سەرەدەرییا ئیسلامێ
د گەل خورستییا ژنێ
خودایێ مەزن دەمێ مرۆڤ ئافراندی خورستییەكا تایبەت وتبیعەتەكێ جوداكەر یێ دایێ ، ئەڤ خورستی وتبیعەتەیە یێ خودایێ مەزن د قورئانا پیـرۆز دا ناڤێ ( فطرەتا خودێ ) ل سەر ددانت ، دەمێ كەرەم دكەت ودبێژت :فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ ـ ڤێجا تو [ ئەی موحەمـمـەد وهەچیێ دویكەفتنا تە كری ] بەرێ خۆ ڕاست بدە وی دینی یێ خودێ بۆ تە دانای ، كو ئیسلامە ، وبەردەوام ل سەر بمینە ؛ چونكی ئەو د گەل خۆرستییا مرۆڤی ڕێ دكەڤت ، ومانا هەوە ل سەر ڤی دینی خۆپێڤەگرێدانە ب وێ خۆرستییێ ڤە یا خودێ مرۆڤ ل سەر چێكری ، گوهۆرین بۆ چێكرییێ خودێ ودینێ وی نینە ، ئەوە ڕێكا ڕاست یا خودانی دگەهینتە ڕازیبوونا خودێ وبەحەشتا وی ، بەلـێ پتـرییا مرۆڤان نزانن كو ئەوا من فەرمان پێ ل تە كری ئەی موحەممەد ، ئەو ب تنێیە دینێ ڕاست. [ الروم : 30 ]
ئــەڤ ( فطرەتــە ) ـ وەكــی قــورئان دبێژت ـ چێكرییا خودێیە ، وتشتێ خـودێ ب ڕەنـگـەكـی دابـت كەس نەشێت بگوهۆڕت ، وچونكی مرۆڤ ژ دو ( عونصران ) یێ پێك هاتییە : عونصرێ لەشی ، وعونصرێ رووحی ، فطرەتا مرۆڤ ل سەر هاتییە دورستكرن ژی ل سەر دو پشكان دئێتە لێكڤەكرن :
پشكا ئێكێ ــ ئەو سالۆخەتێن پەیوەندی ب لەشی ڤە هەین ، ژ وان یێن كو ئەم ب چاڤ دبینین ، وئەڤە صیفاتێن ( خەلقینە ) ، وگوهۆڕینا وان وەكی ئاشكەرا تشتەكە ناكەفتە د بن شیانا مرۆڤی دا .
پشكا دووێ ــ : ئەو سالۆخەتن یێن پەیوەندی ب لایێ رووحی ڤە هەین ، وئەڤە صیفاتێن ( خولوقینە ) ، وگوهۆڕینا ڤان ژی تشتەكێ ب زەحـمـەتـە ..
وئەڤرۆ ب ڕێكێن زانینێ یا هاتییە بەرچاڤكرن كو ئەڤ هەردو پشكێن فگرەتێ ژ دەیك وبابان بۆ زارۆكی دئێنە ڤەگوهاستـن دەمێ هێشتا نەبوویە مرۆڤەكێ دورست بەری ببت ، وڕۆژ بۆ ڕۆژێ ل نك دیار دبن حەتا مەسەلە دگەهتە هندێ ئەو پێ دئێتە ناسیـن .
فطرەتا مرۆڤی فطرەتەكا تایبەتە ، وخودێ ئەوێ مرۆڤ ئافراندی ژ هەر كـەسـەكــێ دی پـتـر یێ پێ زانایە : ( أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ [ الملك : 14 ] . وچونكی ئیسلام ب تنێ ئەو مەنهەجە یێ خودێ بۆ مرۆڤان دانای ئـەم دبـێـژین : ئـیـسـلام دینەكە د گەل خورستییا مرۆڤی ڕێ دكەڤت:فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ ، وحەتا مرۆڤ بشێت ب دورستی د خۆ بگەهت دڤێت باش ب فطرەتا خۆ یێ شارەزا بت ؛ دا بـزانـت كانێ دێ چاوا سەرەدەرییێ د گەل كەت .
فطرەتا مێری .. وفطرەتا ژنێ :
هەر چەندە فطرەتا مرۆڤی ئێك فطرەتە ، بەلـێ د ناڤبەرا فطرەتا ژنێ ویا مێری دا چەند گوهۆڕینەك هەنە ، یەعنی ئەو فطرەتا خودێ ژن ل سەر دای ژ چەند لایەكان ڤە یا جودایە ژ وێ فطرەتا وی مێر ل سەر دای ، وچونكی ئیسلامێ هندەك ئەحكام ودیتنێن تایبەت بۆ ژنێ ل سەر بناخەیێ ڤان جوداهییان هەنە مە ڤیا چەندەكێ ل دۆر سەرەدەرییا ئیسلامێ د گەل خورستییا ژنێ باخڤیـن .
ئیسلام وفطرەتا ژنێ :
وەكی مـە گـۆتـی : دەمێ خودێ ژن ومێر داین هەر ئێكە تبیعەتەكێ جودا ـ د هندەك لایان دا ـ دایێ ؛ دا چینا مـرۆڤــی ل ســەر بـنـاخەیێ ڤێ جوداهییێ ب ڕێڤە بچت ، ئەگەر نە .. پێتڤی نەدكر نفشێ مرۆڤی یێ جۆت بت !
