شێرێ جيهادێ
صهلاحهددينێ ئهييووبى
دهمێ من ڤياى بهحسێ صهلاحهددينى بكهم ئهز حێبهتى مام بهحسێ كيژ لايێ ژينا وى بكهم:
- ژ وان سالۆخهتێن وى يێن ئهو گههاندییه ڕێزا مرۆڤێن خودێ؟
- يان دهمێ وى ئوممهت ژ ژێكڤهبوونێ ڕزگاركرى وههمى ل بن ئالايێ (لا إله إلا الله) كـۆمكرين؟
- يان دهمێ وى ب شيرێ سوننهتێ ئالايێ بيدعێ سهرنخوين كرى؟
- يان ژى دهمێ وى ل زهمانێ بێ هيڤيبوونێ جارهكا دى هيڤى د دلان دا چاندى، وڕووحا جيهادى ل دهمێ سست وخاڤییێ جارهكا دى خورت كرى؟
- يان دهمێ وى كهنى ل خۆ حهرامكرى حهتا قودسا پيرۆز ژ دهستێن خاچپهرێسان بينته دهرێ؟
ب ڕاستى دهمێ ئهز بهرانبهر صهلاحهددينى ڕاوهستايم ئهز ب وێ حهسيام يا مرۆڤهكێ بهژن كورت پێ دحهسيێت دهمێ بهرانبهر چيايهكێ بلند ڕادوهستت، وگاڤا ئهو گۆتن هاتينه بيـرا من يێن هندهك ئهزماندرێژێن مه د دهر حهقا وى دا دبێژن، بيرا من ل وێ مهتهلێ هاتهڤه وهكى دبێژن: جارهكێ هندهك نهزانان ڤيا عهسمانێ ساهى قڕێژى بكهن، ڕابوون ههر ئێكى گێسكهك كره د دهستێ خۆ دا وگۆتن: دێ تۆزێ ڕاكهین دا عهسمانى پيس بكهین، وپشتى وان زێده خۆ وهستاندى وخۆ د تۆزێ ڕا هێلاى، وئهزمان د دهڤى دا هاتى، ئهو ڕاوهستان وبهرێ خۆ دانێ عهسمان ههر وهكى خۆ يێ بلند وزهلال وسپییه، بهلێ ڕوییێن وان د تۆزێ ڕا يێن ڕهش بووين!
❖صهلاحهددين كییه؟
ناڤێ صهلاحهددينى يێ دورست (يووسف) بوو، وناڤێ بابێ وى (ئهييووبێ كوڕێ شــادی)يــه. بـابـێ وى ئــهیـیـووب ژ بنهمالا ئێك ژ مهزنێن ئويجاخا (ڕاوهندى) يێن كورده، ژ بابكێ (ههزبانییان)، وخهلكێ گوندێ (دووينێ)يه.
( ئهییووبێ ڕاوهندى ل سهر دهمێ والییێ بهغدا يێ سهلجووقى (موجاهدهددين بههرۆز)ى بووبوو حاكمێ كهلا تكريتێ ل ژۆرییا عیراقێ.. ودهمێ ئهو ل تكريتێ ل سالا (532) مشهختى، بهرانبهر (1137) زايينى، خودێ كوڕهك دايێ ووى ناڤێ كوڕێ خۆ كره (يووسف).
( ل وێ ڕۆژا خودێ ئهو كوڕ دايه ئهییووبى وى مالا خۆ ژ تكريتێ باركر وهاته باژێڕێ مـووسلێ ل نك (عمادهددينێ زهنگى)، وچونكى جارهكێ ئهييووبى وبرايێ وى شێركۆى ئهو ژ مرنێ خلاس كربوو، وى گهلهك قهدرێ وان گرت وپشتى ئهو دو سالان ماينه ل مووسلێ زهنگى ئهو كره والییێ (بهعلهبهكێ).
( صهلاحهددينى زارۆكينییا خۆ ل بهعلهبهكێ قهتاند، وچونكى ئهو كوڕێ والى بوو وى ژينهكا خۆش بره سهرى وچو يێ ژێ كێم نهبوو.. وههر ل وێرێ وى قهستا مزگهفتان ومهدرهسێن دينى كر، و ل نك هژمارهكا زانايان خواندن وزانين وهرگرت، ودهمێ هێشتا ئهو يێ گهنج وى گهلهك حهز ژ ئهدهبى وشعرێ كر و ب تايبهتى شعرێن (حهماسى).
( پشتى زهنگى مرى وكوڕێ وى (نوورهددين) هاتییه شوينێ و(ديمهشق) ئێخستییه بن دهستێ خۆ، وى صهلاحهددين كره مهزنێ شورطێن ديمهشقێ، و ژ بهر دادى وجامێرییا وى خهلكى ههمییێ حهز ژێ كر.
