چهقێ سیهـ وئێكێ
دانا كفارهتان
وكفارهت عقووبهكه خودێ ددانته سهر وى مرۆڤى یێ هندهك گونههان دكهت، وچار ڕهنگێن كفارهتان د كیتاب وسوننهتێ دا هاتینه: كفارهتا كوشتنێ، وكفارهتا ظهارێ، وكفارهتا سویندێ، وكفارهتا شكاندنا ڕۆژییێ ب چوونا نڤینێ، وئهو كفارهتێن نێزیكى وێ چهندێ ئهوێن دبێژنێ: فدیه.
چهقێ سیهـ ودویێ
ب جهئینانا سۆز وپهیمانان
خودایێ مهزن د دهسپێكا سوورهتا (المائدة) دا گازییهكێ ئاراستهى خودان باوهران دكهت، ودبێژتێ: ( يَا أَيهَا الَّذين امنوا أَوفوا بِالْعُقُودِ )(المائدة: 1) یهعنى: گهلى خودان باوهران وان پهیمانێن هوین گرێ ددهن پێك بینن.
و د ئایهتهكا دى دا دبێژت: ( وأوفوا بِعَهْد الله إِذا عاهدتم وَلَا تنقضوا الايمان بعد توكيدها )(النحل: 91) و د ڤێ ئایهتا پیرۆز دا د گهل فهرمانا ب جهئینانا پهیمانێ خودایێ مهزن مه ژ هندێ ددهته پاش كو ئهم سویندێن خۆ بشكێنین، و ل سۆز وپهیمانان لێڤه ببین.
و د حهیسهكا دورست دا هاتییه كو ئێك ژ سالۆخهتێن مرۆڤێ منافق ئهوه ئهو پهیمانا خۆ ب جهـ نائینت، وغهدرێ دكهت.
چهقێ سیهـ وسێیێ
شوكرا نعمهتێن خودێ
وهنگى مرۆڤ سوپاییا خودێ دكهت سهرا قهنجیێن وى، ئهگهر هات ووى قهنجییێن خودێ ل بیرا خۆ ئینانهڤه، وئعتراف پێ كر، و د ئایهتهكێ دا خــودایـێ مهزن فهرمانێ ل مه دكهت كو ئهم وى ل بیرا خۆ بینین، وشوكرا نعمهتێن وى بكهن، وكافرییێ پێ نهكهین، دهمێ دبێژت: ( فاذكروني أذكركم وأشكروا لي وَلَا تكفرون) (البقرة: 152).
وپێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ب گۆتن وكریار بهرێ مه دایه هندێ كو سهرا ههر نعمهتهكا خودێ د گهل مه بكهت ئهم شوكرا وى بكهین، وهكى پشتى خوارن و ڤهخوارنێ، یان ڕابوونا ژ خهوێ.. وهتد.
چهقێ سیهـ وچارێ
پاراستنا ئهزمانى ژ ههر تشتهكێ زێده
ونهدورست
وهكى: درهوێ، وغهیبهتێ، وگۆتنێن فهحش، وئاخفتنا زێده وبێ مفا.. وهتد. وئایهتێن قورئانێ وحهدیسێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دپڕن ژ وان دهقێن فهرمانا ب گۆتنا ڕاستییێ ل مه دكهن، ومه ژ درهوێ وگۆتنێن بێ خێر و بێ فایده ددهنه پاش، د ئایهتهكێ دا خودایێ مهزن دبێژت: ( يَا ايها الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقين ) (التوبة: 119) یهعنى: گهلى ئهوێن باوهرى ئیناى، تهوایا خودێ بكهن، و د گهل ڕاستگۆییان بن.
ودبێژت: ( وَلَا تقف مَا لَيْسَ لَك بِهِ علم )(الإسراء: 36) یهعنى: ل دویڤ وى تشتى نهچه یێ ته زانین پێ نهبت.
وئهڤه هندێ دگههینت كو دڤێت مرۆڤ وى تشتى ب ئهزمانێ خۆ بێژت یێ ڕاست بت وئهوى زانین پێ ههبت.
و د حهدیسهكێ دا یا ترمذى ژ موعاذێ كوڕێ جهبهلى ڤهدگوهێزت، هاتییه كو پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( وَهَلْ يَكُبُّ النَّاسَ في النَّارِ على وُجُوهِهِمْ إِلاَّ حَصَائِدُ ألْسِنَتِهِمْ؟ )یهعنى: ئهرێ ما تشتهك ههیه مرۆڤان سهر و سهر بهاڤێته د ئاگرى دا ئهگهر بهرههمێ ئهزمانێ وان نهبت!
مهعنا: ههما بهس ئهزمان وبــهرهــهمێ وییه، مرۆڤى دهاڤێته د ئاگرى دا، ئهزمانه مرۆڤى ب سهر دئێخت ووى سهرفهراز دكهت، وئهوه وى دئێخت وشهرمزار دكهت. لهو دڤێت مرۆڤ ل ئهزمانێ خۆ یێ هشیار بت.
چهقێ سیهـ وپێنجێ
پاراستنا ئێمانهتى
خودایێ مهزن د ئایهتهكێ دا دبێژت: (إِن الله يَأْمُركُمْ أَن تُؤَدُّوا الامانات الى أَهلهَا) (النساء: 58) هندى خودێیه فهرمانێ ل ههوه دكهت كو هوین ئێمانهتان ل خودانێن وان بزڤڕینن.