ئیسلام ـ دینێ فطرەتێ ـ د ئەحكامێن خۆ دا ڤێ جوداهییێ ل بەر چاڤ وەردگرت ، و ل ســەر بــنــاخـەیـێ وێ هندەك ئەحكامێن دینی وجڤاكی وئەخلاقی ژی ئاڤا دكەت ، و ژ زەلامی و ژ ژنێ دخوازت كو پێگیرییێ پێ بكەن .. و ل ڤێرێ دو بابەت هەنە پەیوەندی ب ڤێ مەسەلـێ ڤە هەنە مە دڤێت ب بەرفرەهی ل سەر باخڤیـن :
یا ئێكێ : دەمێ ئیسلامێ ژ ژنێ خواستی كارێ خۆ یێ سەرەكی بكەتە پەروەردەكرنا عەیالـی ، ودەرنــەكــەفــتـە مەیدانا كارێ زەلامی یا تژی زەحـمـەت ونەخۆشی ، وەكی د ئایەتەكا قورئانێ دا هاتی: وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى ـ وهوین گەلـی ژنكان ، د مالێن خۆ دا ڕوینن ، وئەگەر بۆ كارەكێ پێتڤی نەبت ژ مالێن خۆ دەرنەكەڤن ، وهوین خەملا خــۆ بــەرچاڤ نـەكەن ، وەكی ل دەمێ جاهلیەتا ئێكێ بەری هاتنا ئیسلامێ ژنان دكر. [ الأحزاب : 33 ] .
یا دووێ : دەمـێ ئـیـسـلام ب ئاشـكـەرایـی وێ جـوداهییێ بەرچاڤ دكەت یا كو د ناڤبەرا ژنێ ومێری دا ژ لایێ عەقلی ڤە هەی ، چ دەمێ شاهدەیییا دو ژنكان ب یا زەلامەكی هژمارتی ، یان دەمێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب ئاشكەرایی بۆ ژنكان دیاركری كو عەقلێ وان ـ ودینێ وان ـ ژ یێ زەلامی كێمتـرە .. ویا غەریب ئەوە گەلەك كەس ل ڤێرێ ووێرا هە ڤان هەردو مەسەلان دجوین وڤەدجوین ودكەنە جهێ تانێ بۆ ئیسلامێ ، تشتێ نەزانینا وان ب فطرەت وتبیعەتێ مرۆڤی ـ یێ ژنێ ویێ مێری ڕادگەهینت ، ژ بەر ڤێ چەندێ مە دڤێت ژ ڤان هەردو مەسەلان دەست پێ بكەین .
مەسەلا ئێکێ:
ل دۆر وان جوداهییێن لەشی یێن كو د ناڤبەرا زەلامی وژنكێ دا هەین ، یێن كو كارتێكرنەكا بەرچاڤ د مەیدانا كارێ ژنێ دا هەی .
بەری نوكە مە یێ گـۆتی ، ونوكە دێ بێژینەڤە : ئیسلام دەورێ ب ڕێڤەبرنا مالـێ ژ لایێ دەرڤەیی ڤە یێ دایە زەلامی ، و ژ لایێ ناڤخۆیی ڤە یێ دایە ژنێ ، وئیسلام زەلام وژن وەكـی دو شـڤـانـان هژمارتینە كارێ وان ئەوە ئەو هەر ئێك ژ لایێ خۆ ڤە ڤێ مالـێ بپارێزت ، وپسیارا هەر ئێك ژ وان ژی دێ ئێتەكرن كانێ ئەو ب دەورێ خۆ ڕابوویە یان نە ؟
ووەكی ئاشكەرا ـ ومە بەری نوكە بەحس ژی ژێ كری ـ كارێ ژنێ د مالـێ دا هەمی بۆ ب خێر دئێتە هژمارتن ، نە بەس هندە بەلكی ئیسلامێ خێرا وێ دەمێ د مالا خۆ دا كاری دكەت یا ئینایە ڕێزا زەلامی دەمێ ئەو ژ مالا خۆ دەردكەڤت ودچتە جیهادێ ، ئەگەر زەلام د ڤێ دەركەفتنا خۆ دا نەزڤڕی وهاتە كـوشـتـن حسێب دبـت شەهید ، وژن دەمێ بچویكەكی ل ڤێ مالـێ زێدە دكەت ، و ب ڤی كاری ڤە دمرت ، ئەو ژی حسێب دبت شەهید .
ئـیـسـلام ژن ژ كارێ سەخبێری و ب ڕێڤەبرنا مالـێ ڤە ، وخەرجكرنا مالـی ل سەر مالـی وعەیالـی یا عـەفـیـكـری ، وئەڤ كارێ ب وەستیان وزەحـمـەت یێ ئێخستییە د ستویێ زەلامی دا ، وئەگەر هات وزەلام ب دورستی ب ڤی واجبێ خۆ ڕانەبوو ئەو دێ یێ گونەهكار بت ، كا چاوا دەمێ ژن ژ مال دەردكەڤت وتەخسیـرییێ د واجبێ خۆ دا دكـەت دێ یا گـونـەهـكـار بت .. ووە نینە وەكی هندەك هــزر دكـەن كو دەم ژن دمینتە د مالـێ دا و ب كارێ ب ڕێڤەبرنا ناڤخۆیییا مالـێ ڕابت ئەو ژ كار دكەڤت ودبتە ئەندامەكا ( عاطل ) د جڤاكێ دا ، وزیانێ دگەهینتە ئابۆرییا مللەتی .. نەخێر !
