ لێ ببت، چ ئهڤ دهنگه ئهو بت یێ بهرێ مرۆڤی ددهته باشییێ یان خرابییێ، و ئهڤه سالۆخهتهكه ژ سالۆخهتێن نهفسێ، نهفس ب نزمی خودانێ خۆ دئاخێڤت و ژێ دخوازت ئهو وێ بكهت یا بۆ وێ خۆش بت، ڤێجا ههچییێ نهفسا خۆ ل سهر خێرێ پهروهرده كربت نهفسا وی گۆتنا خێرێ دێ بێژته وی، و ههچییێ نهفسا خۆ سهربهردای كربت نهفسا وی دێ خرابییێ بۆ وی بێژت.
ئهڤه هندهك ژ وان سالۆخهتێن نهفسێ بوون یێن قورئانێ ئهم لێ ئاگههداركرین بۆ هندێ دا ئهم ب نهفسا خۆ دزانا بین و د كارێ پاقژكرنا نهفسێ دا لێ دئاگههدار بین، چونكی نهفس ب خۆ -وهكی مه بهری نوكه ژی گۆتی- ئێك ژ وان ئاستهنگانه یێن دكهڤنه د ڕێكا مرۆڤی و پهروهردهكرنێ دا، و هنگی مرۆڤ دێ شێت ب دورستی نهفسا خۆ پاقژ كهت ئهگهر مرۆڤی نهفسا خۆ ب دورستی ناسی.
ئهنجامێ نهپهروهردهكرنا نهفسێ:
پهروهردهكرن و پاقژكرنا نهفسێ ئێك ژ گرنگترین وان كارانه یێن ئیسلامێ ژ مه خواستین، و ئهگهر مرۆڤ هزرا خۆ د وان كهسان دا بكهت یێن پشت ددهنه ڤی كاری دێ بینت دویماهییا وان ل سهر سێ ئهنجامێن دژوار ڕادوهستت.
•ئهنجامێ ئێكێ: خوسارهتی:
یان (خهیبهت) وهكی قورئان ناڤی ل سهر ددانت دهمێ دبێژت: (وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا)(الشمس: 10) ئهوی زیان كر یێ نهفسا خۆ د بن گونههان ڕا ڤهشارت بت.
و ئهڤ خهیبهته یا قورئان ژێ دبێژت د دنیایێ دا بهری ئاخرهتێ ل سهر خودانی دئێته دیتن، ودیتنا وێ ب چهند ڕهنگهكانه، ژ وان ڕهنگان:
أ- لاوازی: ئهو مرۆڤێ نهفسا خۆ پاقژ نهكهت نهفسا وی ل سهر وی دێ یا دهسههلات بت، و هنگی وی چو ئیراده بهرانبهر نهفسێ نابت، ونهبوونا ئیرادێیه مرۆڤی لاواز دكهت.
ب- دودلی: و چونكی ئهو دێ لاواز بت دێ بینی ئهو خۆ ل سهر چو گۆتنێن موكم ناگرت، و ههمی گاڤان دێ یێ دودل بت.
ج- شكهستن و ڕهزیلی: وئهڤه ژی ئهنجامێ خۆ ب دهستڤه بهردانا وییه بۆ نهفسێ، گاڤا مرۆڤی نهفس هند سهربهردای لێ كر كو ل سهر مرۆڤی دهسههلاتدار بت، مرۆڤ ل بهرانبهر نهفسێ و حهزێن وێ دێ یێ شكهستی وڕهزیل بت، ههمی خهما وی دێ ئهو بت نهفسا خۆ تێر كهت و هزرا وی ل هندێ نامینت كانێ ئهڤ تێركرنه دێ وی د چاڤێن خهلكی دا بلند كهت یان نزم كهت.
د- ترسینۆكی و نهوێرهكی: چونكی نهفسا وی ژ وی دخوازت ئهو خۆ ژ وان تشتان بدهته پاش یێن بۆ وی دنهخۆش بن تو دێ بینی ئهو مرۆڤهكێ تڕسینۆك و نهوێرهكه.
هـ- بێ شهرمی: نهفسا وی بهرێ وی دێ دهته حهرامییێ و چونكی ئهو نه ئهوه یێ بێ ئهمرییا نهفسێ بكهت ئهو دێ بهر ب حهرامییێ ڤه چت، و ئهڤ كارێ هه دێ ئێكا هند ژ وی چێ كهت ژ خودێ و ژ بهنییان ژی شهرم نهكهت..
•ئهنجامێ دووێ: بهڕهڤانییا ژ خودانی ل ئاخرهتێ:
دهمێ مرۆڤ ل ئاخرهتێ ڕادبتهڤه وبۆ حیسابێ ل بهرانبهر خودایێ خۆ ڕادوهستت، پهردهیێن درهوێ ژ بهر چاڤێن وی ڕادبت و ڕاستییێ ب ههردو چاڤێن خۆ دبینت، هنگی ئهو دزانت كانێ چهند زیانهكا مهزن دێ گههته وی ئهگهر هات و ئهو ئهڤرۆ ژ وێ دهستهكا شهرمزار بت یا كو بۆ جههنهمێ دئێته هاژۆتن، هنگی نهفسا وی بهڕهڤانییهكا دژوار ژ وی دكهت، خودایێ مهزن دبێژت: (يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا وَتُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ)(النحل: 111) تو ئهی پێغهمبهر، بیرا وان ل ڕۆژا قیامهتێ بینهڤه دهمێ ههر نهفسهك دئێت ب ههڤڕكی ڤه بهرهڤانییێ ژ خۆ دكهت، و عوزران ڤهدخوازت، و خودێ جزایێ ههر نهفسهكێ ل دویڤ كریارا وێ و بێی زۆرداری لێ بێته كرن ددهتێ، ڤێجا نه خێرێن وان كێم دكهت، و نه عهزابا وان زێدهتر لێ دكهت.
