حهسهنێ كوڕێ عهلى
سهروهرێن جحێلێن خهلكێ بهحهشتێ، ئیمامێن ئوممهتێ و بابێن ئیمامان، هێڤێنێ ئێكێ یێ (آل البیت)، ههر دو رحانێن باپیرێ خۆ: حهسهن و حوسهین، كوڕێن فاطمایێ و عهلی، سهركێشێن ئێكهمین كاروانێ خۆگۆریكرنێ د دیرۆكا بنهمالا پاك دا، دێ بنه بابهتێ پهیڤا مه یا ڤێ جارێ.
بهری نوكه -دهمێ مه بهحسێ دهیكا ئیمامان فاطمایێ كری- مه ب كورتی ئیشارهت دا وێ مالا پیرۆز یا كو حهسهن و حوسهین تێدا مهزن بووین و هاتینه پهروهرده كرن، و مه دا خویاكرن كانێ چاوا ئهو مالهك بوو ل سهر بناخێ باوهرییێ هاتبوو ئاڤاكرن و ل سهر (مهبدهئێ) خۆگۆریكرنێ هاتبوو ڕاگرتن.. دهرسێن ئێكێ یێن قوربانیدانا د ڕێكا دینێ خودێ دا ڤان ههردو تێشكه شێران ژ باپیرێ خۆ، پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- وهرگرت بوون، پاشی ژ دهیكا خۆ فاطمایێ و بابێ خۆ ئیمامێ شههید عهلییێ كورێ ئهبوو طالبی.. و ئهوێ ل سهر دهستێ ڤان توخمه مرۆڤان مهزن ببت و ب دهستێ وان فێر ببت ته دڤێت یێ چاوا بت؟
نوكه حهتا ڕێ پتر ل بهر مه یا روهن و ئاشكهرا بت، كهرهم كهن دا پێكڤه قهستا باژێرێ مهدینێ بكهین، و ب دورستی ل مالا فاطمایێ ئاماده ببین، دا د گهل خهلكێ ڤێ مالێ د وان دهلیڤان دا بژین یێن كهیف تێدا ب سهر وان دا هاتی، دهمێ خودێ لێ هاتییه كهرهمێ و مال ب شوینوارهكێ پیرۆز ئاڤا كری.
جهـ: وهكی مه گۆتی باژێرێ مهدینێیه، ل مهزهلكا فاطمایێ، ئهوا دكهڤته تهنشتا مزگهفتا پێغهمبهری، ب رهخ مهزهلكا عائیشایێ ڤه، جهێ نوكه پیرۆزه زیارهتێ پیغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دكهفتێ.
دهم: سالا سییێ مشهختییه، ههیڤا رهمهزانێ، دورست سالهكێ پشتی شهڕێ بهدرێ، و ههیڤهكێ بهری شهڕێ ئوحودێ.
ل ڕۆژا پازدێ ژ ههیڤا رهمهزانێ، مزگینی گهڕیا كو فاطمایێ كوڕهك یێ بووی، ههر كهسهكێ گوهـ ل ڤێ مزگینییێ بووی كهیفا وی گهلهك هات، بهلێ یێ ژ ههمییان پتر كهیف ب ڤێ مزگینییێ هاتی پێغهمبهرێ خودێ بوو -سلاڤ لێ بن- ئــهوێ هــنـگی ژییێ وی بهر ب پێنجی و شهش سالییێ ڤه دچوو.
پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- داخواز كر نهڤییێ وی بیننه نك دا بهرێ خۆ بدهتێ، ئێكهمین جار پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- پسیارا ناڤێ وی كر، هندهكا گۆتێ: عهلی ناڤێ وی یێ كرییه (حهرب) ئینا گۆت: نه، ناڤێ وی دێ (حهسهن) بت.
پاشی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- د گوهێ وی دا بانگ دا.
ههر ژ سهری دیار بوو كو حهسهن دێ ب پێغهمبهری و دهیكا خۆ فاطمایێ ڤه چت، نه كو ب بابێ خۆ عهلی ڤه، لهو دهمێ هێژ ئهو یێ ساڤا دهیكا وی فاطمایێ ئهو دهلاڤێت و شعرهك پێ دگۆت، تێدا دگۆت: كوڕێ من یێ ب پێغهمبهری ڤه چووی و ب عهلی ڤه نهچوویه.
