چهقێ پێنجى وئێكێ
دادییا د ناڤبهرا خهلكى دا
ژ بـهر گـۆتنا خودێ: ( واذا حكمتم بَين النَّاس أَن تحكموا بِالْعَدْل)( (النساء: 58) یهعنى: خودێ فهرمان ل ههوه كرییه كو ئهگهر ههوه حوكم د ناڤبهرا خهلكى دا كر هوین حوكمى ب دادییێ بكهن.
ودبێژت: ( وأقسطوا ان الله يحب المقسطين ) (الحجرات: 9) یهعنى: هوین دادییێ بكهن، خودێ حهز ژ وان دكهت یێن دادییێ دكهن.
چهقێ پێنجى ودویێ
فهرمانا ب باشییێ وپاشڤهبرنا ژ خرابییێ
ژ بـهر گـۆتنا خودێ: ( ولتكن مِنْكُم أمة يدعونَ الى الخَيْر ويأمرون بِالمَعْرُوفِ وَينْهَوْنَ عَن المُنكر وَأُولَئِكَ هم المفلحون ) (آل عمران: 104) یهعنى: بلا هندهك د ناڤ ههوه دا ههبن خلكى بۆ خێرێ گازى بكهن، وفهرمانا ب باشییێ بكهن، وپاشڤهبرنا ژ خرابییێ بكهن، وئهو ئهون یێن ب مراد دكهڤن.
ومـوســلــم ژ ئـهبوو سهعیدى ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( من راى مِنْكُم مُنْكرا فليغيره بِيَدِهِ، فَإِن لم يسْتَطع فبلسانه، فَإِن لم يسْتَطع فبقلبه، وَذَلِكَ اضعف الايمان) یهعنى: ههچییێ ژ ههوه خرابییهك دیت بلا ب دهستێ خۆ بگوهۆڕت، وئهگهر نهشیا بلا ئهو وێ ب ئهزمانێ خۆ بگوهۆڕت، وئهگهر نهشیا بلا ب دلێ خۆ بگوهۆڕت، وئهو لاوازترین باوهرییه.
چهقێ پێنجى وسێیێ
هاریكارییا ل سهر باشییێ
ژ بـهر گـۆتنا خودێ: ( وتعاونوا على الْبر وَالتَّقوى وَلَا تعاونوا على الاثم والعدوان) (المائدة: 2) یهعنى: ل سهر باشى وتهقوایێ هارى ئێك ودو بكهن، و ل سهر گونههێ وتهعداییێ هارى ئێك ودو نهكهن.
وبـــوخــارى وموسلم ژ ئهنهسێ كوڕێ مالكى ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( انصر اخاك ظَالِما اَوْ مَظْلُوما)برایێ خۆ ب سهربێخه یێ زۆردار بت، یان زۆردارى لێ هاتبتهكرن، زهلامهكى گۆت: ئهگهر زۆردارى لێ بێتهكرن دێ وى ب سهرئێخم، بهلێ ئهگهر ئهو یێ زۆردار بت چاوا وى ب سهربێخم، پــێـغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( تَمنعهُ من الظُّلم فَذَلِك نصرك اياه)نههێله ئهو زۆردارییێ بكهت، ئهڤه ته ئهو ب سهر ئێخست.
چهقێ پێنجى وچارێ
شهرم
بــوخـــارى ژ ئـــهبــــوو مهسعوودێ ئهنصارى ڤهدگوێزت، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( ان مِمَّا اِدَّرَكَ النَّاس من كَلَام النُّبُوَّة الاولى اذا لم تستح فَاصْنَعْ مَا شِئْت) یهعنى: ژ تشتێ گههشتییه مرۆڤان (یان مرۆڤ گههشتینێ) ژ گۆتنا پێغهمبهرینییا ئێكێ: ئهگهر تو شهرم نهكهى، یا ته دڤێت بكه.
وبوخارى وموسلم ژ عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى ڤهدگوهێزتن، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گــوهـ ل زهلامهكى بـوو شیرهت ل برایهكێ خۆ كر كو شهرم نهكهت، ئینا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: ( دَعه فَإِن الْحيَاء من الايمان) یهعنى: وى بهێله هندى شهرمه ژ باوهرییێیه.
چهقێ پێنجى وپێنجێ
قهنجییا دگهل دهیبابان
خودێ دبێژت: ( وَوَصينَا الانسان بِوَالِديهِ احسانا ) (الأحقاف: 15) یهعنى: مه شیرهت ب قهنجییا د گهل دهیبابان ل مرۆڤى كرییه.
وبوخارى وموسلم ژ عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودى ڤهدگوهێزن، دبێژت: من پسیارا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- كر: ئهو چ كاره یێ خودێ ژ ههمییان پتر حهز ژێ دكت؟ وى گۆت: نڤێژا ل دهمێ وێ بت، من گۆتێ: پاشى چ؟ وى گۆت: قهنجییا د گهل دهیبابان، من گۆتێ: پاشى چ؟ وى گۆت: جیهادا د ڕێكا خودێ دا.