وێ ڕۆژێ ههر ئێك ب خۆ ڤه موژیل دبت، و بهڕهڤانییێ ژ خۆ دكهت بێی ئهڤ ههڤڕكییه چو مفای بگههینتێ ئهگهر هات و ئهو ئهو بت یێ تهخسیری كربت.
•ئهنجامێ سییێ: حسێب وههڤڕكییا د گهل خۆ:
و پشتی ئهو دبینت بهڕهڤانی چو مفای ناگههینتێ ئهو ب خۆ د گهل خۆ دكهفته ههڤڕكییێ و حسێبێ د گهل خۆ دكهت، ل وی دهمێ ئهڤ حسێبه چو مفای نهگههینتێ، خودایێ مهزن دبێژت: (وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ ۖ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا(13)اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَىٰ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا(14)(الإسراء: 13-14) و ههر كارهكێ مرۆڤ بكهت چ یێ باش بت چ یێ خراب خودێ وی ددهته د گهل، و ئهو حسێبا كارێ كهسێ دی د گهل وی ناكهت، و حسێبا كــارێ وی د گهل كهسێ دی ناكهت، و خــــودێ ل ڕۆژا قیامهتێ كیتابهكا كارێ وی تێدا نڤیسی بۆ وی دهردئێخت ئهو وێ كیتابێ ڤهكری دبینت. دێ بۆ وی ئێته گۆتن: كیتابا كریارێن خۆ بخوینه، ڤێجا ئهو دێ وێ خوینت، ئهگهر خۆ ئهو د دنیایێ دا یێ نهخواندهڤان ژی بت، ئهڤرۆ نهفسا ته بهسه حسێبكهر بت بۆ كریارێن ته، و جزایێ خۆ بزانت.
ئهڤه ئهو ئهنجامن یێن كو دئێنه ڕێكا وی كهسی یێ نهفسا خۆ پاقژ نهكهت و خــۆ ل سهر باشییێ پهروهردهنهكهت.
شهرتێن پهروهردهكرنا نهفسێ:
ههر كهسهكێ بڤێت نهفسا خۆ پهروهرده بكهت و ژ كێماسییان پاقژ بكهت دڤێت ب چهند شهرتهكان یێ ئاگههدار بت دا تویشی چو خهلهتییان نهبت، و ئهو شهرت ئهڤهنه:
1- خۆهشیاركرنا ل خهطهرا نهفسێ:
دهمێ مرۆڤ دچته ڕێكهكێ كارێ خۆ بۆ دكهت، و ژ كاركرنێیه ئهو پسیارا وان مهترسییان بكهت یێن كو دویر نینه بێنه ڕێكا وی، و پشتی ئهو ب وان ئاگههدار دبت دڤێت وان (ئحتیاطان) وهرگرت یێن كو وی ژ وان مهترسییان دپارێزت، و ئهوێ بڤێت ڕێكا پاقژكرنا نهفسێ بدهته بهر خۆ دڤێت بهری ههر تشتهكی ژ بیر نهكهت كو نهفسا وی خهطهرا ژ ههمییان مهزنتره دكهفته ڕێكا وی چــونـكــی نهفس فهرمانا ب خرابییێ ل خودانێ خۆ دكهت، و چی گاڤا مرۆڤی های ژ خهطهرا نهفسێ نهما، دێ خۆ پێ پشت ڕاست كهت و خۆ پشت ڕاستكرنا ب دوژمنی مهزنترین بێ عهقلییه ب سهر خودانی دا دئێت.
2- حوكمدارییا عهقلی:
تشتێ مرۆڤی ژ چێكرییێن دی یێن زێندی جودا دكهت ههبوونا عهقلییه، ئهڤ عهقلێ ئێكا هند ژ وی چێ دكهت كو ئهو باشییێ و خرابییێ ژێك جودا بكهت و بزانت كانێ مفایێ وی د چ دا ههیه و زیانا وی د چ دا ههیه، و ئهوێ بڤێت نهفسا وی یا پاقژ بت و بهرێ وی نهدهته كهندالێ تێچوونێ دڤێت حوكمدارییێ بدهته عهقلی د وی تشتی دا یێ عهقلێ وی و نهفسا وی ل سهر ب ههڤڕكی دچن، و ئهو كهسێ ته دیت نهفسا وی شیا عهقلێ وی بن دهست بكهت و ل دویڤ خــۆ بـبـــهت ژێ بترسه ئهو بهر ب گونههێ ڤه بچت، و كریارا پهروهردهیییا نهفسێ كاری د وان كهسان ناكهت یێن عهقلێ خۆ قفل دكهن و ب دویڤ ههوایێ نهفسێ دكهڤن.