وهكی بهری نوكه ژی مه گۆتی: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گهلهك حهز ژ حهسهنی دكر لهوا گهلهك جاران وی ب خۆ ب دهستێ خۆ خوارن ددایێ، و ددانا ب رهخ خۆ ڤه ل سهر مینبهرێ دهمێ خوتبه دخواند، و هندهك جاران گاڤا دچوو سوجدێ حهسهن دچوو سهر پشتێ، ڤێجا ئهوی زوی سهرێ خۆ ڕانهدكر دا دلێ حهسهنی نهمینت.
یازده ههیڤا پشتی بوونا حهسهنی، یهعنی ل ههیڤا شهعبانێ ژ سالا چارێ مشهختی، خودێ كوڕهكێ دی دا فاطمایێ، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ناڤێ وی كره حوسهین.
وهكی حهسهنی، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گهلهك حهز ژ حوسهینی ژی دكر، و هندهك جاران ئهو دا ههردووان دهته بهر سنگێ خۆ و بێژت: ئهڤ ههردووه كوڕێن منن، ههچییێ حهز ژ وان بكهت ئهو وی حهز ژ من كر.
حــوســهیــن ژی گــهلــهك ب پێغهمبهری ڤــه -سلاڤ لێ بن- چـووبوو، بهلێ حوسهین ب بهژنێ ڤه و حهسهن ب سهر و چاڤان ڤه.
دهمێ پێغهمبهر و فاطما -سلاڤ لێ بن- چووینه بهر دلۆڤانییا خودێ، حهسهن و حوسهین د فاما بوون، حهسهن یێ ههشت سالی بوو و حوسهین یێ حهفت سالی بوو، لهو ههردو ژ صهحابیێن بچویك دئێنه هژمارتن، ژ تهخهیا پێنجێ، وهكی (ابن عباس) و (ابن الزبیر)ی و گهلهكێن دی.
حهسهنی هندهك حهدیس ژ باپیرێ خۆ -سلاڤ لێ بن- ب رهنگهكێ ئێكسهر ڤهگوهاستینه، و وی د گهل برایێ خۆ حوسهینی هژمارهكا دی یا حهدیسان ژ صهحابیێن ژ خۆ مهزنتر ڤهگوهاستینه.
دهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- چوویه بهر دلۆڤانییا خودایێ خۆ، و موسلمان هــهمی ل سهر خیلافهتا ئهبوو بهكری كۆم بووین، حهسهن و حوسهین ههردو د بچویك بوون، عوقبهیێ كوڕێ حارثی دبێژت: پشتی مرنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب چهند ڕۆژهكان ئهز د گهل ئهبوو بهكری ژ نڤێژا ئێڤاری دهركهفتم، عهلی ژی د گهل مه بوو، مه حهسهن دیت د گهل بچویكان یاری دكرن، ئینا ئهبوو بهكر ب نك ڤه چوو و ئهو هلگرت دانا سهر ملێن خۆ و گۆت: وهكی پێغهمبهرییه وهكی عهلی نینه، و عهلی دكهنی.
پشتی مرنا فاطمایێ عهلی چهند ژنهكێن دی ئینابوون و هژمارهكا كوڕ و كچان ههبوون، بهلێ سهرێ كهسێ ژ وان ب سهر عهیالێن فاطمایێ نهدكهفت.
ل سهر دهمێ ئهبوو بهكری و عومهری، حهسهن و حوسهین و بابێ وان عهلی ل مهدینێ دژیان، و عهلی ئێك ژ زاناترین مرۆڤان بوو یێن گهلهك جاران ههردو خهلیفان پسیارێن خۆ پێ دكرن.
پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- بهری ژ دنیایێ وهغهر بكهت وهصیهت نهكربوو ئێك ل جهێ وی ببته خهلیفه، لهو دهمێ ئهو مری موسلمان د ناڤبهرا خۆ دا ب خیلاف چوون ل سهر سێ بۆچوونان:
1- هندی خهلكێمهدینێ بوون گۆتن: ئهم ئهنصارینه دڤێت مهزنی د دهستێ مه دا بت.
2- و مشهختان گۆت: ئهم موهاجرینه، ئهم فهرترین خهلیفه ژ مه بت.
3- و ئیمام عهلی گۆت: یا باشتر ئهوه خهلیفه ژ بنهمالا پێغهمبهری بت -سلاڤ لێ بن- دا خهلك ههمی خۆ بێخنه بن دهستی.
پاشی ههمی ل سهر هندێ كۆم بوون كو چێترینێ ئوممهتێ پشتی پێغهمبهری، ئهبوو بهكره، ببته خهلیفه، ههمی پێكڤه ل سهر ڤێ چهندێ رازی بوون، بهری ئهبوو بهكر بمرت وهصیهت كر عومهر پشتی وی ببته خهلیفه، و ب ڤێ چهندێ ئهبوو بهكری دا زانین كو دورسته خهلیفه مرۆڤهكی پشتی خۆ بۆ خیلافهتێ هلبژێرت، بهلێ ب شهرتهكی ئهو مرۆڤهكێ ب كێر هاتی بت.