ژن دەمێ مالا خۆ ب ڕێڤە دبەت ، وكارێ خۆ دكەتە ب خودانكرنا عەیالـێ خۆ ئەو هــنـگـی یا لـبـنـا سـەرەكـی د ئاڤاهـییێ جڤاكا خۆ دا موكم دكەت ، ژ لایــەكــێ دی ڤــە ژ سەربۆڕا دەركەفتنا ژنێ یا ئاشكەرا بووی كو ئەو زیانا ب دەركەفتنا ژنێ ب ئابۆرییا مللەتی دكـەڤـت گەلەك مەزنـتـرە ژ وێ زیانێ یا ب نەدەركەفتنا ژنێ ب ئابۆرییێ دكەڤت .. بۆ نموونە : ئـەگەر سـەرژمـێـریـەك بـێـتـە كرن كانێ هەر ژنكەك چەند مالـی ل دەركەفتنا خۆ بۆ مەیدانا كاری خەرج دكەت ، چ بۆ جلك وبەژن وبالـێ بت ، چ بۆ صبغ ومكایاجی بت ، دێ باش بۆ مە دیار بت كو ئەو مال دوقات وسێ قات ژ وی مالـی پـتـرە یــێ ب دەست نـەدكــەت ئەگەر ئەو نەدەركەفتبا ، ڤێجا بۆچی دەركەفتنا وێ ب مەسەلا ئابۆری ڤە بێتە ( تەبریركرن ) ؟
و ژ لایەكێ دی ڤە ڤەكۆلینێن ( طبی ) و ( علمی ) یێن ڕۆژ بۆ ڕۆژێ پێش دكەڤن ودئێـنە نڤیسین وبەلاڤكرن هندێ دیار دكەن كو ژن ـ چ ژ لایێ نەفسی ڤە بت ، چ ژ لایێ ( جسمی ) ڤە بت ـ وەسا یا هاتییە ئافراندن كو ب دورستی ب كێر كارێ دەیكینییێ وڕێڤەبرنا ناڤخۆیییا مالـێ بـێـت ، ودەرێخستنا وێ ژ مالـێ بۆ كارگەهێ وجهێن شۆلـی زولمەكە ل وێ دئێتە كرن ، وبارلێكرنەكا گرانە دكەفتە سەر ملێن وێ .
د راپۆرتەكا خۆ دا دەزگەها ساخلەمییا جیهانی دیار دكەت كو بچویك پـشـتی بوونێ وحەتا ژییێ وی دبتە سێ سال یێ پێتڤی چاڤدێرییەكا بەردەوامە ژ لایـێ دەیـكـێ ڤــە ، وهەر جارەكا ئەڤ چاڤدێرییە نەما ، یان ب دورستی ب ڕێڤە نەچوو ( خەلەل ) وكێماسی دێ كەڤنە كەسینییا بچویكی ، تشتێ دبتە ئەگەرا هندێ ئەڤ زارۆكە ل پاشەڕۆژێ بەرێ خۆ بدەتە خرابییێ وتاوانان .
و ل دویماهییا راپۆرتا خۆ دەزگەها ساخلەمییا جیهانی داخوازێ دكەت كو ژن جارەكا دی ل مالا خـۆ بزڤڕت وخۆ بۆ پەروەردەكرنا بچویكێ خۆ بەطال بكەت ؛ دا كو ( ڕێژەیا جەریـمـێ ) یا زێدە بلند بێتە خوارێ ، وهەر وەسا داخوازێ ژ حوكمەتێن جیهانی دكەت كو بۆ هەر ژنەكێ راتبەكێ هەیڤانە بێتە دان بەرانبەر هندێ كو ئەو ل مال ڕویــنــتــە خــوار وعــەیـالـێ خۆ ب خودان بكەت ، ئەگەر هات ووێ كەس نەبت وێ ب خودان بكەت .
وبەری ئەم بەردەوامییێ ب بابەتێ خۆ بدەین ، هەژی گـۆتنێیە بێژین : ئەڤ داخوازا ل سەد سالا بیستێ ڤێ دەزگەها جیهانی ژ حوكمەتان كری ، ل سەد سالا حەفتێ یەعنی : بەری هزار وچارسەد سالان ، حوكمەتا ئیسلامی ب جه ئینابوو ، دەمێ عومەرێ كوڕێ خەططابی بڕیار دای هەر ژنكەكا بچویكەك ببت راتبەك بـۆ بێتە دان ، هەر ژنكەكا هەبت ، یا ب خودان بت یان یا بێ خودان بت !