چهقێ پێنجى وشهشێ
مرۆڤاینى
كو مرۆڤ د گهل مرۆڤێن خۆ یێ باش بت، وقهنجییێ د گهل وان بكهت، بوخارى وموسلم ژ ئهنهسێ كوڕێ مالكى ڤهدگوهێزن دبێژت: پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبــێـــژت: ( من احب ان يبسط لَهُ فِي رزقه وان ينسأ لَهُ فِي اثره فَليصل رَحمَه) یهعنى: ههچییێ حهز بكهت رزقێ وى بهرفرههـ بت، وشوینوارێ وى بمینت بلا یێ ب مرۆڤاینى بت.
چهقێ پێنجى وحهفتێ
ئهخلاقێ باش
و ب تایبهتى كو مرۆڤ كهربا خۆ داكهت، وخۆ مهزن نهكهت، ویێ نهرم وحهلیم بت.
خــــودێ د ئایتهكێ دا مــــهدحـــێــــن هــنــدهك خودان باوهران دكهت ودبێژت: ( والكاظمين الغيظ وَالْعَافِينَ عَن النَّاس وَالله يحب المُحْسِنِينَ )(آل عمران: 134) یهعنى: ئــــهوێن كهربا خــــۆ دادكهن، و ل خهلكى دبـــــۆرن، وخودێ حهز ژ قهنجیكاران دكت.
و ژ سالۆخهتێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- وهكى صهحابى ژێ ڤهدگوهێزن، وى ئهخلاقهكێ بلند ههبوو، وئهو نه یێ فهحش بوو، گۆتنێن كرێت نهدگۆتن، ودگۆت: ( ان من خياركم احسنكم اخلاقا ( یێ ژ ههوه ههمیان چێتر ئهوه یێ ئهخلاقێ وى باشتر بت.
چهقێ پێنجى وههشتێ
قهنجییا دگهل وان یێن ل بن
دهستێ مرۆڤى بن
وهكى عهبد وخزمهتكاران، بوخارى وموسلم ژ ئهبوو ذهررى ڤهدگوهێزن، دبێژت، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( ان اخوانكم خولكم جعلهم الله تَحت ايديكم فَمن كَانَ اخوه تَحت يَدَيْهِ فليطعمه مِمَّا يَأْكُل وليلبسه مِمَّا يلبس وَلَا تُكَلِّفُوهُمْ من الْعَمَل مَا يَغْلِبهُمْ فَإِن كلفْتُمُوهُمْ مَا يَغْلِبهُمْ فَأَعِينُوهُمْ عَلَيْهِ) ئهو عهبد وخزمهتكارێن ل بن دهستێ ههوه برایێن ههوهنه خودێ ئێخستینه بن دهستێ ههوه، ڤێجا ههچییێ ژ ههوه برایێ وى ل بن دهستێ وى بت، بلا ژ وێ خوارنێ بدهتێ یا ئهو دخوت، و ژ وى جلكى بكهته بهر یێ ئهو ل بهر خۆ دكهت، وبارێ ئهو نهشێنێ ل وان نهكهن، وئهگهر ههوه لێ كر، هوین هارى بكهن.
چهقێ پێنجى ونههێ
كو عهبد گوهدارییا سهییدێ خۆ بكهت
وكــــانــــێ چــــاوا ژ بـــــاوهرییێیه سهیید قهدرێ عهبدێ خـــــۆ بگرت، وهسا ژ باوهرییێیه عهبد ژى گوهدارییا سهییدێ خۆ بكهت، وبێ ئهمرییا وى نهكهت، بــــوخارى وموسلم ژ عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( إن العَبْد اذا نصح لسَيِّده واحسن عبَادَة ربه فَلهُ اجره مرَّتَيْنِ) ئهگهر بهنى گوهدارییا سهییدێ خۆ بكهت، و ب باشى پهرستنا خودایێ خۆ بكهت، خێرا وى دوجاركى دێ گههتێ.
چهقێ شێستێ
قهدرگرتنا عهیالى
كو مافێ وان بپارێزت، وقهدرێ وان بگرت، ووان فێرى حهقییێ ودینى بكهت، ب تایبهتى كچان، ژ بهر گۆتنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-: ( من عَال جاريتين حَتَّى تبلغا جَاءَ يَوْم الْقِيَامَة انا وَهُوَ هَكَذَا)ههچییێ دو كچان ب خودان بكهت حهتا مهزن دبن، ڕۆژا قیامهتێ دێ ئێت ئهز وئهو دهۆسا.. وههردو تبلێن خۆ گههاندنه ئێك.