خهلك ههمی ب عومهری رازی بوون، عومهری ژی دهمێ خۆ بۆراند، و گاڤا هاتییه بریندار كرن و بهری بمرت عومهری گۆت: ئهگهر ئهز كهسێ نهدانمه شوینا خۆ، ئێكێ ژ من چێتر یێ وه كری، و مهخسهدا وی پێغهمبهر بوو -سلاڤ لێ بن-، و ئهگهر ئهز ئێكى بدانمه شوینا خۆ ئێكێ ژ من چێتر یێ وه كری، و مهخسهدا وی ئهبوو بهكر بوو، بهلێ ئهز دێ تشتهكێ دی كــهم.. پــاشــی عــومـهری شهش مرۆڤ هلبژارتن، ئهو ههر شهش ژ وان دههـ كهسان بوون یێن مزگینى ب بهحهشتێ بۆ هاتییهدان (العشرة المبشرة): (عوثمان، سهعدێ كوڕێ ئهبوو وهققاصى، عهلییێ كوڕێ ئهبوو طالبى، طهلحه، زوبهیر، عهبدررهحمانێ كوڕێ عهوفى).
و گۆت: ژ ڤان ههر شهشان ئهز كهسێ چێتر نابینم، ڤێجا گهلی موسلمانان ئێكی بۆ خۆ هلبژێرن.. و ئهو بوو وان (عهبدررهحمانێ كوڕێ عهوفى) هلبژارت، و عهبدررهحمانى گۆت: ئهز نه یێ ڤی كاریمه، بلا (عوثمان) ل شوینا من بت، موسلمان ب گۆتنا وی رازی بوون.. و عومهر ژی چوو نك خودایێ خۆ.. و بهری ئهم خۆ ڤهگوهێزینه خهلیفێ سییێ، سهرهاتییهكا ههی ب تنێ بۆ عیبرهت من دڤێت بۆ ههوه ڤهگوهێزم:
عوثمان بوو خهلیفه، و وى دوازده سالان حوكم كر، شهش سالێن ئێكێ ئوممهت یا رحهت بوو، پشتی شهش سالان، و ژ بهر گهلهك ئهگهران -پاشى پشتى دهلیڤهیهكا دى دێ بهحس ژێ كهین- هندهك كهس دژی عوثمانی ڕابوون، و مهسهله گههشته هندێ وان خۆ دانه ئێك و كرنه دلێ خۆ بچن ب سهر مهدینێ دا بگرن، و عوثمانی ب كوتهكی بێخن، دهمێ موعاویهی ئهڤ چهنده زانی، و هنگی ئهو والییێ شامێ بوو، عومهری ئهو كربوو والی، لهشكهرهك لێكدا و هاته مهدینێ، و گۆته عوثمانی تشتهكێ هۆسا من یێ گوهـ لێ بووی، ئهز یێ هاتیم دا بهڕهڤانییێ ژ ته بكهم، عوثمانی گۆتێ: لهشكهرێ ته بێهنا خهلكێ مهدینا پێغهمبهری یێ تهنگ كری، بزڤڕه جهێ خۆ.
موعاویه نهچار بوو زڤڕی، و ئهو چێبوو یا موعاویه ژێ دترسیا؛ فتنهچی ب لهشكهرێ خۆ ڤه هاتنه د مهدینێ دا و عوثمان د مالا وی ڤه موحاصره كر، و گهفێن كوشتنێ لێ كرن ئهگهر دهستی ژ خیلافهتێ نهكێشت، عوثمانی ب یا وان نهكر و گۆت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتبوو من: خودێ كراسهكی دێ كهته بهر ته هندهك دێ ئێن دا ژ بهر ته بكهن تو گوهێ خۆ نهده وان.
