شهریعهت .. و مهسهلا وهرارێ
ب كارئینانا شهریعهتی ئێك ژ پێتڤییێن باوهری ئینانا خودانییه ب ئیسلامێ، و كاركرن بۆ لادانا شهریعهتی و باوهری ئینان كو ئهو ب كێر ههمی جهـ و ههمی دهمان نائێت، و ب ڕێڤهبرنا ژینێ نه ل سهر بناخهیێ شهریعهتی ژ لایێ جڤاكێ ڤه نیشانا ئنحرافا جڤاكێیه ژ ڕێكا خودێ یا ڕاست ئهوا وی فهرمان ل مـــه كری كو ئهم ل ســـهر ب ڕێڤه بچین دهمێ گۆتی: ( وَأَنَّ هَٰذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ )(الأنعام: 153) تشتێ خودێ شیرهت پێ ل ههوه كری ئهڤهیه كو هندی ئیسلامه ڕێكا خودێ یا ڕاسته ڤێجا لێ ههڕن، و دویچوونا ڕێكێن بهرزهبوونێ نهكهن، ئهو دێ ههوه بژاله كهن، و ههوه ژ ڕێكا خودێ یا ڕاست دویر كهن. ئهڤ بهرێخۆدانا بهر ب ڕێكا ڕاست ڤه ئهوه یا خودێ شیرهت پێ ل ههوه كری، دا بهلكی هوین ب ڕێكا ب جهئینانا ئهمرێ وی خۆ ژ عهزابا وی بپارێزن.
ژ بهر ڤێ چهندێ ئهڤه ژ وێ ڕۆژێ وهره یا كو شهریعهت تێدا -ب ڕهنگهكێ رهسمی- ژ مهیدانا حوكمداری و ب كارئینانێ هاتییه لادان بهری نێزیكى سهد سالان گازی ژ گهلهك لایان ڤه دئێنه بلندكرن كو پێتڤییه ئوممهت جارهكا دی ل مهنههجێ خودێ بزڤڕتهڤه، و حوكمی ب شهریعهتێ ئیسلامێ بكهت ئهگهر وێ بڤێت هزرهك بۆ بێتهكرن و جارهكا دێ د ناڤ ئوممهتێن جیهانێ دا سهرفهراز ببت و ببته خودان كهسینییهكا تایبهت.. بهلێ ههر جارهكا ئهڤ گازییه ژ لایهكی ڤه هاتبته بلندكرن، یان بێته بلندكرن، هندهك دهنگێن خۆنهنیاس ل ڤێرێ و وێرا هه بهرهنگار ڕادوهستن، و وهسا د خۆ دگههن كو ئهو ژ سهربۆڕ و عهقلدارییا خۆ گههشتینه ئهنجامهكێ نوی د ڤێ مهسهلێ دا، ئهو ژی ئهڤهیه: ئهرێ چاوا دێ چێ بت ل ڤی زهمانی یێ دنیا ههمی تێدا بوویه گوندهكێ بچویك، و پێلا جیهانگهرییێ ب سهر دنیایێ دا هاتی، ئهم ڕابین خۆ (شاذ) بژین، و بچین شهریعهتهكێ بهری هزار و چارسهد سالان هاتی بینین ل زهمانێ ئهنتهرنێت و بن دهستكرنا ههیڤ و ستێران ب كاربینین؟ ئهڤه هشكاتی و (جمووده)، پاشكهفتن و مهلهڤانیكرنا دژی پێلا پێشڤهچوونێیه!
و ئاشكهرایه كو خودانێن ڤێ گازییێ ل وێ باوهرێنه كو شهریعهت -ئهگهر هات و مه ئهو ب كارئینا- ئهو دێ مه ژ كاروانێ پێشكهفتنێ ڤههێلت، و دێ بۆ مه بته ڕێگر ناهێلت ئهم وهرارێ بكهین، چونكی ئهو وهرارا (تهطهوورا) مهزن یا نوكه ب سهر دنیایێ دا هاتی ناخوازت ئهم بزڤڕینه د كاڤلۆژانكهكێ كهڤن و بهرتهنگ دا..