( ل سالا (558) مشهختى مهزنێ مصرێ يێ (فاطمى) ووهزيرێ خۆ لێككهفتن، ئينا وهزيرى ههوارێن خۆ گههاندنه (نوورهددينى)، لهو نوورهددينى سهرلهشكهرێ خۆ شێركۆيێ ڕاوهندى د گهل هێزهكا لهشكهرى هنارته مصرێ، وبرازايێ شێركۆى صهلاحهددين ژى د گهل ڤێ هێزێ بوو، و ل مصرێ ل سالا (564) شێركۆ بوو وهزير، وپشتى ئهو بوويه وهزير ب دو ههيڤان مر وبهرى مرنا خۆ وى وهصيهتكر كو برازايێ وى صهلاحهددين ل شوينا وى ببته وهزير. ووهصيهتا وى هاته ب جه ئينان وصهلاحهددين ل ژییێ سيهـ ودو سالییێ بوو وهزير.
( ل سالا (567) مهزنێ مصرێ (ئهلعاضدێ) فاطمى مر و ب مرنا وى صهلاحهددينى دويماهى بۆ دهولهتا وان يا شيعى دانا، وبڕيار دا جارهكا دى مهزههبێ سوننى ل مصرێ بێته بهلاڤكرن، وپێخهمهت ڤێ چهندێ وى گهلهك زانا ژ كوردستانێ وشامێ داخوازكرنه مصرێ ومهدرهسه ڤهكرن، وبڕيار دا ل مزگهفتان د خوتبێ دا ناڤێ خهليفێ عهبباسى بێته گۆتن.
( هـهر چـهنـده صهلاحهددين بوو سولتانێ مصرێ ژى وحوكم كهفته د دهستان دا بهلێ د گهل هــنــدێ ژى وى چــو (تــهمــهررود) ل ســهر نوورهددينى ل شامێ، وخهليفێ عهبباسى ل بهغدايێ نهكر، وههر خۆ ژ وان حسێبكر.
( ل سالا (569) نورهددين مر، وپشتى مرنا وى وهلاتێ شامێ وجزيره پارچه پارچه بوو، وههڤڕكى د ناڤبهرا مهزنان دا پهيدا بوو، حهتا هندهك جاران خهلكێ هندهك دهڤهران ههوارێن خۆ دگههاندنه خاچپهرێسان دژى موسلمانان، وصهلاحهددينى ب دلهكێ تژى قههر ڤه بهرێ خۆ ددا ڤى حالى، وحهز دكر كو ئهو تشتهكى بكهت ڤى حالێ خراب پێ بگوهۆڕت، لهو دهمێ كاغهزهك ژ خهلكێ شامێ گههشتییه وى ووان تێدا ژ وى خواست ئهو د ههوارا وان بێت ئهو ئێكسهر د ههوارێ هات.
( ل درێژییا دههـ سالان -ژ سالا 570 حهتا 580- صهلاحهددين شيا هژمارهكا مهزن ژ وهلاتێن موسلمانان يێن بژاله بكهته ئێك، و ل بن سيبهرا ئالايێ خۆ كۆم بكهت، ژ وان وهلاتان: مصر، سوودان، كوردستان، شام، ويهمهن.
( خاچپهرێسان ب ڤێ ئێكبوونا موسلمانان نهخۆش بوو؛ چونكى وان دزانى صهلاحهددين ئهوێ ڤيانا جيهادێ دلێ وى تژى كرى، وان نـاهـێـلت ئــهو ب كهيفا خۆ ل سهر ئاخا ئيسلامێ بێن وبچن، لهو ترسا صهلاحهددينى كهفته دلێن وان.
( بهرى صهلاحهددينى ب دههان سالان شهڕێن خاچپهرێسان (الحروب الصليبيه) دهسـت پێ كربوون، و ل سالا (492)ێ مشهختى باژێڕێ قودسێ كهفتبوو بن دهستێ وان.
( (عمادهددينێ زهنگى) وكوڕێ وى (نوورهددين مهحموودى) هندهك دربێن مهزن دانابوونه خاچپهرێسان ورووحا جيهادى د دلێ موسلمانان دا زێندى كربوو، پشتى صهلاحهددين هاتى وشياى ئوممهتێ بكهته ئێك ڕێز وديوارێ جيهادێ موكمتر لێ هات، وفێقییێ ڤێ جيهادێ ئهو بوو ل سالا (583) باژێڕێ قودسێ هاته پاقژكرن پشتى كو نۆت وئێك سالان مايه د دهستێ خاچپهرێسان دا.
( ل سپێدهيییا ڕۆژا چارشهنبێ (27)ى ههيڤا صهفهرا سالا (589)ێ مشهختى، بهرانبهر سالا 1193 زايينى سولتانێ ئيسلامێ يێ سهركهفتى صهلاحهددين ل باژێڕێ ديمهشقێ چوو بهر دلۆڤانییا خودێ وههر ل وێرێ هاته ڤهشارتن.
❖سالۆخهتێن صهلاحهددينى:
1- تهقوادارییا وى:
هــهر كـهسـهكێ صـهلاحـهددين ديتى، و ژ نێزيك تێكهلییا وى كرى شاهدهيى بۆ وى ب تهقوادارییێ دايه، وئهڤ چهنده نه تشتهكێ غهريبه ژ وى، سهركێشهكێ وهكى صـهلاحــهدديـنـى يــێ كــو ژيــنــا خــۆ ههمى بۆ جيهادا د ڕێكا خــودێ دا تـهرخان كرى دڤێت د مهيدانا تهقوايێ ژى دا سويارهكێ بێ ههڤتا بت، ئهڤ تهقوايه بوو جهرگێ وى كرییه جهرگێ شێران، وترس ژ ڕێكا وى لاداى.