د وان ڕۆژان دا مهدینه د حالهكێ زێده نهخۆش دا دژیا، عوثمان نهدشیا ژ مالا خۆ دهركهڤت، بابێ حهسهنی عهلییێ كوڕی ئهبوو طالبی، ههردو كوڕێن خۆ حهسهن و حوسهین هنارتنه بهر دهرگههێ عوثمانی دا حهرهسییێ لێ بكهن، و نههێلن كهس نهخۆشییێ بگههینته عوثمانی.. هنگی ژییێ حهسهنی نێزیكی سیهـ و دو سالان بوو، جارهكێ عوثمان هاته بهر دهری حهسهن و حوسهین دیتن، گۆتێ: هوین ل ڤێرێ چ دكهن؟ وان گۆت: ئهم یێن هاتین حهرهسییێ ل ته بگرین.. وی نهرازیبوونا خۆ دیار كر و گۆت: بزڤڕنه مالا خۆ، سوباهی ئهز دێ چ بێژمه باپیرێ ههوه ئهگهر گۆت: ته ههردو نهڤییێن من بۆ خۆ كربوونه حهرهس؟
ههردو زڤڕین و گۆتنه بابێ خۆ: حال و مهسهلێن عوثمانی ئهڤهنه.. عهلی گۆت: ههڕن حهرهسییێ لێ بگرن بێی ئهو پێ بحهسیێت.
مهخسهدا عهلی ئهو بوو گۆت: ئهگهر هندهكان ڤیا بچنه عوثمانی ژی ژ بهر نهڤییێن پێغهمبهری بسته ناكهن بچن.
هندهك صهحابیێن دی ژی وهكی: (طهلحه) و (زوبهیرى) كوڕێن خۆ هنارتنه بهر دهرگههێ مالا عوثمانی، گاڤا فتنهچییان ئهڤ چهنده دیتی ترسیان مهسهله ژ دهستێ وان دهركهفت ڕابوون هندهك تیر د دهرگههی وهركرن حهسهن بریندار بوو، و خوین ما ب سهر و چاڤان ڤه، وان گۆت: خهلك حهسهنی هۆسا ببینن دێ دژی مه رابن، ئینا ئهو چوون ل پشتا مالا عوثمانی دیوار سمت و چوونه ژۆر عوثمان كوشت، ژنكا عوثمانی چوو سهر بانی و كره ههوار، خهلك د ههوارێ هاتن، عهلی هات وهكی دینان، كولمهك ل ناڤ چاڤێن حهسهنی دا و مستهك دانا سنگێ حوسهینی و ئاخفتنێن زڤر گۆتنه یێن دی، و گۆت: مه بۆ چ هوین دانابوونه ڤێرێ؟
عهلی -ب زانینا خۆ یا بهرفرههـ- تێگههشت كو كوشتنا عوثمانی ب ڤی رهنگی دێ دهرگههێ فتنهكا مهزن د ناڤ ئوممهتێ دا ڤهكهت لهو هنده قههری.
ئهو صهحابیێن ل مهدینێ ههمی چوونه نك عهلی و گۆتنێ: كهس ژ ته پێڤهتر ب كێر خهلیفاتییێ نائێت، عهلی ل بهر نههات، بهلێ ئهو گهلهك مانه پێڤه و گۆتنێ: چێ نابت خهلك بمینته بێ ئهمیر، و كهس ژ ته پێڤهتر ب كێر ڤی كاری نائێت، ئینا عهلی قانع بوو!
ل ههیڤا (ذو الحجه) ژ سالا (35)ێ مشهختی، موسلمانان بهیعه دا ئیمام عهلی، و عهلی ئێكهمین خهلیفه بوو ژ بنهمالا هاشمییان حوكم وهرگرتی.
نـێـزیـكـی پـێـنـج سـالان عهلی حوكم كر، د ڤان ههر پێنج سالان دا وی رحهتی نهدیت ژ بهر وێ دوبهرهكییا د ناڤبهرا وی و ههڤڕكێن وی دا چێبووی سهرا كوشتنا عوثمانی، حهتا دویماهییێ ئهو ب خۆ ژی ب دهستێ خهوارجان هاته كوشتن، ل ههڤدهی رهمهزانا سالا (40)ێ مشهختی.
عهلی ل باژێرێ كووفه هاته شههیدكرن، حهسهن و حوسهینی و پسمامێ وان (عبدالله)ێ كوڕێ جهعفهری ئهو شویشت و حهسهنی نڤێژ ل سهر كر، و ب شهڤێ ل جههكێ بهرزه هاته ڤهشارتن ژ ترسێن خهوارجان دا، دا قهبرێ وی نههلكۆلن!
دبێژن: بهری عهلی شههید ببت دوعایهك كربوو و گۆتبوو: (اللهم ابدلني بهم خیراً لي منهم، وأبدلهم بي شراً لهم مني) هندی هند وان بێهنا وی تهنگ كربوو، وى گۆت: یا رهبی هندهكێن ژ وان چێتر بۆ من ب وان بگوهۆره، و ئێكێ ژ من خرابتر بۆ وان ب من بگوهۆره!