ئهڤه ئێك ژ مهزنترین هێجهتێن وان كهسانه یێن خۆ لهشگران دبینن دهمـێ گوهـ ل وێ گازییێ دبت یا دخوازت حوكمداری یا شهریعهتی بت.. لهو مه دڤێت دهلیڤهیهكا كورت د گهل ڤێ هێجهتا وان ڕاوهستین دا ڕاستییا وێ بۆ مه ئاشكهرا ببت.
و بهری ئهم بهحسێ شهریعهتی و مهسهلا وهرارێ بكهین دو خالێن گرنگ ههنه پێتڤییه ئیشارهتێ بدهینێ:
یا ئێكێ:
ژ ئهنجامێ دویركهفتنا مه ژ دینی، و نهزانینا مه یا دورست ب حوكم و ئهحكامێن ئیسلامێ ئهڤه ژ لایهكی ڤه، و ژ لایهكێ دی ڤه ژ بهر كارتێكرنا پێلا دین دوژمنییێ یا نهپیرۆز ل سهر مه، ل ڤێ سهدسالا دویماهییێ و بۆ جارا ئێكێ د دیرۆكێ دا هندهك كــهس د ناڤ مه موسلمانان دا پهیدا بوون هزركر چو مانعی نینه ئــــهم خــۆ ب موسلمان بزانین و د گهل هندێ ژی مه باوهری ههبت كو شهریعهت -ههمی یان هندهك- ب كێر (تهطبیق و ب كارئینانێ) نائێت، چونكی ئهو دێ مه ژ كاروانێ پێشكهفتنێ ڤههێلت.. و هندهك ژ ڤان كهسان پتر ب ناڤ دا چوون و وهك چاڤلێكرن بۆ خودانێن هندهك دینێن ل دهور و بهرێن مه گۆتن: فهره ئهم ژی دینێ خۆ د هندهك (طقووسێن شهكلی) دا كۆم بكهین، و دیــنـی بكهینه ڕێكخهر بۆ پهیوهندییێن مــرۆڤـــی د گهل خـــودێ ب تنێ، وهكی دی مــهســــهلا ب ڕێڤهبرنا ژینا مـــــه ئهڤه تشتهكه دڤێت ل دویڤ زهوقێ مه بت و دینی چو پهیوهندی پێڤه نینه!
یا دووێ:
ئهڤ هزرا بۆری -وهكی ئاشكهرا- ژ هندێ دئێت خودانێن ڤێ هزرێ ل وێ باوهرێنه كو ههڤدژی د ناڤبهرا شهریعهتی و ههڤچاخی و عهصرهنهتێ دا ههیه.
لهو ئهم ل ڤێرێ خۆ نهچار دبینین پسیارهكێ بهلێخین و دان و ستاندنێ ل سهر بكهین، ئهو ژی ئهڤهیه:
ئهرێ وهرار (تهطهوور) چیه؟ وئهو -د ژینا مرۆڤی دا- ژ چ دگرت و ژ چ ناگرت؟
و پشتی بهرسڤ بۆ مه ئاشكهرا دبت دڤێت بهرێ خۆ بدهینێ كانێ شهریعهت چاوا سهرهدهییێ د گهل ڤان ههردو لایان دكهت: لایێ وهرار ژێ دگرت، و لایێ ئهو ژێ نهگرت د ژینا مرۆڤی دا؟ دا پــشـــتـــی هــنــگــی بــۆ مه دیار ببت كانێ ڕاسته ئیسلام ب شهریعهتێ خۆ ڤه ب كێر ژینا مرۆڤێ نوكه نائێت وهكی هندهكان دڤێت مه تێ بگههینن؟!