ههڤالێ وى (ئبـن شهددادێ قازى) دبێژت: ((ئهوى -خودێ ڕهحمێ پێ ببهت- بيـر وباوهرهكا باش ههبوو، گهلهك زكرێ خودێ دكر، دان وستاندن د مهسهلێن علمى دا د گهل زانا وسهيدايێن مهزن دكرن، وگهلهك ل نڤێژێ يێ هشيار بوو، وئهو چهند سال بوون ژێ نههاتبوو زانين كو نڤێژهكا وى يا ب جماعهت نهبت، ووى گهلهك نڤێژێن سوننهت ژى دكرن، وههر جار بهرى نڤێژا سپێدێ ئهو بۆ كرنا نڤێژێن شهڤێ ڕادبوو، خۆ دهمێ ئهو نساخ ژى بووى وى نڤێژ ژ پییان ڤهدكرن.. گهلهك حهز ژ گوهدانا قورئانێ دكر، وئهو هند يێ دل نـازك بوو گاڤا گـوهـێ خـۆ ددا قورئانێ نهدشيا چاڤێن خۆ هندى دكره گرى، وگهلهك حهز ژ گوهدانا حهديسان ژى دكر.. وى گهلهك قهدرێ دينى ودينداران دگرت ونهيارهتییا دين دوژمنان دكر.. هيڤییا وى ب خودێ گهلهك يا مهزن بوو، گاڤا گوهـ لێ دبوو جارهكێ دوژمن يێن هاتين دا قهستا وهلاتێ موسلمانان بكهن وێ شهڤێ ههمییێ دا مينته هشيار ونڤێژان كهت وسهرێ خۆ دانته عهردى ودوعايان كهت وبێژت: ((ئيلاهى پێخهمهت ب سهرئێخستنا دينێ ته ههمى ئهگهرێن عهردى ل بهر من يێن هاتينه بڕين، ژ ته پێڤهتر من كهسهك نهمايه، ب تنێ وهريسێ ته يێ ماى ئهز خۆ پێڤه بگرم، تو تێرا من ههيى وتو باشترين وهكيلى بۆ من..)).
و ل جههكێ دى دبێژت: ((جارهكێ من ئهو د سوجدێ دا ديت، ڕۆندكێن وى ب سهر دێمى دا هاتبوونه خوارێ موییێن ڕيهێن وى يێن سپى وشهملكا وى تهڕ كربوون.. هندى من گوهێ خۆ ددايێ ژ بهر گرییێ دهنگێ وى نهدهاته من، ڕۆژا وى وه دكر ئهو ڕۆژ نهدچوو ئهگهر دهنگ وباسێن سهركهفتنهكا ل سهر دوژمنى بۆ وى نههاتبان..)).
بهلێ.. و چ تشتێ ئهم ژ بيـر بكهين ئهم وێ ژ بيـر ناكهين كو صهلاحهددينى سۆز دابوو ئهو نهكهته كهنى هندى قودس د دهستێ دوژمنێن ئيسلامێ دا بت، دگـۆت: ئهز ژ خودێ شهرم دكهم بكهمه كهنى وقودس د دهستێن خاچپهرێسان دا بت!
2- دادى ودلۆڤانییا صهلاحهددينى:
سولتانێ سهركهفتى صهلاحهددينێ ئهييووبى، ئهوێ حوكم ل نێزيكى يازده دهولهتێن مه يێن ڤێ گاڤێ دكر، ب دادى ودلۆڤانییێ هاتبوو ناسيـن، نه ب تنێ د گهل ههڤالێن خۆ، بهلكى خۆ د گهل دوژمنێن خۆ ژى، وههر كهسهكێ ديرۆكا وى بخوينت ئهڤ ڕاستییه دێ بۆ ئاشكهرا بت.
ديرۆكڤانێ بريتانى (ئارنۆلد) د كتێبهكا خۆ دا بهحسێ صهلاحهددينى دكهت ودبێژت: ((ئهڤ تێكهلییا وى يا ب ڕهحم بوو ئهگهرا هندێ كو گهلهك خاچپهرێس دينێ خۆ بگوهۆڕن وموسلمان ببن)).
(قازى بههائوددين) دبێژت: ((صهلاحهددين -ڕهحمهت لێ بن- خودان دادى ودلۆڤانییهكا مهزن بوو، ووى گهلهك پشتا مرۆڤێ لاواز وبێ هێز دگرت، ديوانهكا گشتى وى ههبوو حهفتییێ دو ڕۆژان -دوشهنبێ وپێنج شهنبێ- لێ دڕوينشت، قازى وزانا ههمى ل نك خۆ كـۆم دكرن ودهرگههـ ل بهر خهلكى ڤهدكر، وههر كهسهكێ شۆلهك ههبا دا چته نك وى ومهسهلا خۆ بۆ بێژت، ئهو ب خۆ دا گوهێ خۆ دهتێ پاشى دا حوكمى دهت، ههر دهم وى ئهڤ ديوانه گرێددا، چ ل مال با چ ل سهفهرێ)).