و وهسا چێ بوو!
سوحبهتا مه ل دۆر حهسهنییه، مه دڤێت بێژین: هندی بابێ حهسهنی یێ ساخ، حهسهن ل بن ئهمرێ وی بوو، ب گۆتنا وی دكر و فهرمانا وی ب جهـ دئینا، و هندی عهلی یێ ساخ، حهسهن و حوسهین ل ڕێزا دووێ بوون، گاڤا عهلی چووی، و هنگی ژییێ حهسهنی سیهـ و حهفت سال بوون، حهسهن هاته پێش.. خهلكێ كووفه گۆته حهسهنی: تو ل شوینا بابێ خۆ ببه خهلیفه. و دئێته زانین كو عهلی وهصیهت ب كهسێ نهكربوو كو پشتی وی ببته خهلیفه.
ل ههیڤا رهمهزانێ ژ سالا (40) مشهختی حهسهن بوو خهلیفه، و ب نهصا وێ حهدیسا دورست ئهوا دبێژت (الخلافة بعدي ثلاثون سنة) یهعنى: خیلافهت پشتى من سیهـ سالن. حهسهن ژی دئێته هژمارتن خهلیفه، و حهسهن خهلیفێ راشدی یێ پێنجێیه.
شهش ههیڤان حهسهنی حوكم كر، ژ رهمهزانا سالا (40) حهتا (ربیع الأول)ێ ژ سالا (41)ێ، ل ڤێ ههیڤێ و ب دورستی سیهـ سالان پشتی مرنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- وى تهنازول بۆ موعاویهی كر، و وى ل سهر موعاویهى كره شهرت خهلكی ههمییێ عهفی كهت، و پشتی وی موسلمان ب كهیفا خۆ خهلیفهكی بۆ خۆ هلبژێرن.. موعاویه ل بهر هات.
خهلكێ كووفه ئهوێن خۆ ب تاگیرییا عهلی دئینا دهرێ ئهو ئینا سهرێ عهلی یا ئینایه سهری، و پشتی ئهو شههید بووی وان ئێكا مهزنتر ئینا سهرێ حهسهنی، حهتا دویماهییێ ئهو گلدكا ل بن ژی ژێ دزی!
حهسهنی زانی كو ئهڤ مرۆڤه نه یێن هندێنه مرۆڤ پشتا خۆ پێ گهرم بكهت، ئهو بوو وى هنارته ب دویڤ موعاویهی ڕا ل شامێ و خیلافهت دایێ، و خهلكێ كووفه ژی موبایهعا موعاویهی كر، و ب دهستێ حهسهنی فتنه ژ ناڤ ئوممهتێ ڕابوو لهو ناڤێ وێ سالێ -سالا 41 ێ - كرنه: سالا كۆمبوونێ (عام الجماعة).
پشتی موسلمانان ههمییان موبایهعا موعاویهی كری، و حهسهن و حوسهین ژی ژ وان بوون، موعاویه چوو شامێ و حهسهن د گهل بنهمالا خۆ زڤڕی مهینێ.
و حهسهنی ب ڤی كارێ خۆ ڕاستییا گۆتنا باپیرێ خۆ -سلاڤ لێ بن- ب جهـ ئینا دهمێ بهحسێ حهسهنی كری و گۆتی: إنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ، وَلَعَلَّ اللّه تعالى أنْ يُصْلِحَ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ مِنَ المُسْلِمِينَ یهعنى: كوڕێ من ئهڤه سهییده -سهروهره- و بهلكی خودێ ب وی دو كۆمێن ڤێ ئوممهتێ پێك بینت.
ژ لایهكێ دیڤه وی دا زانین كو دورسته بۆ خهلیفهی تهنازولێ بكهت ئهگهر دیت مهصلحهتهكا مهزن یا د ڤێ چهندێ دا ههی.
دهمێ حهسهنی تهنازول كری لهشكهرێ وی چل هزار زهلام بوون، ب سهركێشییا (قهیسێ كوڕێ سهعدێ كوڕێ عوبادهى)، و ئهگهر حهسهنی ڤیابا دشیا ب ڤی لهشكهری بهرهنگارییا موعاویهی بكهت، بهلێ حهسهن ب تبیعـهتێ خۆ مرۆڤهكێ ئاشتیخواز بوو، نهدڤیا ببینت خوینا موسلمانان بێته رێتن، تهنازول ژ حهقێ خۆ كر ب تنێ دا ڕێزا موسلمانان جارهكا دی ببته ئێك؛ دا لهشكهرێ موسلمانان ل شوینا ب ئێك و دو ڤه مژویل ببن جارهكا دی دهست ب بهلاڤكرنا رۆناهییا ئیسلامێ بكهن.