3- پویتهپێكرنا ب دلی:
ل وی دهمێ مرۆڤێ ب عهقل و تێگههشتی خۆ ل خهطهرا نهفسێ هشیار دكهت و عهقلێ خۆ دكهته حهكهم دڤێت دلێ خۆ ژ بیر نهكهت، دل.. مهلكێ لهشی ئهوێ ئهگهر یێ باش بت لهش ههمی دێ یێ باش بت، و ئهگهر یێ خراب بت لهش ههمی دێ خراب بت، وهكی د حهدیسهكێ دا هاتی. دڤێت پویتهی ب دلی وپاقژییا وی بكهت، چونكی جهێ پاقژ و بژوین نـــهبـــــت رۆناهییا وهحییێ جهێ خۆ تێدا نابینت، و هــنـــگـــی دل ب دورستی پاقژ دبت دهمێ ئهو خوڕی بۆ خودێ دمینت.
4- خۆڕاگرتنا ل سهر حهقییێ:
پاقژكرنا دلی ئهڤا مه بهحس ژێ كری دڤــێـــت كریارهكا بهردهوا بت، و وهستیانا ب ڤی كاری ڤه دڤێت خودانی سست نهكهت و ئێكا هند ژێ چێ نهكهت ئهو وی كاری ڕاوهستینت حهتا ئهو دلی ههمییێ پاقژ نهكهت، و پشتی دل ههمی پاقژ دبت دڤێت ئهو خۆ ل سهر ڤێ چهندێ ڕاگرت و نههێلت دل جارهكا دی ب كرنا گونههان ڕهش و تاری ببتهڤه، خودایێ مهزن د قورئانێ دا مهدحێن وان كهسان دكهت یێن كو خۆ ل سهر باوهرییێ ڕادگرن و دبێژت: ( إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ)(فـصـــلت: 30) هندی ئهون یێن گۆتین: ئهللاهـ ب تنێ خودایێ مهیه یێ بێ شریكه، پاشـــی خۆ ل سهر شریعهتێ وی ڕاگرتی و ڕاستكری، ل دهمێ مرنێ فریشته ب سهر وان دا دئێنه خوارێ و دبێژنێ: هوین ژ مرنێ وتشتێ ب دویڤ دا دئێت نهترسن، و ل سهر وی تشتێ هوین ل دویڤ خۆ دهێلنه ل دنیایێ هوین ب خهم نهكهڤن، و مزگینییا مه ب وێ بهحهشتا ژڤان بۆ ههوه پێ دهاته دان ل ههوه بت.
5- خۆهشیاركرنا ژ دویماهییا ڕێكێ:
خۆهشیاركرن و هزركرنا ل دویماهییا ڕێكێ تشتهكێ گهلهكێ فهره د كریارا پهروهردهیی دا بۆ هندێ دا ئهو ببته پالدهر بۆ پاقژكرن و خۆڕاگرتنا بهردهوام، چونكی ههر جارهكا مرۆڤی هزرا خۆ د دویماهییێ دا كر ترسا وی دێ ئهو بت دهلیڤه ژ دهست دهركهڤت لهو دێ لهزێ د باشییێ دا كهت بهری كو دویماهی بگههته و ئهو د حالهكێ نه دلخواز دا، و مرۆڤ ئهگهر بهرێ خۆ بدهته سهروبهرێ زاهدان و ب حالێ وان ئاگههدار ببت دێ بینت تشتێ ژ ههمییان پــتــر خهو ژ چاڤێن وان ڕهڤاندی هــزركـــرنــــا د دویماهییێ دا بوو، كانێ كارێ وان دێ ب چ ب دویماهی ئێت، و ڕۆژا ئهو قهستا خودایێ خۆ دكهت ئهو دێ ب چ حالی بن؟ و ئهو ب گهلهكییا كارێ خۆ یێ باش نهدهاتنه خاپاندن چونكی وان دزانی شهرت دویماهییه ئهو دویماهییا ل بهر مرۆڤی هاتییه ڤهشارتن، و تشتێ ترسا وان ژ خــــودێ مهزنتر لێ دكـــــر گۆتنا پێغهمبهری بوو -سلاڤ لێ بن- دهمێ دبێژت: (إنما الأعمال بخواتیمها)هندی كارن ب دویماهییێن وانه. وهكی بوخاری ژێ ڤهدگوهێزت.
ڕێكێن پهردهردهكرنا نهفسێ:
پشتی شــهرتـێــن پهروهردهكرنا نهفسێ بۆ مه ئاشكهرا بووین دڤێت بزانین كـانـێ چ ڕێك ههنه مرۆڤ دشێت لێ بچت ئهگهر هات و وی ڤیا نهفسا خۆ پهروهرده بكهت، ژ وان ڕێكان:
1- ترسا ژ خودێ و خۆدویركرنا ژ ههوایێ نهفسێ:
خودایێ مهزن دبێژت: ( وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ(40)فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ(41)(النازعات: 40-41) و ههچییێ ژ ڕاوهستانا ل بهر دهستێ خودێ بۆ حسێبێ بترست، و نهفسا خۆ ژ دلچوونێن خراب بدهته پاش، هندی بهحهشته ئهوه مالا وی.