زڤڕین بۆ بابەتی دێ بێژین : ئەو ژنكا هەر ژ سپێدێ ژ مال دەردكەڤت وپـشـتـی نیڤرۆ ، یان ل ئێڤارەكا درەنگ دزڤڕتە مال ، وپشتی وەستیانەكا مەزن ل كارگەهێ یان جهێ شـۆلـی ، دەمێ دزڤڕتە مال چ گێول دێ هەبت ژ نوی كـەفـتـە بــەر كارێ مـالـێ ، یان دێ چ دلـۆڤـانـی بـۆ بچویكی ل نك مینت ؟ و چ عەدالـەت یان یەكـسـانـی د ڤـێ چـەنـدێ دا هەیە ، ئەم ژ ژنكێ بـخـوازین ئـەو د مـالـێ دا ب كارێ خۆ ڕاببت ، و ژ دەرڤەی مالـێ ب كارێ زەلامی ڕاببت ؟
جارێ دا هندەك ژ وان جوداهییان بەرچاڤ بكەین یێن كو ژ لایێ جسمی ڤە د ناڤبەرا زەلامی وژنێ دا هەین كو كارتێكرنێ ل سەر كارێ وێ دكەن ..
ژ لایێ ( شانێن لەشی ) ڤە :
زانایێن ( ئەحیائێ ) دبێژن : هـنـدی لەشێ مرۆڤییە شێست ملیوون ملیوون ( شانە ) تێدا هەنە ، ویا زانایە كو ئەڤ شانە ب چاڤ نائێنە دیتـن ، وبۆ دیتنا وان دڤێت مكرسكۆب بێنە ب كارئینان ، وپشتی زانا شیاین مكرسكۆبێن هـویربـیـن دورســت بكەن وپێ بەرێ خۆ بدەنە شانێن لەشێ مرۆڤی تشتێ ئەو ب سەر هلبووین ئەڤە بوو وان دیت شانێن لەشێ زەلامی ژ یێن لەشێ ژنێ دجودانە ، ومرۆڤێ زانا ئەگەر ب مكرسكـۆبێ بەرێ خۆ بدەتە شانەكا لەشێ مرۆڤی دێ زانت كانێ خودانێ ڤێ شانێ زەلامە یان ژنە بێی بـزانت كانێ ئەڤ شانە یا كێیە ؛ چونكی سالـۆخەتێن شانا زەلامی ویا ژنێ ب ڕەنگەكێ ئاشكەرا د ژێك جوانە .. ومە نە ل بەرە ل ڤێ گەلەك ب ناڤ ڤی بابەتی ڤە بچین ؛ چونكی ئەڤە شۆلا دختۆرانە ، ب تنێ من دڤێت ئیشارەتێ بدەمە خالەكێ كو ئیعجازەكا قورئانێ پێ دئێتە بەرچاڤكرن ..
زانا دبێژن : شانا لەشی ـ ئەوا ب چاڤ نەئێتە دیتـن ـ هندەك لەشێن زێدە زێدە هویر یێن ل سەر هەین ، وئەگەر تە بڤێت بزانی قیاسا هەر لەشەكی ژ ڤان لەشان چەندە ملیمـتـرەكێ بكە بلیوون پشك ، پشكەك ژێ ژنوی دێ هندی لەشەكی ژ ڤان لەشان لـێ ئێت یێن كو ل سەر شانا لەشی هەین ، زانا دبێژنە ڤان لـەشـان : ( كـرۆمـۆسـۆم ) ، و ژ بـەر كـو ئـەڤ كرۆمۆسۆمە د خودان ڕەنگن ب عەرەبی دبێژنێ : ( الصبغیات ) .
ئەڤ كرۆمۆسۆمە ل سەر شانێ دجۆت جـۆتەنە ، وهەر جـۆتـەك ژ جۆتێ دی یـێ ڤـەدەرە ، هـنـدی كـرۆمـۆسـۆمـێـن شانا لــەشــێ ژنـكـێـنـە ئەگەر مرۆڤ ب مكرسكـۆبێ بەرێ خۆ بدەتێ دێ بینت وەكی حەفا ( X ) یا ئنگلیزی .. یەعنی هەر وەكی تو دو ژ ڤان حەرفان بدانییە ب ڕەخ ئێك ڤە ( X X ) ، بەلـێ كرۆمۆسۆمێن شانا زەلامی د وەسا نینن ، هەر جۆتەكێ تو بەرێ خۆ بدەیێ دێ بینی ئێك ڕەنگێ وێ وەكی حەرفا (X ) وئێك وەكی حەرفا ( Y ) یە یا ئینگلیزی ، یەعنی : ئەو كرۆمۆسۆما ژنكێ هەی زەلامی ژی یا هەی ، وزێدەتر ژ وێ كرۆمۆسۆمەك زەلامی یا هەی ژنكێ نینە .
قورئان دبێژت :وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ [ البقرە : 228 ] .
وئەگەر بێتە گـۆت : ئەرێ ڤێ جوداهییا كرۆمۆسۆمان د ناڤبەرا ژنێ ومێری دا چ كار ل سەر لەشی هەیە ؟
دێ بێژین : ئەڤ كارە ژ دو لایان ڤە بەرچاڤ دبت :
یێ ئێكێ : ڤان كرۆمۆسۆمان دەستێ د نێرینی ومێیینییا خودانێ شانێ دا هەی ، یەعنی : ئەون ( تەحەككومێ ) د ( وراپــێ ) دا دكەن ، وئەو نیشانێن ل سەر مرۆڤی دیار دبت وژن پێ ژ زەلامی دئێتە جوداكرن هەمی بۆ ڤان كرۆمۆسۆمان دزڤڕن .