گهلهك كهس -ژ ههڤالێن حهسهنی- ههبوون ب ڤی كارێ وی درازی نهبوون، وان هزر دكر ئهڤه بۆ وان كێماسییه، و ئێك ژ وان حوسهین ب خۆ بوو، حوسهینی گۆتێ: خوزی من تو د خانییهكی ڤه گرێدابای و دهرگههـ حشكێ ل ته گرتبا و من نههێلابا تو دهركهڤی حهتا من ئهو كربا یا من دڤێت!
بهلێ حهسهنی گوهێ خۆ نهدا وان و (صولح) ل سهر وان (فرض) كر.. پشتی پێكهاتنێ، حهسهن هاته باژێرێ باپیرێ خۆ و ل وێرێ ئاكنجی بوو، حهتا مرنا وی ل ههیڤا (ربیع الأول)ێ ژ سالا (50) مشهختی.
نههـ دههـ سالهكان پشتی (عام الجماعه) حهسهن ما زێندی، و د ڤان سالان دا ئهوی ژییێ خۆ ب تهناهی بۆراند، وی و برایێ خۆ حوسهینی حهلهقهكا علمی ل مزگهفتا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ههبوو، ب سهدان و بهلكی ب هزاران خهلك لێ كۆم دبوون، و زانین بۆ خۆ ژێ وهردگرت، و گهلهك جاران صهحابیێن ژ حهسهنی مهزنتر ژی دچوونه نك دا حهدیسان ژێ ریوایهت بكهن، وهكی عائیشایێ.. و ژ تابعییان: كوڕێ وی حهسهن، و ئبن سیرین ، و ئیمامێ شهعبی، و گهلهكێن دی.
ههر سال موعاویهی بارهكێ مهزن ژ دیارییان د گهل هژمارهكا مهزن ژ پاران بۆ حهسهن و حوسهینی و (آل البیت) دهنارته مهدینێ، ڕۆژهكێ دهمێ موعاویهی كاروانێ دیارییان بۆ صهحابییان دورست كری دا بهنێرته مهدینێ، گۆته ههڤالێن خۆ:
ئهگهر ههوه بڤێت ئهز دێ بۆ ههوه بێژم كانێ ههر ئێك دێ چ ل ڤی مالی كهت، هندی حهسهنه هندهكێ دێ بۆ ژنكێن خۆ هێلت پاشی یێ مای ههمییێ دێ ل سهر خهلكێ دهور وبهرێ خۆ بهلاڤ كهت، هــنــدی حـوسهینه دێ ژ وان ئیمامان دهست پێ كهت یێن بابێن وان ل ڕۆژا (صفینێ) هاتینه كوشتن، د گهل بابێ وی، و ئهگهر تشتهك ما دێ حهیوانان پێ سهر ژێ كهت و شیری پێ كڕت و دهته خهلكی.
ئهڤ شاهدهیه مهزنترین شاهدهییه ژ لایێ موعاویهی ڤه -خودێ ژێ رازی بت- بۆ حهسهن و حوسهینی -سلاڤ لێ بن- كو بهرێ وان ل مالێ دنیایێ نهبوو و دهستێ وان بۆ دانا خێرێ یێ ڤهكری و درێژ بوو، و ئهڤه یا عهجێب نینه ما نه كوڕێن فاطمایێ و عهلینه؟ ما نه بهرههمێ دارا پێغهمبهرینییێنه؟
و مهردینییا حهسهنی گههشتبوو پێكهكێ وی بێ پسیار مالێ خۆ پێشكێش دكر، جارهكێ حهسهن د بهر مرۆڤهكی را چوو دوعا دكرن و دگۆت: یا رهبی تو دههـ هزاران بدهیه من، ئینا حهسهن چوو مال دههـ هزار د گهل مرۆڤهكێ خۆ بۆ وی هنارتن.
و گهلهك جاران مهسهله دگههشته هندێ حهسهنی مالێ خۆ ههمی دئینا و ب نیڤی دكر، نیڤهك دكره خێر و نیڤهك بۆ عهیالێ خۆ دهێلا، حهتا ئهگهر وى دو نهعال ههبان ئێك دكره خێر، و هندهك جاران ژی مالێ خۆ ههمی دكره خێر و چو بۆ خۆ نهدهێلا، و بابێ وی عهلی ژی یێ وهسا بوو.