گاڤا نهفسا مرۆڤی وهسا هاته پهروهردهكرن كو ههوایێ خۆ ل دویڤ حهقییێ ببهت نهكو حهقییێ ل دویڤ ههوایێ خۆ ببهت، هنگی مرۆڤ دێ ئیفلهحێ بینت، و ئهو زهمانێ ئهڤ ڕهنگه مرۆڤه تێدا ههبن دێ زهمانهكێ ب بهرهكهت بت، عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودی دگۆته ههڤالێن خۆ: ((هوین ل زهمانهكینه حهقی ههوایێ نهفسێ دهاژۆت، وزهمانهك دێ ئێت ههوایێ نهفسێ دێ حهقییێ هاژۆت، ڤێجا ئهم خۆ ب خودێ دپارێزین ژ وی زهمانی)).
2- صهبركێشانا ل سهر نهخۆشییێ:
حهتا مرۆڤ بشێت خـــۆ ژ ههوایێ نهفسێ بدهته پاش و دلێ خـــۆ ل ســـهر تــرسـا ژ خودێ پهروهرده بكهت دڤێت ئهو صهبرهكا مهزن بكێشت، و خۆپهروهردهكرنا ل سهر صهبرێ ئێك ژ بهرچاڤترین ڕێكێن پهروهردهكرنا نهفسێنه، دبێژن جارهكێ زاهدێ ناڤدار (بشر ئهلحافی) د گهل زهلامهكی ب ڕێكهكێ دچوو، ههڤالێ وی تێنی بوو، گۆتێ: ئاڤێ ژ ڤێ بیرێ ڤهخۆین؟ بشری گۆتێ: صهبرێ بكێشه حهتا ئهم دگههینه بیرا دی، گاڤا گههشتینه بیرا دی، بشری گۆتێ: صهبرێ بكێشه حهتا بیرا دی.. و هۆسا مان حهتا ژ چهند بیرهكا دهرباز بووین، پاشی بشر ل ههڤالێ خۆ زڤڕی و گۆتێ: ب ڤی ڕهنگی دنیا دئێته بڕین! یهعنی: صهبرا ب ڤی ڕهنگی ل سهر خۆشییێن دنیایێ مرۆڤی ب سهرفهرازی ژ دنیایێ دهباز دكهت.
3- خۆدویركرنا ژ چڕیكییا نهفسێ:
بهخیلی و چڕیكی ئێك ژ سالۆخهتێن نهفسێنه، و مهبهستا مــه ب بهخیلییێ نه ب تنێ نهخهرجكرنا مالییه ل سهر كهسێن پێتڤی، ههر چهنده ئهڤه بهرچاڤترین ڕهنگێن بهخیلیێیه، بهلكی مهبهستا مه پێ ئهوه بهرێ نهفسێ هند بمینته ل مهصلحهتا وێ كو خودانێ خۆ ژ وان كاران بدهته پاش یێن كو مهصلحهتهكا وێ یا خوڕی تێدا نهبت ئهگهر خۆ ئهڤ كاره ئهو بت یێ وی نێزیكی خودێ ژی بكهت، قورئان دبێژت: (وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)(الحشر: 9) و ههچییێ ژ چریكییا نهفسا خــۆ بێته پاڕاستن ئهو ئهون یێن ب سهر كهفتین و گههشتینه مرادێ.
4- خۆهێلانا ب هیڤییا خودێ ڤه:
ئهوا ب عهرهبی دبێژنێ: (تهوهككول)، و حهتا ئهم بزانین كانێ مهعنا وێ چیه مرڤ خۆ بهێلته ب هیڤییا خودێ ڤه دا گوهدارییا ئێك ژ ناڤدارترین زاهدێن ئوممهتێ كو (حاتهمێ ئهصهممه) كانێ چاوا ئهو د (تهوهككولێ) دگههشت، دبێژن: جارهكێ زهلامهكی گۆته حاتهمی: چاوا تو گههشتییه ڤێ دهرهجێ د تهوهككولێ دا؟
حاتهمی گۆتێ: ((ب چار تشتان: من زانی كهس نهشێت وی رزقی بخۆت یێ خودێ بۆ من نڤیسی ڤێجا ئهز پشت ڕاست بووم، و من زانی كهس كارێ من ناكهت ئینا ئهز ب خۆ پێ ڕابووم، و من زانی مرن ب خافلهتی ڤه دێ گههته من ڤێجا ههر دهم خۆ بۆ ئاماده كر، و من زانی چو دهمان ئهز ژ بهر چاڤێن خودێ نائێمه ڤهشارتن ڤێجا ئهز ژێ شهرم دكهم)).
مهعنا: یێ بڤێت ب دورستی خۆ بهێلته ب هیڤییا خودێ ڤه دڤێت چار بناخهیان د دلێ خۆ دا موكم بكهت: ژ رزقێ خۆ نهترست و بزانت خودێیه رزقی ددهت و دستینت، و ئهو ب خۆ ب كارێ خۆ ڕاببت ونههێلته ب هیڤییا كهسێ ڤه، و ههردهم خۆ بۆ مرنێ ئاماده بكهت چونكی مرن بێ دهستویری دئێت، و بزانت كو ئهو ل چو جهـ و چو دهمان ژ بن چاڤدێرییا خودێ دهرناكهڤت ڤێجا بێ ئهمرییا وی نهكهت.