مهسهلا (تهطهوورێ) و پهیدابوونا وێ د مهیدانا فكری دا بۆ دهسپێكا سهدسالا بۆری (سهدسالا بیستێ زایینی) دزڤڕت، پشتی زانایێ بریتانی چارلس دارونی (نهظهریا) خۆ ل دۆر تهطهوورێ دانای، ئهو نهظهرییا -ب كورتی- دبێژت: چێكریێن زێندی بهردهوام وهرار كرییه ژ شانا ئێكانه ئهوا (صودفه) پهیدا بووی و حهتا بوویه ئهڤ مرۆڤه یێ نوكه ئهم دبینین.. و مه نه ل بهره ل ڤێرێ دان وستاندنێ ل سهر ڤێ نهظهرییێ بكهین، و كانێ چو ڕاستی تێدا ههیه، و ههما بهسه بێژین: ئهڤرۆكه و پشتی بۆرینا نێزیكی سهد سالان د سهر دهركهفتنا وێ ڕا هێشتا ئهو ژ خانهیا (نهظهرییهكا علمی) بۆ خانهیا (حهقیقهتهكا علمی) نههاتییه ڤهگوهاستن، و ئهو نوكه ژ لایێ زانایێن بایولۆژی ڤه د ئهرشیفێ ڤی علمی دا یا هاتییه دانان و وهسا ئهو بهرێ خۆ نادهنێ كو ڕاستییهكا علمییه.
بهلێ تشتێ مه دڤێت ل ڤێرێ بێژین ئهوه: ڤێ نهظهرییێ ل دهسپێكا پهیدابوونا خۆ هژیانهكا مهزن ئێخسته د ژیانا ئهوروپی دا، و ڤێ هژیانێ نه ب تنێ لایێ بایولۆچی ژ ژینا وان ڤـــهگــــرت كـــو ئــــهو دهلیڤه بوو یا دارونی كار تــێـــدا دكـــــر، بهلكی وێ ب ئیشارهتێن خۆ یێن دژوار وخهطهر گهلهك دهلیڤهیێن هزر و بیر و باوهران ژی ڤهگرت، و گرفتارییا مرۆڤینییێ یا مهزن د ڤێرێ ڕا بوو!
د وی دینی دا یێ ل ئهوروپا بهلاڤ، دهمێ دارون هاتی و نهظهرییا خۆ دانای باوهری ب چو ڕهنگێن وهرارێ نهدهاته ئینان، نه د مهسهلێن بیر و باوهران دا، و نه ژى د مهسهلێن (تهشریعێ) دا، بهلكی خۆ نه د مهسهلێن علمی ژی دا، و ههر جارهكا زانایهكی -د چی دهلیڤهیا ههبت دا- هزرا پێشڤهچوونهكا نوی كربا (كهنیسه) دا حوكمی ب (ههرطهقا) وی دهت، و هنگی مهصیرێ وی یان دا سۆتنا ب ساخی بت یان ژی دا سێدارهدان بت، و ههوجه ناكهت ئهم دهلیلان ل سهر ڤێ گۆتنا خۆ بینین چونكی ههر كهسێ ب دیرۆكا زانینێ ل ئهوروپا یێ ئاگههدار بت ڤێ چهندێ باش دزانت.. و دهمێ زانایێن ئهوروپی دهلیڤهیا ژێكڤهكرنا دین و دنیایێ د فكرا كهنیسێ دا دیتی وان ڤیا ڤێ دهلیڤهیێ بۆ خۆ ئستغلال بكهن و هێدی هێدی خۆ ژ دهسههلاتا كهنیسێ ڕزگار بكهن، و ئێكهمین پێگاڤ وان هاڤێتی ئهو بوو دلێ وان چوویێ وان بیر و باوهران یێن كهنیسێ پشتهڤانی بۆ دكر دهرنشیف بكهن، دا بشێن دهسههلاتا كهنیسێ و زهلامێن وێ ل سهر ستویێ خۆ و یێ خهلكی ژی سست بكهن، ئهو بوو وان ب ڕێكا هندهك نهظهرییێن علمی هژیان ئێخسته بیر و باوهران، و ل ڤێرێ مرۆڤ دشێت ئیشارهتێ بدهته سێ زانایان كو دهورهكێ بهرچاڤ د ڤێ چهندێ دا ههبوو:
یێ ئێكێ: زانایێ بریتانی چارلس دارون بوو، ئهوێ ل سالا 1859 ز كتێبا خــۆ ل دۆر بناخهیێ جینێ مرۆڤی بهلاڤكری، و تێدا بهحسێ دهسپێكا ژینێ كری و ئاشكهراكری كو شانا ئێكێ یا ژین ژێ پهیدا بووی ب ڕێكا صودفێ هات و ب دهستێ سورشتێ هاته ئافراندن، بێی بۆ مه دیار بكهت كانێ سورشت ب خۆ چییه و چاوا هاتییه ئافراندن، پاشی ڤێ شانێ وهراركر، و د ههر قویناغهكێ دا ژ قویناغێن ژییێ خۆ هندهك ڕهنگێن گیانهوهران ژێ چێبوون، و گیانهوهرێ دویماهییێ مرۆڤ بوو، و ب ڤێ چهندێ وی دهورێ خودێ د ئافراندن و پهیدایوونا ژینێ دا لادا.
یێ دووێ: زانایێ ئهلمانی كارل ماركس بوو ئهوێ ل سالا 1883 مری، ئهڤی كاكلكا نهظهرییا دارونی وهرگرت و ل سهر بناخهیێ وێ نهظهرییهكا ئابۆری دانا، ئهو نهظهرییا ب ناڤێ وی و هندهك جاران ژی ب ناڤێ شیووعییهتێ هاتییه ناسكرن، و وی د نهظهرییا خۆ دا تهركیز ل سهر قویناغێن وهرارێ د ژینا مرۆڤی دا ژ لایێ ئابۆری ڤه كر، و گۆت: ههڤپشكی د ههمی تشتان دا ئهو قویناغا دویماهییێیه یا جڤاك دێ گههتێ، و ب ڤێ چهندێ وی ڤیا بێژت: دینداری ئێك ژ وان قویناغانه یێن كو دڤێت مرۆڤ ژێ دهرباس ببت و ل پشت خۆ بهێلت.
یێ سییێ: زانایێ نهمساوی فرووید بوو، ئهوێ ل سالا 1938 مری، وئـــهڤـــی ب بۆچوونێن خۆ یێن غهریب د دهلیڤهیا ڤهكۆلینێن نهفسی دا ڤیا وان ههمی سنۆران بشكێنت یێن دینی و ئهخلاقی و (قیهمێن جڤاكی) د ژینا مرۆڤی دا داناین، دهمێ وی ڤیای مه وه تێ بگههینت كو (طاقا جنسی) هێزا مهزنتره د لهشێ مرۆڤی دا و ئهوه (تهحهكومێ) د ههمی هـێــز و رهفتارێ وی دا دكهت، و حهتا مرۆڤ بشێت ڤێ هێزێ ب دورستی ب كار بینت دڤێت ههمی ڕێ بۆ بێنه خۆشكرن، و ههر ئاستهنگهكا بكهفته د ڕێكێ ژی دا -وهكی دینی و ئهخلاقی- دڤێت بێنه ڕاكرن.
ئهڤه ئهو ههر سێ زانا بوون یێن خۆ ب كراسهكێ علمی نیشا مه دای و ئارمانجهكا دویرتر ڤیای.. ب ناڤێ وهرارێ ئاخفتین و ل نك شكاندنا بیر و باوهران ڕاوهستاین، و تشتێ مرۆڤ ل نك ڕادوهستت دهمێ ڤان ههر سێ ناڤان ددانته بهرێك ئهوه: ئهڤ ههر سێ زانایه یێن وهلاتێن وان دژێك جودا د دو تشتان دا دگههنه ئێك:
یێ ئێكێ: ههر سێ جوهینه!