باوهریــیـا حهسهنی ب خودێ، و رازیبوونا وی ب وێ قهدهرا خودێ بۆ دانای گــهلــهك ژ هندێ مهزنتر بوو ئێكێ وهكی مه بهحس ژێ بكهت.. كێم كهس ههنه باوهرییا وان بگههته پێكهكێ وهسا ب قهدهرا خودێ رازی ببت كو حهز نهكهت ب رهنگهكێ دی بێته گوهاڕتن.. جارهكێ مرۆڤهكی گۆته حهسهنی: (ئهبوو ذهر) دبێژت: ل نك من فهقیری ژ زهنگینییێ خۆشتره، و نساخی ژ ساخییێ خۆشتره. حهسهنی گۆت: خودێ رهحمێ ب (ئهبوو ذهرى) ببهت، هندی ئهزم ئهز دبێژم: ههچییێ خۆ بهێلته ب هیڤییا هلبژارتنا خودێ ڤه خوزییێ ڕاناهێلت كو د حالهكێ دی دا بت ژ بلی وی حالی یێ خودێ ئهو كرییه تێدا، و ئهڤهیه حهددێ رازیبوونا ب قهدهرێ.
تشتهكێ دی یێ حهسهن پێ هاتییه ناسین ئهو بوو: وی گهلهك ژن دئینان ههیامهكێ دمانه ل نك و وی ئهو بهرددان.. (جهعفهرێ كوڕێ موحهممهدى) ژ بابێ خۆ ڤهدگوهێزت، دبێژت: عهلی گۆته خهلكێ كووفه: گهلی خهلكێ كووفه ژنا نهدهنه حهسهنی، هندی حهسهنه زهلامهكه ژنان بهرددهت، ئینا زهلامهكێ ههمهدانی گۆت: ب خودێ دێ ههر ژنان دهینێ یا وی ڤیا بلا بگرت و یا وی ڤیا بلا بهردهت!
ل ههیڤا (ربیع الأول)ێ ژ سالا (50)مشهختی ل باژێرێ مهدینێ حهسهن چوو بهر دلۆڤانییا خودێ پشتی هاتییه ژههردان.
دبێژن: بهر هنگی حهسهنی خهونهك دیت بوو، دیت ههر وهكی ل سهر ئهنییا وی (قل هو الله أحد) یا نڤیسییه، كهیفا مرۆڤێن وی ب ڤێ خهونێ هات، هندهكان ئهو خهون بۆ (سعید بن المسیب)ی گۆت: ئینا سهعیدی گۆت: ئهگهر خهونا وی یا ڕاست بت عهمرێ وی گهلهك نهمایه.
ئهو بوو پشتی هنگی ب چهند ڕۆژهكان هندهكان ژههر بۆ كره د ناڤ خوارنا وی دا، گاڤا حهسهن كهفتییه بهر مرنێ، برایێ وی حوسهین هاته نك، گهلهك ما پێڤه دا بێژتێ كانێ ئهو شكێ ژ كێ دبهت كو ئهو ژههر دابت، حهسهنی گۆتێ: بۆچییه؟ دا پێش من ڤه وى بكوژی؟ گۆتێ: ئه! حهسهنی گۆت: ئهگهر ئهو بت یێ ئهز هزر دكهم خودێ تێرا ههیه، و ئهگهر نه، من نهڤێت چو بێ گونههـ پێش من ڤه بێنه كوشتن.
ژ ڤێ گۆتنا حهسهنی دئێته زانین كو ئهوی ب خۆ ژی ب دورستی نهدزانی كانێ كێ ئهو ژههر دایه.. و ل ڤێرێ راوهستیانهكا كورت مه د گهل بێ بهختییهكێ ههیه:
هندهك كهسێن نهڤیانا صهحابییان بۆ خۆ كرییه دین، و ئهزمان درێژییا د دهرحهقا صهحابییان دا بۆ خۆ كرییه تبیعـهت، وهكی ههر جار ل ڕێكا درهوێ دبهزن و دبێژن: موعاویه د پشت ژههردانا حهسهنی ڕایه.
ئهڤ گۆتنا وان یا كهچ ژ دلێن وان یێن ئێشهوی و تژی كین دهردكهفت.. جارێ یا ئاشكهرایه كــو چــو ریوایهت ب ڕێكێن دورســـت نههاتینه وی كـهسـی دهسنیشان بكهت یێ ب تاوانا ژههردانا حهسهنی ڕابووی، و ل نك مه موسلمانان تاریخ ب ڕێكا ریوایهتێن دورست دئێته وهرگرتن نهكو ب ڕێكا شرۆڤهكرنێن شهخصی، یان هزر و بۆچوونێن ڤی و وێ هه.