ڕۆژهكێ زهلامهكی گۆته (ئیبراهیمێ كوڕێ ئهدههمی) شیرهتهكێ ل من بكه، وی گۆتێ: ئهگهر جارهكێ ته ڤیا بێ ئهمرییهكا خودێ بكهی ههره جههكێ وهسا ئهو ته لێ نهبینت، وی گۆت: ما جههك ههیه ئهو من لێ نهبینت؟ گۆتێ: پا ئهگهر ته ڤیا بێ ئهمرییهكا خودێ بكهی ژ رزقێ وی نهخۆ، وی گۆت: ما رزقهك ههیه یێ وی نهبت؟ گۆتێ: ئهگهر ملیاكهتێ مرنێ هات دا رحا ته بستینت بێژێ: بلا بیچهكێ دهلیڤێ بدهته ته، گۆتێ: ما ئهو دێ گوهێ خۆ دهته من؟ ئیبراهیمی گۆتێ: پا چاوا تو دێ بێ ئهمرییا وی كهی وئهو ته دبینت و تو ژ رزقێ وی دخۆی و مرن یا د ڕێكا ته دا؟
5- حسێبا د گهل خۆ:
ئهڤه ژی ڕێكهكه ژ ڕێكێن پهروهردهكرنا نهفسێ كو مرۆڤ دهم بـــۆ دهمــی حسێبێ د گهل خۆ بكهت دا بزانت كانێ چ خهلهتی ههنه، و گهلهك ڕهنگێن حسێبا د گهل نهفسێ ههنه وهكی كو مرۆڤ پشتی كرنا گونهههكێ حسێبێ د گهل نهفسا خۆ بكهت و لۆمێ ل خۆ بكهت، یان دهم بۆ دهمی د گهل خۆ ڕاوهستت وحسێبا خۆ بكهت، و ئاشكهرایه كو مرۆڤ نهشێت حسێبێ د گهل خۆ بكهت ئهگهر ئهو نهبت یێ ل خۆ هشیار بت، و ئهو ب خۆ بهری خهلكی زێرهڤانییێ ل خۆ بكهت و ل عهیبێن خۆ بگهڕیێت، و هزر نهكهت كو ئهو یێ دورسته و خهلكێ دی یێ خهلهته، ڕۆژهكێ ئێكی گۆته زاهدێ ناڤدار (ئهبوو سولهیمانێ دارانی): فلان و فلان ناكهڤنه دلێ من، وی گۆت: ناكهڤنه دلێ من ژی، بهلێ ما كی نابێژت دلێن مه نه ددورستن لهو حهز ژ مرۆڤێن چاك ناكهن؟!
و دڤێت ئهم بزانین كو حسێبا د گهل نهفسێ نه ب تنێ سهرا كرنا خرابییانه، بهلكی دڤێت مرۆڤ سهرا باشییان ژی حسێبێ د گهل خۆ بكهت دا غوروور بۆ چێ نهبت و ژ بهر كرنا باشییێن خۆ ژ غهزهبا خودێ پشت ڕاست نهبت.
6- هزركرنا د ئایهتێن قورئانێ دا:
خۆشارهزاكرن و هزركرنا د ئایهتێن قورئانێ دا كلیلا تێگههشتنا دورسته بۆ قورئانێ، و گومان تێدا نینه كو قورئانه ئهو سهرهكانییا مرۆڤ نهفسا خۆ پێ پاقژ دكهت، ژ بهر ڤێ چهندێ خودایێ مهزن دهمێ فهرمانێ ب خواندنا قورئانێ ل مه دكهت د گهل دا فهرمانێ ب هزركرنا د ڤێ خواندنێ ژی دا ل مه دكهت، خودایێ مهزن دبێژت: (أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ۚ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا)(النساء: 82) ئهرێ ما ئهوێن هه هزرێن خۆ د قورئانێ دا ناكهن، و بهرێ خۆ نادهنه وێ حهقییا تێدا هاتی، كو ب ڕهنگهكێ ڕێك و پێك و موكم هاتییه هندێ دگههینت كو ئهو ژ نك خودێیه، و ئهگهر ئهو ژ نك یهكێ دی با ژبلی وی ئهو دا جوداهییهكا مهزن تێدا بینن.
و ئهڤه فهرمانهكه ب هزركرنا د قورئانێ دا خودێ ل مه دكهت، چونكی ئهگهر ئێك ژ سالۆخهتێن كافر و منافقان ئهو بت ئهو هزرێن خۆ د قورئانێ دا ناكهن، دڤێت خودان باوهر خۆ وهكی وان لێ نهكهت.
7- پاڕاستنا ئهندامێن لهشی ژ كرنا گونههێ:
كو مرۆڤ ئهندامێن لهشێ خۆ ژ كرنا گونههێ بپارێزت ئهڤه ڕێكهكه ژ ڕێكێن پاقژكرنا نهفسێ، چونكی نهفسا مرۆڤی هنگی پاقژ دبت ئهگهر باوهرییا مرۆڤی یا تمام بوو، و باوهرییا مرۆڤی تمام نابت ئهگهر مرۆڤ ئهندامێن لهشێ خۆ ژ كرنا گونههێ پاشڤهنهبهت، ئهحمهدێ ئهنطاكی یێ زاهد دبێژت: ((ئهگهر ته بڤێت دلێ ته یێ چاك بت لهشێ خۆ ژ كرنا گونههێ دویر بێخه)).