دلهكێ مهزن وسنگهكێ فرههـ د ڤى مهجالى دا وى ههبوو، وهندى خهلكى بێهنا وى تهنگ كربا ئهو عێجز نهدبوو، ڕۆژهكێ مرۆڤهكێ ب ناڤێ (عومهرێ خهلاتى) دئێته ناسين چوو نك قازییێ صهلاحهددينى (ئبن شهددادى) وگازندهيهك ل سولتانى ب خۆ كر، قازى بڕيار دا ههردو ههڤڕك ل نك وى ئاماده ببن، پشتى ههردو (صهلاحهددين وعومهرێ خهلاتى) ل نك قازى ئاماده بووين، قازى گۆت: ههر ئێك ژ ههوه شاهدێ خۆ بينت، پشتى شاهد هاتين وههر ئێكى شاهدهيیا خۆ داى، ديار بوو كو صهلاحهددين يێ حهقه، لهو قـازى بۆ وى ئێخست، بهرى ههڤڕكێ صهلاحهددينى ژ ديوانێ دهركهڤت، صهلاحهددينى هندهك پاره دانێ؛ دا ئهو هزر نهكهت كو صهلاحهددينى تشتهك د دهر حهقا وى دا كره دلێ خۆ.
گاڤا حوكمدارى كهفتییه د دهستێ صهلاحهددينى دا وى بڕيار دا خويك وباج وگومرك ل سهر خهلكى بێنه ڕاكرن؛ دا بارێ وان گران نهبت، وفهرمان دا ب عهدالهت هاريكارییا خهلكى بێته كرن.. و د دهليڤهيا عهدالهتا صهلاحهددينى ب تنێ دو نموونهيان ژ ديرۆكا وى دێ ڤهگێڕين:
يا ئێكێ: جارهكێ پشتى صهلاحهددين ژ سهركهفتنهكێ زڤڕى وهاتییه ديمهشقێ، مهزنێ ديمهشقێ ڕابوو قهسرهكا مهزن وژێهاتى ل خۆشترين جهێ ديمهشقێ بۆ سولتانێ سهركهفتى ئامادهكر دا بۆ وى بكهته ديارى گاڤا دگههته ديمهشقێ، صهلاحهددين هات، پشتى وان قهسر نيشا وى داى ووى جوانییا قهسرێ ديتى، ئهو ما.. بێنهكێ بهرێ خۆ دايێ پاشى گۆت: ئهم نه يێن جهێن هۆساينه، ئهڤ خانییه ب كێر وى كهسى نائێت يێ داخوازا مرنێ بكهت، ئهم يێن هاتينه ڤێرێ ب تنێ بۆ هندێ دا خزمهتێ بكهين. پاشى پشتا خۆ دا وێ قهسرێ وپێ ڕازى نهبوو. مالا صهلاحهددينى خيڤهتهك بوو ل سهر پشتا ههسپێ وى بوو، جهێ گههشتبايێ لێ ڤهددا.. صهلاحهددينى چو قهسر نهبوون ژێ بترست وبێژت: ئهگهر ئهز مرم دێ بۆ كێ هێلم؟
ل بن خيڤهتهكێ صهلاحهددينى حوكم ل يازده دهولهتێن مه يێن ڤێ گاڤێ دكر وئهو هنگى ڕاوهستيا حهتا دفنا فرهنسا وئهلمانيا وبريتانيا د گهل يا پاپايێ وان ل ئاخێ بكێشت!
يا دووێ: من دڤێت وى مالى بۆ ههوه بـێـژم يێ صهلاحهددينى پشتى مرنا خۆ هێلاى، (ئهبوو شامه) دبێژت: سولتانى چو ملك وعهقار پشتى خۆ نههێلابوو، ڕۆژا ئهو مرى دينارهك وچل وحهفت دهرههم ب تنێ وى ههبوون.
نه قهسر، نه باغ وبيستان، نه زهڤى وڕهز.. ب تنێ دينارهك وچل وحهفت دهرههم!
ئهڤه دهمێ ئهو مرى.. ودهمێ هێشتا ئهو يێ ساخ ههڤالێ وى (ئبـن شهددادێ قازى) دبێژت: نههاتییه زانين كو صهلاحهددينى جارهكێ زهكاتا فهرض دابت؛ چونكى چو جاران وى هند مال نهبوو زهكات لێ بكهڤت.
3- مروهت ودل فرههى ومهردينییا وى:
مروهت و دل فرههییا صهلاحهددينى جهێ مهتهل پێ ئينانێ بوو خۆ ل نك وان يێن صهلاحهددينى شهڕێ وان دكر، ودهمێ ئهم بهحسێ جيهادا وى دكهين هندهك نموونهيان ل سهر ڤێ چهندێ دێ ئينين.
(ئبـن شهدداد) دبێژت: مهردينییا وى گههشتبوو حهددهكى چو جاران وى نهدهێلا تشتهك بمينته د خزينهيێ دا، لهو گهلهك جاران خزينهداران مال ژێ ڤهدشارت دا ل دهمێ تهنگاڤییان مهحتل نهبن.
وهندى ئهو مرۆڤهكێ دلساخ بوو وى ڕێ ددا ههمى كهسان كو ئهو بچنه نك وى وگازندهيێن خۆ بۆ بكهن و ژ بهر ڤێ چهندێ دوژمنێن وى بهڕگهڕيانا كوشتنا وى يا كرى، بهلێ ههر جار خودێ ئهو دپاراست.