ویێ دووێ: ههر سێ پشتی سهرهلدانا شــۆڕهشـا پیشهسازی ل ئهوروپا هاتـبــوون، ل وی دهمێ دویراتییهكا مهزن كهفتییه د ناڤبهرا كهنیسێ و زانایان دا، وهكی بهری نوكه مه ئیشارهت پێ دای.
و زڤڕین ل بابهتێ سهرهكی دێ بێژین: تشتێ ژ ههمییێ بهرچاڤتر د مهسهلا تهطهوورێ دا ئهو بوو داروونی ڤیا بێژت: خودێ د پشت مهسهلا ئافراندێ ڕا نهبوویه، و خودێ -حاشا- هزرهكه كهنیسێ كرییه د سهرێ خهلكی دا، و ژین ئهنجامێ وێ (تهطهوورێ)یه یا ژ هندهك كاودانێن ماددی پهیدا بووی!
و ههر چهنده دهمێ داروونی ئهڤ گۆتنا خۆ (یان ئكتشافا) خۆ ئاشكهرا كری وی ئهو وهك (نهظهرییكا علمی) ل بهر سنگێ خهلكی دانا، بهلێ ئهوروپا ئهو وهك (حهقیقهتهكا علمی) وهرگرت، نه د مهجالێ بایولۆژی ب تنێ، بهلكی د دهلیڤهیا هزری و جڤاكی ژی دا، و د ئهنجام دا ڤێ نهظهرییێ دو كارتێكرنێن مهزن د هزرا مرۆڤێ ئهوروپی دا هێلان، ئهو ژی ئهڤه بوون:
ئێك: مادهم (مادده) د پشت ههمی تشتی ڕایه، و خودێ چیڤانۆكهك بوو ئهڤه هنده ساله كهنیسێ ئهم پێ دخاپاندین، دڤێت ئهم عهبدینییا ماددهی ب تنێ بكهین، و ئهو سالۆخهتێن بهرێ كهنیسێ ددانه خودێ دڤێت ئهم بدهینه ماددهی.
دوو: مادهم ههر تشتهكێ د ڤێ دنیایێ دا ههی وهرار و(تهطهوور) ب سهر دا هاتییه، دڤێت مه باوهری ب چو تشتێن نهلڤ و (ثابت) نهبت، نه د مهسهلێن علمی دا و نه د مهسهلێن دی یێن ژینێ دا.
و ههر چهنده پشتی داروونی ب چل پێنجی سالهكان علم وهسا پێشكهفت كو بگههته وی ئهنجامی یێ دبێژت: د مهجالێ علمی دا هندهك (ثهوابت) یێن ههین (تهطهوور) ژێ ناگرت، و د سهر هندێ ژی ڕا كو زانایێن بایولۆژی ژ شاگردهیێن داروونی ب خۆ -بهری زانایێن دی- بهرائهتا خۆ ژ وێ بۆچوونێ دا یا عهقل قهبویل نهكهت یا سهیدایێ وان گۆتی، دهمێ ل جههكی گۆتی: طهبیعهت نه تشتهكێ عاقله، پاشی ل جههكێ دی گۆتی: طهبیعهت ئافراندهره.. د گهل هندێ ژی كارتێكرنێن خراب یێن ڤێ نهظهرییێ د هزرا غهربی دا مان، و حهتا ئهڤرۆ ژی دو هزرێن ههڤدژ د سهرێ وان دا ماینه:
ئێك: یان ههمی تشت دنهلڤن و وهرار ژێ ناگرت، و ههر تشتهكێ ههی دڤێت وهكی خۆ بمینت.. و ئهڤه هزرا دینییه یا كهنیسه بۆ گازی دكهت.
دوو: یان وهرار ژ ههمی تشتان دگرت و چو تشتێن نهلڤ نینن.. و ئهڤه هزرا وان كهسانه یێن دڤێت ب ناڤێ علمی دهسههلاتا دینی نههێلن.