حوذهیفهیێ مهرعهشی دبێژت: ((مهسهله چار تشتن: ههردو چاڤێن ته، و ئهزمانێ ته، و ههوایێ ته، و دلێ ته، تو ب چاڤێن خۆ بهرێ خۆ نهدهنه وی تشتێ بۆ ته حهلال نهبت، و ب ئهزمانێ خۆ وی تشتی نهبێژه یێ كو خودێ دزانت ڕاستییا وی د دلێ ته دا نینه، و دلێ خۆ ژ نهڤیانا چو موسلمانان نهداگره، و ههوایێ نهده چو تشتان، و ئهگهر ئهڤ ههر چار تشته ل نك ته نهبن خولی دێ ب ته وهر بت)).
8- گرێدانا دنیایێ ب ئاخرهتێ ڤه:
ئهگهر مرۆڤ ئـــــهو بـــت یێ دنیایێ ب ئاخرهتێ ڤــــه گرێ دهت، و هـــهر تشتهكێ د دنیایێ دا ههبت بیرا وی ل تشتهكێ ئاخرهتێ بینته ڤه، ئهو دێ مرۆڤهكێ نهفس پاقژ و دل صافی بت، و دنیا ب ههمی خۆشی و شرینییا خۆ ڤه نهشێت وی ب نك خۆ ڤه بكێشت.
حاتهمێ ئهصهم دبێژت: ((ههچییێ چاران بۆ چاران بهێلت دێ بهحهشتێ بینت: نڤستنێ بۆ قهبری، و فهخرێ بۆ میزانێ، و رحهتییێ بۆ پرا صراطێ، و خۆشییێ بۆ بهحهشتێ)).
نڤستن ڕهنگهكێ مرنێیه، دڤێت بیرا مرۆڤی ل مرنێ بینته ڤه، و ئهڤ بیرئینانه دڤێت ئێكا هند ژ مرۆڤی چێ بكهت كو مرۆڤ خهوێ ژ چاڤێن خۆ بڕهڤینت و ڕابت عیبادهتی بۆ خودێ بكهت و خهوێ بۆ قهبری بهێلت، چونكی ل وێرێ خهوهكا درێژ ههیه، و گاڤا جارهكێ وی ڤیا فــهخـــــرێ ب خۆ ببهت بلا بیرا خۆ ل وێ ڕۆژێ بینتهڤه دهمێ ل بهر چاڤێن خهلكی تهرازییا وی یا خێران تهرازییا گونههان هل دكێشت چهند فهخرهكا مهزنه؟ و رحهتییا دنیایێ دڤێت وێ رحهتییا مهزن ل بیرا وی بینت دهمێ ئهو د سهر پرێ ڕا دهرباز دبت و ب نك بهحهشتێ ڤه دچت، چهند رحهتییهكا مهزنه، و ههر جارهكا وی تام ژ خۆشییهكا دنیایێ دیت دڤێت ئهو بیرا خۆ ل خۆشییێن بهحهشتێ بینتهڤه.. ئهگهر د دنیایێ دا وی ب ڤی ڕهنگی ئاخرهت ل بیرا خۆ ئیناڤه دێ سهرفهراز بت.
ئهنجامێ پهروهردهكرنا نهفسێ:
ئهو مرۆڤێ نهفسا خۆ ب دورستی پهروهرده بكهت و دلێ خۆ پاقژ بكهت گهلهك قهنجی د دنیایێ وئاخرهتێ دا دێ گههنێ، و ل ڤێرێ ئهم دێ بهحسێ هندهك ژ وان قهنجییان كهین:
1- خێرا دنیایێ و ئاخرهتێ:
و دهمێ مرۆڤ دبێژت خێرا دنیایێ گهلهك كهس هزر دكهن مهخسهدا مرۆڤی پێ مال و مهنصب و ژن و عهیال و خۆشییێن ماددییه، و ئهو ب خۆ وهسا نینه، ڕاسته ئهڤێن ژێگۆتی هندهك ژ بهرچاڤترین خێر و خۆشییێن دنیایێنه، بهلێ ئهگهر خۆ مرۆڤی ئهڤ ههمییه ههبن ژی ئهو چو تامێ ژێ نابینت ئهگهر وی دلهكێ بهرفرههـ نهبت.. ئهگهر دنیا ههمی یا مرۆڤی بت بهس دلهكێ تهنگ و تاری مرۆڤی ههبت چو خۆشی د وێ دنیایێ ههمییێ نابت!