❖سهرهاتییا صهلاحهددينى د گهل جيهادێ:
صهلاحهددين -وهكى پترییا مێرچاكێن مللهتێ خۆ يێ كورد- شێرهكێ دل موكم بوو، نه ترس نه سستى وى نهدناسى، هندى تهنگاڤى ل سهر مشه ببان هێزا وى پتر لێ دهات، وهكى چيايێن كوردستانێ يێ ئاسێ بوو، ووهكى دهشتێن وێ يێ ب ساناهى بوو، هێژ دهمێ يێ بچويك ل سهر دهستێ بابێ خۆ ئهییووبى ومامێ خۆ شێركـۆى فێرى سويارى وعهگيدییێ بــووبــوو، وهـێـشـتـا ژییێ وى نهگههشتییه بيست سالییێ نـاڤ ودهنـگـێـن وى ب زيرهكییێ د نــاڤ خهلكى دا بهلاڤ بوون، و ژ بهر زيرهكییا وى مامێ وى شێركـۆى بۆ هاريكارى ئهو د گـهل خـۆ بـره مصرێ، وئهوى ب زيـرهكـییـا خـۆ شـيـا د حهفت ههشت سالان دا هژمارهكا مــهزن ژ فــێـرس وعهگيدان ل دۆر خۆ كـۆم بكهت ودويماهییێ بۆ دهولهتا عوبهيدییێن رافزى ل مصرێ بدانت، وجارهكا دى ئالايێ سوننهتێ ل مصرێ وڕۆژئاڤايا وهلاتێن عهرهبان بلند بكهت، و ب ڕاستى ئهڤ كارێ صهلاحهددينى كرى گهلهك يێ كێمتر نهبوو ژ وێ جيهادا صهحابییان كرى دهمێ بۆ جارا ئێكێ ئهڤ وهلاته ل سهر دهولهتا ئيسلامێ زێده كرين.
صهلاحهددين ل دهمهكى هات گهلهك يێ جودا نهبوو ژ ڤى دهمێ نوكه ئهم تێدا دژين:
ئهگهر ژ لايێ ناڤخۆيى ڤه ته بهرێ خۆ دابايێ دا بينى ئوممهت -ژ لايێ دهسههلاتدارییێ ڤه- وهكى رستكهكا قهتياى لێ هاتبوو، ههر مۆركهك بۆ خۆ ب لايهكى ڤه چووبوو، جيهانا ئيسلامى ل سهر هژمارهكا نه يا كێم ژ دهولهت وويلايهت وميـرنشينان يا لێكڤهكرى بوو، و ل ههر جههكى كهسهكى حوكم دكر وگهلهك جاران خۆ دهاڤێته سهر بهختێ نهيارێن ئيسلامێ وبازرگانى ب ئاخا ئيسلامێ دكر پێخهمهت كو ئهو دهستێ هاريكارییێ بۆ وى درێژ بكهن دژى حاكمهكێ دى يێ موسلمان.
ڕاستییا ئيسلامێ نێزيك بوو ل بهر خهلكى ئالۆز ببت، دهستهكێن بيدعهچى وخودانێن دلچوونان ب ناڤێ ئيسلامێ خهلك ئێخستبوونه بن دهستێ خۆ، وئهو وهسا تێ دگههاندن كو داخوازكهرێن دورست بۆ ئيسلامێ ئهون.
و ژ لايێ دهرڤهيى ژى ئهورۆپايا دل ب كين وخاچپهرێس ب ههمى ڤه خۆ لێكدابوو وئهو نێزيكى سهد سالان بوو ب عێل وعهساكر ڤه قيت كربوو ڕۆژئاڤايا جيهانا ئيسلامى، وهژمارهكا وهلات وباژێڕان ئێخستبوونه بن دهستێ خۆ، وقودسا پيـرۆز ب خۆ ئێك ژ وان باژێڕان بوو.
ئهڤه حالێ جيهانا ئيسلامى بوو ل سهدسالا شهشێ مشهختى، دهمێ خودێ صهلاحهددين بۆ ئوممهتێ هنارتى.. صهلاحهددين هات، وگاڤا وى ئوممهت د ڤى حالى دا ديتى، وى ڤيا گوهۆڕينێ بكهت، بارهكێ گران كهفته سهر ملان، ڕاسته ژ باشییا ئێغبالا وى ئهو بوو بهرى وى ب دهمهكێ كێم دو شێرێن دى يێن جيهادێ ڕێك بۆ وى خۆش كربوو، ئهو ژى عمادهددين وكوڕێ وى نوورهددين بوون، بهلێ مرن بهرى صهلاحهددينى گههشته ڤان ههر دووان، مرنێ ئهو برن وبارێ وان ژى بۆ صهلاحهددينى هێلا.