و ژ بهر كو د ههڤڕكییێ دا بۆچوونا ئهڤێ دهستهكا دویێ سهر ژ دهستهكا ئێكێ ستاند بۆچوونا ڕهسمی یا شارستانییا غهربی بوو ئهو، و چونكی ل ڤێ سهدسالا دویماهییێ ڤێ شارستانییا ماددی گهلهك پێشكهفتنێن علمی یێن مهزن ب دهست خۆ ڤه ئینان، ئهو شیا جیهانێ ههمییێ -د گهل دا جیهانا مه- د خهلهكا دویڤهلانكی و (تهبهعییهتا) خۆ دا بزڤڕینت، و د ئهنجام دا ئهڤ بۆچوونا خۆ یا كهچ بۆ مه (تهصدیر) كر، و گهلهك لایان ل نك مه ئهو هزر وهك ڕاستییهكا علمی وهرگرت، گوهـ نهدا هندێ كو ئهڤ هزره ئهنجامهكێ لهنگێ وێ ههڤڕكییێ بوو یا د ناڤبهرا وان و دینێ وان دا چێبووی، ئهو دینێ باوهری ئێكجار ب وهرارێ نهههی، و وان ژ بیرا خۆ بر كو دینێ مه ئهوێ جودا ژ دینێ وان باوهرییێ ب ههبوونا (ثابت و موتهغهییری) ژی ههیه.
و ئهگهر ئهم (نصووصێن شهرعی) یێن خۆ بخوینین، و ههڤبهری گۆتنێن زانایێن خۆ یێن كهڤن و نوی بكهین دێ بینین مهسهله د هزرا موسلمانان دا ب ڤی ڕهنگییه:
د گهردوونا مه دا تشت ئێك ژ دووانه: یان (جهوههره) یان (مهظههره)، هندی جهوههره تشتهكێ ثابته و گـــوهۆڕین و تهطهوور ژێ ناگرت، بهلێ مهظههر بــــهردهوام د گوهۆڕینێ دایه و ثهبات بۆ نینه.. و كانێ چاوا ئهڤ مهسهله ژ مرۆڤی و طهبیعهتی دگرت، وهسا ئهو ژ شهریعهتی ژی دگرت، و ڤهكرنا دهرگههێ ئجتهادێ د شهریعهتی دا ئاشكهراترین نیشانه ل سهر هندێ كو ئیسلام د مهسهلا شهریعهتدانانێ ژی دا باوهری ب ههبوونا (موتهغهییری) ههیه، ئهگهر نه چو مهعنا بۆ هندێ نهبوو ئیسلام دهرگههێ ئجتهادێ ل بهر سنگێ فقهزانان ڤهكهت.
تشتێ ئیسلامێ باوهری ب ثهباتا وی ههی و كو چو تهطهوور ژێ ناگرت، ئهم دشێین د سێ خالان دا كۆم بكهین:
ئێك: خودێ و ههر تشتهكێ پهیوهندی ب ذات و صفاتێن وی ڤه ههی و كو پهرستن و حوكمڕانی دڤێت یا وی بت.
دوو: خوڕستی و فطرهتا مرۆڤی، و ئهو غهریزهیێن خودێ د نهفسا مرۆڤی دا داناین، و كو دڤێت ئهو ب حوكمێ خودێ د توخویبدای بن.
سێ: ئهحكامێن شهریعهتی یێن گشتی د مهسهلێن (عبادهت) و (حودوود) و وان پهیوهندییان دا یێن د ناڤبهرا ژن و مێران دا ههین.