و ههر ئێك ژ مه ئهگهر بهرێ خۆ بدهته مرۆڤان دێ بینت ئهو ههمی كاری دكهن و خۆ دوهستینن بـــــۆ هندێ دا خهمێ ژ خۆ دویر بێخن، ڤێجا چ ئهو كارێ ئـــهو دكــــهن ب دورستی ئهو بت یێ خهمێن وان دڕهڤینت یان نه. و مرۆڤێن عهقلدار پشتی لێگهڕیانهكا دویر و درێژ گههشتینه وێ باوهرێ كو خــــۆشـیـیـا دلی و رحهتییا نهفسێ ب دهست مرۆڤی ناكهڤت حهتا مرۆڤ نهفسا خۆ وهسا پهروهرده نهكهت كـــو بــــهرێ وێ ل ئاخرهتێ ب تنێ بمینت و هیڤییێن خۆ ژ دنیایێ ببڕت، (ئهبوو حازمێ تابعی) دبێژت: ((دو تشت ههنه ئهگهر تو كاری پێ بكهی خێرا دنیایێ وئاخرهتێ دێ گههته ته)) هندهك ههڤالێن وی گۆتێ: ئهو ههردو تشت چنه؟ وی گۆت: ((كو تو وی تشتی بكهی یێ تو حهز ژێ نهكهی ئهگهر خودێ حهز ژێ بكهت، و تو وی تشتی نهكهی یێ تو حهز ژێ دكهی ئهگهر خودێ حهز ژێ نهكهت))، و ئهگهر مرۆڤی بڤێت ڤێ گۆتنا ئهبوو حازمی ب ئهزمانێ مه یێ نوكه بێژت، دێ بێژت: ئهگهر تو ڤیان و نهڤیانا خۆ ب ڤیان و نهڤیانا خودێ ڤه گرێ دهی، و ههوایێ نهفسا خۆ ل دویڤ فهرمانا خودێ ببهی خێرا دنیایێ و ئاخرهتێ دێ گههته ته.
2- ڤیانا خودێ و پشتهڤانییا وی:
و ئهڤه ژی پشكهكه ژ وێ خۆشییا دنیایێ یا خودان باوهر ههست پێ دكهت ئهگهر ته باوهرییهكا باوهری ههبت كو خودێ حهز ژ ته دكهت و یێ د گهل ته، تو دێ ب وێ خۆشییێ حــهسیێی یا كهس پێ نهحهسیێت، زانایێ ناڤــــدار (شیخ الإسلام ابن تیمیه) د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ((ئهگهر مهلكان زانیبا ئهم یێن د خۆشییهكا چهندا مهزن دا ئهو ب شیران دا شهڕێ مه كهن سهرا))، و مهخسهدا وی ب وێ خۆشییێ خۆشییا باوهرییا ب خودێیه ئهوا مرۆڤی وه تێ دگههینت كو خودێ حهز ژ مرۆڤی دكهت و ههردهم ئهو یێ د گهل مرۆڤی.
(بوخاری) ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزت، دبێژت: (خودێ دبێژت: هـــهر كهسێ نهیارهتییا وهلییهكێ مــــن بكهت من شهڕه د گهل وی، و عـــهبــــدێ مــــن ب تشتهكی خۆ نێزیكی من نهكرییه خۆشتڤیتر بت ل نك من ژ وی تشتێ من ل سهر وی فهرز كری، و عهبدێ من ههر دێ مینت ب كرنا سوننهتان خۆ نێزیكی من كهت حهتا ئهز حهز ژێ دكهم، ڤێجا ئهگهر من حهز ژێ كر ئهز دێ بمه ئهو گوهێ وی یێ وی پێ گوهـ لێ دبت، و ئهو چاڤێ وی یێ ئهو پێ دبینت، و ئهو دهستێ وی یێ ئهو پێ دگرت، و ئهو پییێ وی یێ ئهو پێ ب ڕێڤه دچت).
و ئهڤ حهدیسا پیرۆز هندێ دگههینت كو خودێ هنگی دێ حهز ژ مرۆڤی كهت ئهگهر مرۆڤ ئهو بت یێ فهرزێن وی ب جهـ بینت، و ههر جارهكا مرۆڤی د سهر ڤان فهرزان ڕا گهلهك سوننهت ژی كرن ڤیانا خودێ بۆ مرۆڤی هێشتا زێدهتر لێ دئێت و دگههته دهرهجهكا وهسا خودێ هند تهوفیقێ ددهته مرۆڤی كو ههمی كار و كریارێن ئهو ب ئهندامێن لهشێ خۆ دكهت ئهو كار بن یێن خودێ حهز ژێ دكهت.
و مهسهله ئهگهر گههشته وێ دهرهجێ كو پشتهڤانییا خودێ بۆ مرۆڤی هند لێ بێت ئهو -بۆ كینایهت- بێژت: ئهز دێ بمه ئهو گوهێ وی یێ وی پێ گوهـ لێ دبت، و ئهو چاڤێ وی یێ ئهو پێ دبینت، و ئهو دهستێ وی یێ ئهو پێ دگرت، و ئهو پییێ وی یێ ئهو پێ ب ڕێڤه دچت.. هنگی ئهو مرۆڤ دێ مرۆڤهكێ (رهببانی) بت.