یا دووێ: حوسهینی ب خۆ نهدزانی كێ برایێ وی ژههر دایه، و حهتا حوسهین مری ژی كهسێ ژێ گوهـ لێ نهبوو ئهوی ئێك ب ڤێ تاوانێ گونههبار كربت، ڤێجا نزا چاوا حوسهینی نهدزانی ئهوان پشتی هنگی ب سهدان سالا زانی.
یا سییێ: موعاویه صهحابی بوو، و ئێك ژ نڤیسهرێن وهحییێ بوو، و یا بهرعاقل نینه ئهڤ كاره ژ وی چێ ببت ب تایبهتی پشتی حهسهن چووی ل مالا خۆ روینشتی و وی و بنهمالا خۆ موبایهعا وی كری.
یا چارێ: ههمی زانا و دیرۆكنڤیسێن موسلمان یێن (معتبر) وهكی: ئیمام ئهحمهدی و (ابن تیمیه)ی و (ابن كثیر)ی و گهلهكێن دی، ئهڤ بێ بهختییه درهو دهرێخستییه و موعاویه و كوڕێ وی یهزید ژ ڤێ گونههێ دویر كرینه.
دبێژن: گاڤا حهسهن كهفتییه بهر مرنێ، حوسهینی گۆتێ: ما تو ژ چ دترسی؟ تو دێ چییه نك پێغهمبهرێ خودێ، و عهلی و ئهو ههردو بابێن تهنه، و نك خهدیجایێ و فاطمایێ و ئهو ههر دو دهیكێن تهنه، و نك حهمزهی و جهعفهری و ئهو ههردو مامێن تهنه. ئینا حهسهنی گۆت: ئهی برا، ئهز دێ چمه د ناڤ ئهمرهكی ژ ئهمرێن خودێ دا چو جاران ئهز نهچوویمه د ناڤ ئهمرهكێ وهكی وی دا، و هندهك چێكرییێن خودێ دێ بینم من چو جاران یێن وهكی وان نهدیتینه.
پاشی گۆت: برایێ من هندی بابێ ته بوو بهر ل ڤی كاری بوو -یهعنی خیلافهتێ- بهلێ خودێ ئهو دا ئهبوو بهكری، و وى پشتی خۆ دا عومهری، و ڕۆژا مهسهله بوویه (شوورا) وی باوهر نهدكر دێ بۆ ئێكێ دی بت ژ بلی وی، بهلێ ئهو گههشته عوثمانی، گاڤا عوثمان هاتییه كــوشــتــن موبایهعا عهلی هاتهكرن، پاشی ههڤڕكییا وی هاتهكرن، و بۆ وی ب تنێ نهما، ڤێجا ئهز دبێژم خودێ پێغهمبهراتییێ و خیلافهتێ ل نك مه كۆم ناكهت، ئێدی وهنهبت بێ عهقلێن كووفه ته دهربێخن.. و من ژ عائیشایێ خواست بوو كو دهستویرییێ بدهت ئهز ل نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بێمه ڤهشارتن و وێ گۆتبوو بلا، ڤێجا ئهگهر ئهز مرم جارهكا دی ژێ بخوازه، و ئهز هزر دكهم ئهو -یهعنی مهروان و زهلامێن وی- ناهێلن، ڤێجا ئهگهر وان نههێلا ل دویڤ درێژ نهكه.
پشتی حهسهن مری، حوسهین چوو نك عائیشایێ، عائیشایێ گۆت: بلا سهر چاڤان! بهلێ مهروانی نههێلا، ئینا حوسهینی و ههڤالێن خۆ دهست دا شیرێن خۆ بهلێ (أبو هریره) چوو بهراهییێ و ئهو زڤڕاندن دا چو فتنه چێ نهبن.
ئینا حوسهین هاتهبرن بۆ بهقیعێ، و ب رهخ دهیكا وی فاطمایێ ڤه هاته ڤهشارتن، و ڕۆژا مرنا وی ل پێنجی ههیڤا (ربیع الأول)ێ بوو ژ سالا پێنجییێ و ژییێ وی دهمێ مری چل و حهفت سال بوون.
ههڤالهكێ حهسهنی دبێژت: دهمێ حهسهن كهفتییه بهر مرنێ گۆت: جهێ من دهربێخنه حهوشێ، پشتی جهێ وی دهرێخستی وی گۆت:
(اللهم إني أحتسب نفسي عندك فإني لم أصب بمثلها غیر رسول الله صلی الله علیه وسلم).
پشتی مرنا حهسهنی، حوسهین بوو مهزنێ (آل البیت).