یێ دووێ : كرۆمۆسۆما ( Y ) ئەوا كتەكا وێ د شانا لەشێ زەلامی ب تنێ دا هـەی بـەروڤاژییا كرۆمۆسۆما ( X ) ە ئەوا جۆتەك ژێ د شانا لەشێ ژنێ دا هەی .. كرۆمۆسۆما ( Y ) یاكورت وستویرە ، وكرۆمۆسۆما ( X ) یا درێژ وزراڤــە ، ژ بەر ڤێ چەندێ ئەو شانا كرۆمۆسۆما ( Y ) تێدا هەبت دێ پتـر یا ب زاڤ بت ، وبزاڤا وێ دێ یا ب هێزتر بت ، لەو دێ شێت پتـر خۆ ل بەر نەخۆشییێ گرت ، و ژ بەر ڤێ چەندێیە ئەم دبینین زەلام ـ پـتـر ژ ژنكێ ـ دشێت كارێن ب زەحـمـەت بكەت وخۆ ل بەر نەخۆشییێ بگرت .
ئـەڤـە چێكرنا خودێیە .. نە زەلامی دەست تێدا هەیە نە ژنێ ، خودێ ئەو ب ڤی ڕەنگی داینە دا زەلام ب كارێن ب زەحـمـەت ڕاببت ، نەكو ژن .
ژ لایێ ( أنسجة وعضلات ) ـان ڤە :
جـوداهـی د ناڤــبــەرا ژنێ ومــێری دا ژ هندێ مەزنتـرە كو بێتە ڤەشارتن ، ( عضلات ) ێن زەلامینە دشدیاینە ، ب عەكسا یێن ژنێ ، ( عضلات ) ێن ژنێ دنازكن ، وتـەخـەیـەكـا دوهـنـی ب سـەرڤە هەیە ، تشتێ دبتە ئەگەرا هندێ كو ( رەشیق ) وجوان بێنە بەرچاڤ .
ژ لایێ هەستی ڤە :
ژ لای زانا دبێژن : هەستییێ ژنێ ژ هەستییێ زەلامی نەرمتـرە و ل هندەك جهان كورتتـرە ، و ل هندەك جهان حلیتـرە ، و ژ گـەلـەك لایێن دی ژی ڤە هەستییێ وان یێ ژێك جودایە ، وئەو كـۆرێن ل هەستییێ زەلامی هەین دكویرترن .
ونـۆزدە جوداهی د ناڤبەرا هەستییێ ( حوض) ێ ب تنێ دا هەنە د ناڤبەرا ژنێ ومێری دا ، بۆ هندێ دا ژن ب كێر حەواندنا ( جەنینی ) بێت .
ژ لایێ هۆرموونان ڤە :
زانا دبێژن : دو ڕەنگێن هۆرموونان یێن ژێك جودا د لەشێ مرۆڤی دا هەنە : هۆرموونێن نێرینییێ ، وهۆرموونێن مێیینییێ ، وئەو ماددێ د هۆرموونێن مێیینییێ دا هـەی هـەمـی د هۆرموونێن نێرینییێ ژی دا هەیە ، وزێدەتر ژ وی ( مجموعة مثیلیة ) ژی د هۆرموونێن نێرینییێ دا هەیە د یێن مێیینییێ دا نینە .
ژلایێ جەنینی ڤە :
دختۆر دبێژن : بچویك ( جەنین ) دەمێ د مالبچویكی دا دئێتە چێكرن ، ئێكەمین جار ل سەر قالبێ كچكێ دئێتە چێكرن ، پاشی ئەگەر كرۆمۆسۆمێ نێرینییێ بۆ هاتبتە ڤەگوهاستـن هەر ئەو قالب دمینت بەلـێ هندەك زێدەهییێن دی لـێ زێدە دبن وبچویك دبتە كوڕ ، وئەگەر كرۆمۆسۆمێ نێرینییێ بۆ نەهاتبتە ڤەگوهاستـن قالب وەكی خۆ دمینت وبچویك دبتە كچ .
ئەڤە ب كورتی هندەك جوداهییێن فسیۆلۆچی بوون یێن كو لەشێ زەلامی وژنێ ژێك جـودا دكـەن ، وئـەڤـە هندێ دگەهینت كو ژن ب ڕەنگەكێ وەسا یا هاتییە چێكرن كو ژ زەلامی یا جودا بت ؛ دا هەر ئێك یێ دی تـمـام بكەت ، وەكی غاندی یێ هندی دبێژت : (( هندی ژن ومێرن وەكی هەردو دەڤێن مەقەسێنە ، دژێك جودانە ، بەلـێ ئێك یێ دی تـمـام دكەت )) .
ودویر ژ ( تەعەصصوبێ ) بۆ ژنێ یا دژی وێ ژ تەركیبا ژنێ یا فسیۆلۆچی بۆ مە ئاشكەرا دبت كو جهێ ژنێ یێ دورست مالە ، وكارێ وێ یێ بابەتی وێ بت پەروەردەكرنا زارۆكانە ، وئەڤ تەركیبە ژ وێ ( خۆڕستییێ ) یە یا خودێ ئەو ل سەر دای ..