و ژبلی ڤان ههر سێ ثهوابتان یێن چو تهطهوور ژێ ناگرت، ئیسلام ئــعــتــرافــێ ب ههبوونا گوهۆڕینێ د ڕهنگ و سهروبهرێ ژینا مرۆڤی دا دكهت، وهكی هندهك لایێن سیاسی و ئابۆری و جڤاكی و زانستی.. و ئهڤ گوهۆڕینه دهمێ پهیدا دبن ههوجهی هندهك حوكمێن نوی دبن، و پێخهمهت دهرێخستنا ڤان حوكمێن نوی ئیسلامێ ڕێكهكا ئاشكهرا دانایه: د علمێ (أصول الفقه)ێ دا بابهتهكێ تایبهت ل بن ناڤێ (باب الاجتهاد) ههیه، و ب ڕێكا ڤی بابهتی زانایێن موجتههد دشێن بگههنه هندهك ئهحكامێن نوی بۆ وان مهسهلێن نوی دهركهفتی، و ل ڤێرێ دڤێت ئیشارهتێ بۆ دو مهسهلێن گهنگ بدهین:
ئێك: نه ههر كهسهكێ ههبت دشێت ئجتهادێ بكهت، و زانا حهتا ببته موجتههد دڤێت ئهو گههشتبته دهرهجهكا بلند د زانینێ دا، و هندهك سالۆخهتێن تایبهت ل نك وی ههبن.
دوو: ئجتهاد خۆ وهستاندنهكه ژ لایێ موجتههدی ڤه بۆ گههشتنا حوكمێ شــهرعی د مهسهلهكا نوی دا نه كو دانانا شهریعهتهكێ نوییه، چونكی زانایێ موجتههد حوكمهكێ نوی یێ سهربخۆ نادانت، بهلكی ئهو حوكمهكێ نوی ژ هندهك بناخهیێن شهرعی یێن نهلڤ وهردگرت.
ب ڤێ چهندێ بۆ مه ئاشكهرا دبت كو ڤهكرنا دهرگههێ ئجتهادێ د شهریعهتێ ئیسلامێ دا دبته ئهگهرا هندێ كو ئهڤ شهریعهته ل ههمی جهـ و ههمی دهمان ب كێر هندێ بت بێته ب كارئینان..
و ل دۆر مهسهلا تهطهوورێ خالهكا دی یا فهر ههیه دڤێت ل دویماهییێ ئیشارهتێ بدهینێ:
ب ڕێكا نهظهرییا داروونی وهسا هاته هزركرن كو ههر تشتهكێ ههی د گهلهك قویناغان ڕا وهرارێ دكهت، و ههر قویناغهكا ههبت ژ یا بهری خۆ تمامتر و باشتره، و كو ههڤدژی د ناڤبهرا (تهطهوور وثهباتێ) دا تشتهكێ حهتمییه، و ل سهر ڤی بناخهیی شارستانییا ڕۆژئاڤایی یا نوكه بیر و باوهرێن خـــۆ ئاڤاكرن، بـــهلـــێ ئیسلامێ باوهری ب ڤێ چهندێ نینه، و مرۆڤ ئهگهر پیچهكێ هزرا خۆ بكهت دێ زانت كو تهطهوور ههر گوهۆڕینهكه یا ب سهر تشتی دا بێت چ بۆ باشتر بت یان بۆ خرابتر بت، لهو یا د جهێ خۆ دا نینه مرۆڤ هزر بكهت تهطهوور ههردهم قانوینهكا پێشكهفتنخوازه.
ژ لایهكێ دی ڤه: علمێ غهربییان ب خۆ نوكه بنهجهكرییه كو نه موستهحیله تشتهك ههبت د ئێك دهم دا یێ (ثابت) و (موتهطهوور) ژی بت، چونكی تهطهوورێ ب خۆ هندهك قانوینێن ثابت ههنه بێی وان تهطهوور چێ نابت، ڤێجا ئهگهر ثابت و تهطهوور ههردهم د ههڤدژییێ دا بن و ئهو د چو تشتان دا نهگههنه ئێك وهكی خودانێن نهظهرییا تهطهوورێ هزر دكهن ئهرێ ئهو ڤێ ئالۆزییێ چاوا دێ ڤهكهن؟