ئهڤ بــارێ گــران ب دورسـتـى ل سيه ودو سالییێ كهفتبوو سهر ملێن وى دهمێ ئهو ل مصرێ بوويه وهزير، ل سيه ودو سالییێ وى دهست پێ كر و ل پێنجى وحهفت سالییێ دهمێ ئهو مرى بارا پتر ژ هيڤییێن خۆ يێن مهزن وى ب جهـ ئينابوون، ب تنێ دو هيڤى نهبن مانه د دلى دا.. ههڤالێ وى (ئبـن شهدداد) دبێژت:
((ل سالا 548 -پشتى زڤڕاندنا قودسێ- صهلاحهددين د خواتر خواستنا لهشكهرێ مصرێ دهركهفت، برايێ وى (الملك العادل) سهرلهشكهر بوو، ل باژێڕێ عهسقهلانێ مه خاترا خواستنا لهشكهرى كر، صهلاحهددينى ڤيا د بهر لێڤا دهريايێ ڕا بزڤڕت وبۆ سهح وسوییان خۆ نێزيكى عهككايێ بكهت، كو هنگى د دهستێ خاچپهرێسان دا بوو، وهنگى دهم زڤستان بوو وڕێك يا ب سلامهتى نهبوو، مه گۆتێ: يا باش نينه ئهم د ڤێ ڕێكێ ڕا بچين، بهلێ وى گوهێ خۆ نهدا مه ودا ڕێ.. دهمهكى ئهز وئهو يێ دچين ئهو ل من زڤڕى وگۆت: بۆ ته بێژم كانێ چ د دلێ من دايه؟ من گۆتێ: بهلێ.. وى گۆت: چى گاڤا من بهر لێڤا دهريايێ (ساحلى) ههمى ستاند، ئهز دێ وهلاتى ل سهر هندهكان لێكڤهكهم ودێ وهصيهتا خۆ كهم وخاترا خۆ خوازم ودهمه دهريايێ و ب دويڤ وان دا چم وهندى عهرد ههيه دێ چم حهتا كافرهكى ل سهر ڕوییێ عهردى نههێلم يان ئهز بمرم..)).
ئهڤه ئێك.. يا دووێ: (ئبـن شهددادى) گـۆت: ((پاشى صهلاحهددينى گۆته من: ئهز دێ پسيارهكێ ژ ته كهم كيژ مرن ژ ههمییان بلندتر وشهريفتره؟ من گـۆتێ: مرنا د ڕێكا خودێ دا، وى گۆت: مهسهله ههمى ئهوه من دڤێت ب مرنا بلندتر وشهريفتر ئهز بمرم))، ئهڤه هيڤییا وى يا دووێ بوو.
ئهو چهپهرێ صهلاحهددينى جيهاد تێدا كرى چهپهرهكێ بهرفرههـ بوو، نه لايهكێ ب تنێ بوو، ونه جههكێ ب تنێ ژى، د گهل خاچپهرێسان بوو، د گهل ڕافزییان بوو، د گهل ئيسماعيلییان بوو، د گهل بيدعهچییان بوو..
ل مصرێ بوو، ل فلسطينێ بوو، ل شامێ بوو، ل جزيرێ بوو، ل كـوردسـتـانێ بوو.. وڕۆژا صهلاحهددين مــرى مـهملهكهتهكا ئێكگرتى ل بن ئالايێ سوننهت وجهماعهتێ دورست ژ ڤان وهلاتان ههمییان پێك دهات: مصر، يهمهن، ڕۆژهـهلاتا توونسێ، بهرلێڤێن دهريايـێ ل ژۆرییا ئهفريقيا، شام ب ههر پێنج دهولهتێن خۆ يێن نوكه ڤه هندهك دهڤهر ژ فلسطينێ تێ نهبن، د گهل گهلهك دهڤهرێن كوردستانێ ژى، ئهڤه ئهو مهملهكهته يا ديرۆكڤانان پشتى هنگى گـۆتییێ: دهولهتا ئهييووبییان.
❖ئهگهرێن سهركهفتنا صهلاحهددينى:
ل ڤێرێ پێنج ئهگهران ب كورتى بۆ سهركهفتنا صهلاحهددينى ئهم دشێين دهسنيشان بكهين:
1- چونكى صهلاحهددين مرۆڤێ خودێ بوو:
وبهرى نوكه مه بهحسێ ڤێ چهندێ كر، ومه ئاشكهرا كربوو كو دهمێ دبوو شهڕ بهرێ صهلاحهددينى بهس دما ل لايهكى.. لايێ خودێ، ووى داخوازا سهركهفتنێ ژ خودێ ب تنێ دكــر، وبــهرى هـنـگـى ل بــهرفــرههـیـیـێ وى خودێ دناسى ودينێ وى ب سهر دئێخست لهو ل تهنگاڤییێ خودێ د ههوارا وى دهات وئهو ب سهر دئێخست.
2- ب كارئينانا ڕێكێن سهركهفتنێ:
پـشـتـى صهلاحهددينى ب دورستى خۆ هێلايه ب هيڤییا خودێ ڤه وسهركهفتـن ژ وى ب تنێ خواستى، وى خهمهكا خهم ژ ئامادهكرنێ و ب كارئينانا ڕێكێن سهركهفتنێ ژى خوار، لهشكهرهكێ موكم ئامادهكر، پويته ب مهسهلا پهيداكرنا چهكى كر، ولايێ تهعبئێ ژى ژ بيـر نهكر، مرۆڤێن زانا كرنه د ناڤ لهشكهرى دا؛ دا جيهادێ ل بهر وان شرين كهن ودينى نيشا وان بدهن ونڤێژێ ل بهرا وان بكهن.