مەسەلا دووێ:
یان جوداهییا عەقلی د ناڤبەرا ژنێ ومێری دا .. وەكی كو د حەدیسەكا پێغەمبەری دا ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتی : عەقلێ ژنێ ودینێ وێ ژ یێ زەلامی كێمتـرە .. ئەو حەدیسا هندەك كەس خۆ ژێ لەش گران دبینن وگومانێ دئێخنە ڕاستییا وێ !
بەری ئەم ب ناڤ ڤی بابەتی ڤە بچیـن دێ هندەكێ ژ وێ ڤەكـۆلینێ ڤەگێڕین ئەوا كۆڤارا ( ریدرز دایـجـسـت ) ل سالا 1979 ز ، ل بن ڤان ناڤ ونیشانان بەلاڤكری : ( بۆچی كوڕ ب ڕەنگەكێ جودا ژ كچان تەفكیرێ دكەن ؟ ) .. ڤەكـۆلین دبێژت :
(( كوڕ ب ڕەنگەكێ جودا ژ یێ كچان هزرێ دكەن ، هەر چەند ئەڤ ڕاستییە دێ بتە ( صەدمە ) بۆ وان كەسان یێن پشتەڤانییا ژنێ دكەن وداخوازا یەكسانییا تـمـام د ناڤبەرا وێ ویا زەلامی دا دكەن .. بەلـێ یەكسانییا جڤاكی ـ ب دیتنا مە ـ ل سەر هندێ ڕادوەستت كو مرۆڤ وان جوداهییان بزانت ئەوێن كاری د رەفتارێ مرۆڤی دا دكەن ، دیسا وان جوداهییان بزانت یێن كو د ناڤبەرا دەماغێ كوڕی وكچێ دا هەین ..
(( ئەڤرۆ ئەو جوداهی یێن كو د ناڤبەرا كوڕ وكچان دا هەین یێن كو باب وسەیدا وڤەكـۆلەر تێ دئیننە دەر ، دئێنە ژبیـركرن و ب پشت گوه ڤە لێدان وبۆ قۆتابییێن كوڕ وكچ بەرنامەیەكێ وەكی ئێك یێ خواندنێ دئێتە دانان ..
(( ڤەكـۆلەرێن جڤاكی وەسا هزر دكەن كو ئەو جوداهییا د ناڤبەرا رەفتارێ كوڕ وكچان دا هەی بۆ وێ تەربیەتێ دزڤڕت یا كو ل مال ومەدرەسێ وجڤاكێ بۆ وان دئێتە پێشكێشكرن ، ئـەو تـەربیەتا دخوازت كوڕ یێ خودان بزاڤەكا زێدە بت ویێ چەلەنگ بت ، بەلكی ژێ قەبویل دكەت كو خودان رەفتارەكێ زۆردارانە بت ، ل وی دەمێ دخوازت كو كچ یا نازك وبێ دەنگ بت .. بەلـێ ڤەكۆلینێن زانستی دیار دكەن كو جوداهییا د ناڤبەرا هەردو نفشان دا نە ب تنێ بۆ خودانكرن وتەربیەتێ دزڤڕت بەلكی بۆ وێ جوداهییا لێكدانا بیۆلۆجی ژی دزڤڕت ووێ جوداهییا كو د ناڤبەرا دەماغێ كوڕو كچێ دا هەی ..
(( ئەگەر داخوازكەرێن یەكسانییا بێ توخویب د ناڤبەرا كچ وكوڕی دا بـەرگـەڕیانێ بكەن كو وان هەردووان ل سەر ئێك مەنهەجی ب خودان بكەن ژی ، یان دەبانـجـە وئامویرەتێن شەڕی یێن لاستیكی بكەنە د دەستێن كچكان دا ، وبویكێن لاستیكێ بكەنە د دەستێ كوڕكان دا ، دێ بینن ئەو جوداهییێن بیۆلۆجی یێن خودان ڕەه وڕیشالێن كویر دێ خۆ فەرچ كەن ودێ بنە ئەگەرا پەیدابوونا رەفتارەكێ ژێك جودا د ناڤبەرا كوڕ وكچان دا ..
ڤەكۆلین پێدا دچت ودبێژت : (( زانا وڤەكۆلەر ب سەر كویراتییا ڤان جوداهییان هلبووین دەمێ وان دیتی كوڕكێ ب شیـر د رەفتارێ خۆ دا یێ جودایە ژ كچكێ ، هندی كچكە پشتی بوونا وێ ب چەند ڕۆژەكان های ژ دەنگان دبت ، نەخاسمە دەنگێ دەیكێ ، ب عەكسا كوڕكی ئەو گەلەك پویتەی نادەتـە ڤی تشتی ، لەو مرۆڤ دشێت كچكا ب شیـر پتـر بتـرسینت ژ كوڕكی ب ڕێكا بلندكرنا دەنگی ب خافلەتی ڤە .. كــچــكـا پــێـنـج هـەیڤی دشێت ب ساناهی وی تشتێ ئەو دبینت ژێك جودا بكەت ، و د ناڤبەرا هەیڤا پێنجێ حەتا هەیڤا هەشتێ دا كچ دەست ب محاوەلاتێن ئاخفتنێ دكەت ، نە وەكی كوڕكی ئەوێ نەشێت زوی ب زوی فەرقێ د ناڤبەرا مرۆڤی ولەعبان دا بكەت ودرەنگتـر محاوەلاتێن ئاخفتنێ دكەت .