و د حهدیسهكا خۆ دا یا بوخارى وموسلم ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزن، هاتییه: (ثَلَاث من كن فِيهِ فَهُوَ مُنَافِق، وَإِن صَامَ وَصلى وَزعم انه مُسلم: إِذا حدث كذب، وَإِذا وعد اخلف، وَإِذا ائْتمن خَان)سێ تشت ههنه ههچییێ ئهو ل نك ههبن ئهو منافقه، ئهگهر خۆ ئهو ڕۆژییان بگرت، ونڤێژان بكهت، وبێژت: ئهز موسلمانم، ئهگهر ئاخفت درهوێ بكهت، وئهگهر سۆزهك دا ب جهـ نهئینت، وئهگهر ئێكى باوهرییا خۆ پێ ئینا وئێمانهتهك دانا نك ئهو خیانهتێ بكهت.
چهقێ سیهـ وشهشێ
حهرامییا كوشتنا نهفسێ
خودایێ مهزن د ئایهتهكێ دا دبێژت: ( وَمن يقتل مُؤمنا مُتَعَمدا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّم خَالِدا فِيهَا وَغَضب الله عَلَيْهِ )(النساء: 93) ههچییێ خودان باوهرهكى ژ قهستا بكوژت، جزایێ وى جههنهمه ئهو ههر دێ تێدا مینت، وخودێ غهزهب ل وى كرییه.
وبوخارى وموسلم ژ عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودى ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( قتال المُسلم كفرو سبابه فسوق ) شهڕێ موسلمانى كوفره، وگۆتنا خهبهران بۆ وى فاسقییه.
چهقێ سیهـ وحهفتێ
حهرامییا زنایێ
خودایێ مهزن د ئایهتا (31 و32)ێدا ژ سوورتا (النور) بهحسێ خودان باوهرێن مــێـر وژن دكهت، ودبێژت: ( ويحفظوا فروجهم ) و ( ويحفظن فروجهن ) یهعنى: خوان باوهر ئهون یێن نامویسا خۆ دپارێزن، وخۆ ژ كرنا فاحیشێ ددهنه پاش.
وبوخارى وموسلم ژ ئهبوو هورهیرى ڤهدگوهێزن: ( لَا يَزْنِي الزَّانِي حِين يَزْنِي وَهُوَ مُؤمن )ئهوێ زنایێ دكهت، ئهو وى كارى ناكهت وئهو یێ خودان باوهر.
چهقێ سیهـ وههشتێ
حهرامییا دزییێ وخوارنا مالێ حهرام
چ مالێ دزیــیـــێ بــت، یان یێ حیله وبهرتیلان بت، خودایێ مهزن دبێژت: ( وَلَا تَأْكُلُوا اموالكم بَيْنكُم بِالْبَاطِلِ ) (البقرة: 188) مالێ خۆ د ناڤبهرا خۆ دا ب نهحهقى نهخون.
وپێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- د خوتبا حهجا خاترخواستنێ دا ل (مینایێ) بۆ موسلمانان ئاشكهرا كر كو مالێ وان ل وان یێ حهرامه.
چهقێ سیهـ ونههێ
تهقوا د خوارن وڤهخوارنێ دا
كــو مرۆڤ خۆ ژ خوارن وڤهخوارنێن حهرام ویێن (شوبهه) تێدا بدهته پاش، د حهدیسهكێ دا یا بوخارى وموسلم ژ نوعمانێ كوڕێ بهشیرى ڤهگوهاستى هاتییه كو حهلال یێ ئاشكهرایه وحهرام یێ ئاشكهرایه، و د ناڤبهرا وان دا هندهك تشتێن نهئاشكهرا ههنه، گهلهك كهس نزانن، وههچییێ خۆ ژ وان تشتان بدهته پاش ئهوى نامویسا خۆ ودینێ خۆ پاراست، وههچییێ كهفته ناڤ وان تشتێن شوبهه ئهو كهفته ناڤ حهرامییێ.
وبوخارى وموسلم ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوێزن، دبێژت: پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( إِنِّي لانقلب الى أَهلِي فأجد التمرة سَاقِطَة على فِرَاشِي أَو فِي بَيْتِي فأرفعها لاكلها ثمَّ اخشى أَن تكون من الصدقة فألقيها ) ئهز دچمه مال وئهز قهسپهكێ ل مال یان ل سهر جهێ خۆ دبینم، ڤێجا ئهز وێ ڕادكهمه بهر دهڤێ خۆ دا بخوم، پاشى ئهز دترسم ئهو ژ مالێ زهكاتێ بت، لهو ئهز وێ دهاڤێم.
چهقێ چلێ
ل بهرخۆنهكرنا جلكێ حهرام
و ب كارنهئینانا ئامانێن حهرام
ژ بـــهر حهدیسا ئهنهسێ كوڕێ مالكى ئهوا بوخارى وموسلم ژێ ڤهگوهێزن: ( من لبس الحَرِير فِي الدُّنْيَا فَلَنْ يلْبسهُ فِي الاخرة)ههچییێ كـــراســــێ ئاڤرمیشى ل دنیایێ بكهته بهر خۆ، ل ئاخرهتێ ئهو وى ناكهته بهر خۆ.
وحهدیسا حوذیفهى: ( لَا تلبسوا الحَرِير وَلَا الديباج، وَلَا تشْربُوا فِي آنِية الذَّهَب وَالْفِضَّة وَلَا تَأْكُلُوا فِي صحافها فَإِنَّهَا لَهُم فِي الدُّنْيَا وَهِي لكم فِي الاخرة) جلكێ ئاڤرمیش ودیباجى نهكهنه بهر خۆ، وئاڤێ ب ئامانێ زێڕ وزیڤى ڤهنهخون، وخوارنێ تێدا نهخون، چونكى ئهو بۆ وانه ل دنیایێ وبۆ ههوهنه ل ئاخرهتێ.