صهلاحهددينى لهشكهرێ خۆ ل سهر سێ پشكان لێكڤه كربوو:
- لهشكهرێ سولتانى: وئهڤ لهشكهره ههمى -يان بارا پتر- ژ كوردان پێك دهات، وئهو ههردهم د گهل صهلاحهددينى بوون وچو بێنڤهدان بۆ وان نهبوو.
- لهشكهرێ ميـران: وئهڤ لهشكهره ئهو بوو يێ د گهل وان ميران يێن صهلاحهددينى ڕاكرين، ل دهڤهرێن جودا جودا بوو، وههر جارهكا سولتان ههوجه ببايێ دهنارته ب دويڤ ڕا.
ـ لهشكهرێ (موتهطهووع): وئهڤه ئهو جيهادكهر بوون يێن ل دهمێ شهڕ وتهنگاڤییان خۆ دگههانده لهشكهرێ سولتانى.
وصــهلاحهددينى پــويـتـه ب چێكرنا چهكى ومين ومهنجهنيقان ژى دكر، ووى ميـرهك ب ناڤێ (ميـرێ دهريايێ) دانابوو كارێ وى ئهو بوو سهركێشییا (ئسطوولێ) ئيسلامى يێ بهحرى دكر.
3- صهلاحهددينى ڕێزێن موسلمانان كرنه ئێك ودوبهرهكى وژێكڤهبوون ژ ناڤبهرا وان ڕاكر وههمى ل بن ئالايێ ئيسلامێ كۆمكرن، وههر جارهكا موسلمان ل دۆر ئيسلاما دورست كۆم ببن وببنه ئێك دهست وئێك دل كهسهك نهشێت خۆ ل بهر بگرت.
4- ئارمانجا صهلاحهددينى ژ ههمى جيهادا خۆ بلندكرنا دينێ خودێ بوو وچو ددى نه، صهلاحهددينى بۆ چو گازییێن بهرتهنگ گازى نهدكر، وئارمانجا وى ب سهرئێخستنا چو گازییێن جاهلى ژى نهبوو، ههر وهلاتهكێ مرۆڤهكى سهرێ خۆ بۆخودێ لێ چهماندبا وهلاتێ صهلاحهددينى بوو، وههر جههكێ بانگێ خودێ لێ هاتبا بلندكرن جهێ صهلاحهددينى بوو.
5- صهلاحهددينى مهسهلا ئازادكرنا وهلاتێ ئيسلامێ كربوو مهسهلهكا خوڕى ئيسلامى، مهسهله نه مهسهلهكا نشتيمانى بوو، نه يا ههرێمى بوو، نه يا نهتهوهيى بوو، مهسهله مهسهلا ئيسلامێ وجاهليهتێ بوو، لهو د چهپهرێ صهلاحهددينى دا كورد ههبوون، عهرهب ههبوون، تورك ههبوون، فارس ههبوون، و د چهپهرێ بهرانبهر ژى دا كافرێن عهرهب ههبوون، ڕۆمى ههبوون، فرهنسى ههبوون، ئهلمانى وئنگليز ههبوون. شهڕ ل بن ناڤێ بلندكرنا ئالايێ ئيسلامێ دهاتهكرن، وژبلى ڤى ناڤى جيهانا ئيسلامى چو ناڤ ونيشانێن دى يێن جاهلى نهدناسيـن، يان ب تهعبيـرهكا دى (ئستيـراد) نهكربوون.
❖صهلاحهددين.. وخاچپهرێس:
جارهكێ مهزنێ باژێڕێ (كهرهكێ) يێ فهله، ئهوێ دگـۆتنێ: (ئهرناط)، پێ ل پهيمانا شهڕ ڕاوهستاندنێ دانا وهێرش دا سهر كاروانهكێ موسلمانان، پشتى زهلام ئێخسيـركرين وبهرى دهست ب كوشتنا وان بكهت هندهك گۆتنێن سهقهت د دهر حهقا ئيسلامێ دا گۆتن وگۆته ئێخسيـران: پا دێ بلا موحهممهد بێت ههوه ژ دهستێن من بينته دهر.
ئهرناطى پهيمان شكاند وئهزمانێ خۆ درێژكر!
سوحبهت گههشته صهلاحهددينى، گهلهك تێكچوو وسۆز دا دهرسهكا وهسا نيشا ئهرناطى بدهت ئهو چو جاران ژ بير نهكهت.. ئهڤ گۆتنا ئهرناطى ل سالا (582)ێ مشهختى هاتبوو كرن، ئينا صهلاحهددين ڕابوو كارێ لهشكهرێ خۆ كر وڤێ جارێ كره دلێ خۆ قودسێ ژ پيسییا خاچپهرێسان پاقژ بكهت، ل ههيڤا چارێ ژ سالا دى (سالا 583) صهلاحهددين دهركهفت.. وئهو بوو د ڤێ دهركهفتنێ دا شهڕێ (حطين)ێ چێبوو وصهلاحهددين تێدا ب سهركهفت، وپشتى شهڕى ئهرناط ب ئێخسيـرى كهفته دهستێ موسلمانان، هندهكان ئهو ئينا نك صهلاحهددينى، صهلاحهددينى گۆتێ: ئهڤرۆ ئهز پێش موحهممهدى ڤه دێ ته كوژم.. وشيـرهك ل ستويێ وى دا.