(( كـوڕ بــۆ مـەسەلێن دیتنێ ووان مەسەلێن تەوازنا لەشی یا كامل پێ دڤێت ژ كچكێ زیرەكتـرە لەو دێ بینی كوڕكێ بچویك زویتـر ژ كچكێ ( ئستجابێ ) دكەت بۆ وی لەشێ ل بەر چـاڤـان دلڤلڤت ، یان وێ رۆناهییا دبرسقت ، هەر وەسا كوڕ زویتـر ل ڕەنگێن هەندەسی هشیار دبت ، وپێ ئاگەهدار دبت ..
(( وتشتێ دئێتە هژمارتن ( ئكتشافەكا عەجێب ) ئەڤەیە هندی جهێ خەزنكرنا شیان وزانینایە د دەماغی دا یێ جودایە د ناڤبەرا كوڕ وكچان دا ، ل نك كوڕی شیانێن ئاخفتنێ ل جهەكێ جودا ژ جهێ شیانێن هەندەسی دئێنە خەزنكرن ، نە وەكی كچكێ یا كو ل هەردو لایێن مەژییێ وێ شیانێن ئاخفتنێ ویێن هەندەسی كۆم دبن وتێكەلـی ئێك دبن ..
(( ئێكەمیـن زانایێ ب سەر ڤێ ڕاستییێ هلبووی ڤەكۆلەرێ نەفسی لانسدل بوو ژ پەیمانگەها نەتەوەیی یا ساخلەمییێ ل ویلایاتێن ئەمریكی یێن ئێكگرتی ، ل سالا 1962 ز ، پاشی ئەڤ ڤەكـۆلینە ژ لایێ گەلەك زانایان ڤە هاتە بنەجهكرن وهندەك ژ وان زانایێن ژنن .. )) .
ئەڤە هندەك ژ وێ ڤەكـۆلینێ بوو یا كو ل سالا 1979 ز كـۆڤارا ( ریدرز دایجست ) بەلاڤكری ، وژێ دئێتە زانین كو هندەك جوداهی د ناڤبەرا تەركیبا دەماغێ زەلامی ویێ ژنێ دا هەنە ، وئەڤ جوداهییە كاری ل سەر ڕەنگێ هزركرنێ دكەن ، ودبنە ئەگەرا هندێ عەقلێ ژنێ ژ یێ زەلامی كێمتـر بت .
مـەعنا : ل سەد سالا بیستێ ژ نوی علم گەهشتە وێ ڕاستییێ یا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بەری هنگی ب هزار وچار سەد سالان گـۆتی .
هندەك جوداهییێن دی :
ژبـلـی ڤێ ڤەكـۆلینا بۆری نوكە ل نك زانایێن ( طوببێ ) تشتەكێ باوەر پـێـكرییە كو هژمارا وان ( تەلافیف ) ـان یێن د دەماغێ زەلامی دا هەین پتـرە ژ وان یێن كو د دماغێ ژنێ دا هەین و ژ بەر ڤێ چەندێ ( حەجم ) و ( وەزنا ) دەماغێ زەلامی قیاس د گەل لەشێ وی ، ژ ( حەجم ) و ( وەزنا ) دەماغێ ژنێ قیاس د گەل لەشێ وێ پتـرە .
دخـتـۆر دبـێـژن : مەژییێ زەلامی ( معدل ) سەد غرامان ژ مەژییێ ژنێ پتـرە ، وحەجـمـێ مەژییێ زەلامی دوسەد سەنتیمتـرێن ( معكب ) ژ مەژییێ ژنێ پتـرە ، وڕێژەیا مەژییێ زەلامی بۆ لەشێ وی ئێك ل سەر چلێیە ، بەلـێ ڕێژەیا مەژییێ ژنێ بـۆ لـەشــێ وێ ئێك ل سەر چل وچارێیە .. وئەگەر ئەم ل بیـرا خۆ بینین كو حەجم ووەزنا دەماغی كار ل سەر شیانێن عەقلی هەیە دێ بۆ مە ئاشكەرا بت كانێ بۆچی شیانێن هزركرنێ ل نك زەلامان پتـرن .
هـەر وەسـا دخـتـۆر دبـێـژن : ل هەیڤێن ئێكێ ژ چێبوونا ( جـەنـیـنـی ) گـەلـەك یا ب زەحـمـەتـە بێتە زانین كانێ كچە یان كوڕە ، وبەری ( ئەجهزێن تەناسولـی ) بۆ بچویكی دورست ببن ، تشتەك د دەماغێ ( جەنینی ) دا پەیدا دبت دبتە ئەگەرا هندێ كو نفشێ وی بێتە تەحدیدكرن ، چاوا ؟
دختۆر دبێژن : گاڤا دەماغ بۆ بچویكی دورست دبت یێ كچكێ وكوڕكی وەكـی ئـێـكـە ، پاشی زێدەهییەك ل دەماغی پەیدا دبت ، ب عەرەبی دبێژنێ : ( تحت المهاد ) ئەو بچویكی ئەڤ زێدەهییە د دەماغێ وی دا پەیدا ببت دبتە كوڕ ، وئەڤ زێدەهییە یە دبتە ئەگەرا هندێ ( ئەجهزێن تەناسولـی ) یێن نێرینییێ بۆ زارۆكی دورست ببن ، وئەو بچویكی ئەڤ زێدەهییە ل دەماغی دیار نەبت دبتە كچك .