3- مزگینیدانا ب بهحهشتێ ل بهر مرنێ:
مرۆڤێ نهفس پاقژ و دل صافی، یێ كو فهرزێن خودایێ خۆ ب جهـ ئیناین، و كرنا سوننهتان پتر خۆ نێزیكی وی كری، و ل سهر ڕاستهڕێیا خودێ خۆ ڕاگرتی دهمێ دكهفته بهر مرنێ مزگینی ب ڕازیبوونا خودێ و بهحهشتێ بۆ دئێته دان، (بوخاری) ژ (عوبادهیێ كوڕێ صامتی) ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (ههچییێ حهز ژ دیدارا خودێ بكهت خودێ ژی دێ حهز ژ دیدارا وی كهت، و ههچییێ حهز ژ دیدارا خودێ نهكهت خودێ ژی حهز ژ دیدارا وی ناكهت( عائیشایێ گۆت: پانێ كهس ژ مه حهز ژ مرنێ ناكهت؟ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: (مهخسهد نه ئهوه، بهلێ دهمێ خودان باوهر دكهفته بهر مرنێ مزگینی ب ڕازیبوونا خودێ و قهدرگرتنێ بۆ دئێتهدان، ڤێجا ل بهر وی تشتهك ژ وی خۆشتڤیتر نینه یـــێ ل بهراهییا وی، لهو ئــــهو دێ حـــهز ژ دیدارا خودێ كهت، و خودێ دێ حهز ژ دیدارا وی كهت، و كافر ئهگهر كهفته بهر مرنێ مزگینی ب عهزابا خودێ و عوقووبا وی دێ بۆ ئێتهدان، ڤێجا ل بهر وی تشتهك یێ نهخۆشتر نابت ژ وی یێ ل بهراهییا وی لهو ئهو حهز ژ دیدارا خودێ ناكهت و خودێ حهز ژ دیدارا وی ناكهت).
4- ڤیانا خهلكی و قهبوولا د عهردی دا:
مرۆڤ ب تبیعهتێ خۆ حهز دكهت خهلك حهز ژێ بكهن و ئهو ل بهر وان یێ شرین و خۆشتڤی بت، لهو دێ بینی گهلهك كهس ههنه خۆ ل بهر خهلكی شرین دكهن، چ ب ڕێكا موجامهلێ بت، چ ب ڕێكا كڕینا دلێن وان بت، یان حهتا ب ڕێكا گهفێ و ترساندنێ بت، و پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د حهدیسهكا خۆ دا یا (موسلم) ژێ ڤهدگوهێزت وێ ڕێكێ بۆ مه ئاشكهرا دكهت یا مرۆڤ پێ ل بهر خهلكی شرین دبت، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: (ئهگهر خودێ عهبدهك ڤیا دێ بێژته جبریلی: ئهز حهز ژ فلانی دكهم تو ژی حهز ژێ بكه، گۆت: ڤێجا جبریل ژی دێ حهز ژێ كهت، پاشی ئهو ل عهسمانی دێ گازی كهت: خودێ حهز ژ فلانی دكهت هوین ژی حهز ژێ بـــكــهن، ڤێجا خهلكێ عهسمانی ژی دێ حــــــهز ژێ كهن، گــــۆت: پاشی قهبوول بۆ وی د عهردی دا دێ ئێته دانان، و ئهگهر خودێ عهبدهك نهڤیا دێ بێژته جبریلی: ئـــهز حهز ژ فلانی ناكهم تو ژی حهز ژێ نهكه، گۆت: ڤێجا جبریل ژی حهز ژێ ناكهت، پاشی ئهو ل عهسمانی دێ گازی كهت: خودێ حهز ژ فلانی ناكهت هوین ژی حهز ژێ نهكهن، ڤێجا خهلكێ عهسمانی ژی حهز ژێ ناكهن، گۆت: پاشی نهڤیان بۆ وی د عهردی دا دێ ئێته دانان).
مهعنا: ئهگهر تـــه بڤێت ڤیانا ته بكهفته دلێن خهلكی ئێكا هند بكه خودێ حهز ژ ته بكهت، دلێ خۆ بۆ خودێ پاقژ بكه، خودێ ڤیانا ته دێ هاڤێته دلێن خهلكی، زانایێ تابعی (موحهممهدێ كوڕێ واسعی) دبێژت: ((ئهگهر عهبد ب دلێ خۆ ڤه ب نك خودێ ڤه چوو، خودێ دلێن عهبدان دێ ب نك وی ڤه ئینت)).
5- ڕزگاربوونا ژ عهزابێ ل ئاخرهتێ:
وئ هڤه مهزنترین ئهنجامه مرۆڤێ نهفس پاقژ ب دهست خۆ دئێخت، ل ئاخرهتێ ههر ژ پێگاڤا ئێكێ كو قهبره و حهتا ژ حسێبێ خلاس دبت و بهر ب بهحهشتێ ڤه دچت، خودێ وی ل سهر گۆتنا ڕاست مــوكـــم دكــهت، تشتێ دبته ئهگهرا هندێ كو ئهو ژ عهزابێ ڕزگار ببت و ب بهحهشتێ بێته خهلاتكرن، خودایێ مهزن دبێژت: ( يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ ۖ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ ۚ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ)(إبراهیم: 27) خودێ خودان باوهران ب پهیڤا حهق و موكم، كو پهیڤا (لا إله إلا الله محمد رسول الله)ه، د ژینا دنیایێ دا و ل دهمێ مرنێ و د قهبری ژی دا گاڤا ههردو ملیاكهت پسیارێ ژێ دكهن موكم دكهت، و خودێ زۆرداران د دنیایێ و ئاخرهتێ دا ژ ڕاستییێ بهرزه دكهت، و تشتێ خودێ بڤێت ژ تهوفیقا خودان باوهران و سهردابرنا كافران ئهو دكهت(بۆ ئامادهكرنا ڤی بابهتی مه ب ڕهنگهكێ سهرهكی مفا ژ كتێبا (منهج التابعین في تربیة النفوس) یا سهیدا (عبد الحمید البلالی) دیتییه، چاپا سییێ، یا سالا 1418 مشهختی 1997 زایینی، دار ابن حزم، بیروت - لبنان).