ڕاستییەك .. وئیعجازەكا قورئانێ :
د ئایەتەكا پیـرۆز دا دەمێ خودایێ مەزن بەحسێ شاهدان دكەن ئاشكەرا دكەت كو شاهدەیییا هەر زەلامەكی ب یا دو ژنكانە ، وهەر ئەڤ ئایەتە ب خۆ ئەگەرا ڤی حوكمی بۆ مە ئاشكەرا دكەت دەمێ دبێژت : وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنْ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى ـ وهوین دو زەلامێن موسلمان و بالغ و ب عاقل وخودان دادی بكەنە شاهد . وئەگەر دو زەلام نەبن بلا زەلامەك ودو ژن بن ژ وان یێن هوین ژ شاهدەیییا وان دڕازی ، دا ئەگەر یەك ژ وان هەردو ژنان ژ بیـركر یا دی بیـرا وێ لـێ بینتەڤە [ البقرة : 282 ] ، مەعنا : ( عللەت ) ئەوە ژن یا ( مەعەررەضه ) كو د شاهدەدانا خۆ دا د سەر دا بچت وخەلەت ببت ، وئەڤ ئحتمالە ژ نك زەلامی گەلەك وگەلەك یا كێمتـرە ئەڤرۆ پشتی علم پێشكەفتی ودختۆر شیاین خۆ ب ناڤ دەماغێ مرۆڤی دا بەردەن ودەماغی پارچە پارچە ( تەشریح ) بكەت ، ئەو زڤڕین وئێك ژ ئیعجازێن قورئانێ د دەستان دا ، گوهدارییا ڤێ ( ئكتشافا علمی ) یا غەریب بكەن ..
زانـا دبێژن : دەمێ مرۆڤ دئاخڤت ، هەر ئاخفتنەكا هەبت ، دەماغێ وی دبتە دو پشك ، ب نسبەت زەلامی دەمێ ئەو دئاخڤت پشكەكا دەماغی ب شۆل دكەڤت وپشكەك بەطال دمینت ، وەكی حەرەسەكی لـێ دئێت و ل دەمێ تەنگاڤییێ كونتـرۆلـێ ل سەر پشكا دی دكەت ، لەو دێ بینی ل دەمێ ئاخفتنێ زەلام پتـر یێ سەرخۆیە ، نە وەكی ژنكێ دەمێ ئەو دئاخڤت هەردو پشكێن دەماغێ وی ب شۆل دكەڤن ، لەو دێ بینی ئەو كونتـرۆلـێ ل سەر ئاخفتنا خۆ ناكەت وگەلەك جاران ئاخفتنەكێ دێ بێژت ، گاڤا بێ دەنگ بوو ، بێژێ تە هۆ گۆت ، دێ بێژت : نزا ، من های ژ خۆ نەبوو !!
ئەرێ كێ ئەڤ ڕاستییا علمی نیشا پێغەمبەری دابوو ـ سلاڤ لـێ بن ـ حەتا ئەو بزانت كو دو ژن ـ ئەگەر ئێك باخڤت وئێك یا بێ دەنگ بت ـ دەماغێ وان دئێتە بەرانبەر دەماغێ زەلامەكی دەمێ دئاخڤت ، لەو ل دەمێ شاهدەدانێ دڤێت ئەو دو بن ؟
ل سەر بناخەیێ ڤێ ڕاستییا ژێگـۆتی ئیسلام د ئەحكامێن خۆ دا سەرەدەرییێ د گەل ژنێ دكەت ، وئەڤ چەندە یا ئاشكەرایە بۆ هەر كەسەكێ ب ئەحكامێن شریعەتێ ئیسلامێ یێ زانا بت . (وەکی کو ئیسلامێ شەهدەییا دوو ژنان ئینایە بەرامبەر یا زەلامەکێ ، یان بەردان ئێخستییە دەستێ زەلامی ، و گوتی حاکم دڤێت زەلام بت .....و هتد )
زەلام ژ ژنێ چێتـر نینە !
دەمێ مرۆڤ ڤێ ڕاستییا علمی بەرچاڤ دكەت ڕەنگە هندەك كەس هەبن بێژن : مادەم هۆیە مەعنا زەلام ژ ژنكان چێتـرن .. ئیسلام دبێژت : نەخێر ! چێتـرییا مرۆڤی ب هندێیە كو پـتـر یێ ب تەقوا بت ، وژن ئەگەر ژ زەلامی ب تەقواتر بت ل نك خودێ ئـەو دێ یا ژ زەلامــی چـێـتــر بــت ئــەگـەر چەند عەقلێ زەلامی ژ یێ وێ چێتـر بت ، و ژ تشتێن ئاشكەرایە د ئیسلامێ دا كو ئەو تشتێ خودێ دابتە مرۆڤی ومرۆڤی چو دەست تێدا د هەبوونا وی دا نەبت ئەو چێتـرینییێ نادەتە مرۆڤی وەكی نفشی ، یان نەسەبی ، یان بنەمالـێ .