ل سالا (492)ێ مشهختى دهمێ خاچپهرێسان باژێڕێ قودسێ ژ دهستێ موسلمانان ئــيـنـايه دهرێ ديرۆكڤان دبێژن: وان حهفتێ هزار موسلمان كــوشــتـن. ودهمـــێ صهلاحهددينى ل سالا (583) يێ مشهختى قودس ژ دهستێن وان ئينايه دهر موسلمانان ب ڕهنگهكێ وهسا سهرهدهرى د گهل وان داگيـركهران كر ديرۆكڤانێن وان ب خۆ حهتا ئهڤرۆ ژى خۆ مهجبوور دبينن كو ب باشى بهحسێ وێ بكهن دهمێ موقارهنێ د گهل خۆ دكهن!
دهمێ صهلاحهددين هاتییه د قودسێ دا وى بڕيار دا چل ڕۆژان ڕێ بۆ فهلێن قودسێ بێته ڤهكرن؛ دا ههچییێ بڤێت ب تهناهى وسهربهستى دهركهڤت وبچته وى جهى يێ وى بڤێت، ووى بڕيار دا ههر زهلامهك دههـ ديناران پێش خۆ ڤه بدهت وههر ژنكهك پێنج ديناران، وههر بچويكهك دو ديناران بدهت دا ڕێ بۆ بێته ڤهكرن، ويێ ڤێ بهدهلێ نهدهت دێ ئێته ئێخسيـركرن، وههر چهنده صهلاحهددين وخاچپهرێس ل سهر ڤێ بهندێ پێك هاتن ژى بهلێ دهمێ بوويه دۆرا ب جهئينانا ڤێ بهندێ صهلاحهددينى هێشتا پتر دلۆڤانى ب وان بر، دهمێ وى ديتى گهلهك كهسێن لاواز وپيـر وبێ خودان د ناڤ فهلان دا ههنه وى بڕيار دا ڕۆژهكا تايبهت بۆ ڤان ڕهنگه مرۆڤان بێته دهسنيشان كرن وپاره ودهوار ل سهر وان بێنه لێكڤهكرن دا ب رحهتى وتهناهى ئهو بچن.
ل قودسێ پهتريكهكێ فهله ههبوو، مالهكێ زێده وى ههبوو، دهمێ ئهو ژ باژێڕى دهركهفتى وى مالێ خۆ ههمى د گهل خۆ بر، وهندى فهقيـرێن فهلان ژێ خواست كو ئهو پێش وان ڤه پاران بدهت ئهو ل بهر نههات وپاره پێش ئێكى ڤه نهدان، هندهكان گۆته صهلاحهددينى: ئهرێ بۆچى ئهم پارێن وى ژێ ناستينين وبدهينه موسلمانان؟ صهلاحهددينى گـۆت: ژ دههـ ديناران پێڤهتر ئهز تشتهكى ژێ ناستينم، وئهز قهت غهدرێ لێ ناكهم.
ديرۆكڤانێ ڕۆژئاڤايى (ستانلى بۆل) دبێژت: مهسهله گههشته هندێ سولتانهكێ موسلمان دهرسهك د قهنجییێ وخێرێ دا، دا پهتريكهكێ مهسيحى.
گــهلـــهك فهله ژ قودسێ دهركهفتن و ب لايێ ئهنطاكيايێ ڤه چوون، وئـــهو هــنــگــى د دهستێ خاچپهرێسان دا بوو، وتشتێ غهريب ئهو بوو مهزنێ ئهنطاكيايێ يێ فهله قهبويل نهكر ئهو فهله بميننه ل جهێ وى، لهو ئهو فهله نهچار بوون چوونه باژێڕێن موسلمانان، وموسلمانـان ب سنگهكێ بهرفرههـ ڤه پێشوازى ل وان كر.
ڕۆژا صهلاحهددين ب سهركهفتى ب ڤى ڕهنگى سهرهدهرى د گهل خاچپهرێسان كر، وڕۆژا ئهو شياينه موسلمانان وان ل وى جهێ ئهو دبێژن مهسيحى ئالايێ ئاشتییێ لێ بلند كربوو، حهفتێ هزار موسلمان كوشتن، وهندهك ب ساخى سۆتن!
❖صهلاحهددينى چ پێشكێش كرییه؟
ئهڤرۆ -مخابن- هندهك كهس د ناڤ مه دا ههنه دهمێ بهحسێ قههرهمانێ ئيسلامێ صهلاحهددينى دئێتهكرن لهشێ وان گران دبت ودبێژن: ما وى چ بۆ مه كرییه؟
ب ڕاستى ديرۆك باشترين شاهده ل سهر هندێ كو صهلاحهددين ئێك ژ (موجهددێن) سهدسالا شهشێ مشهختى بوو، وئهگهر صهلاحهددينى بۆ ڤێ ئوممهتێ تشتهك نهكربت ژبلى هندێ كو وى رووحا جيهادى د دلێن موسلمانان دا ساخكرى ئهو بهسى وییه.. ئهوێ ديرۆكا صـهلاحــهددينى بخوينت بــاش دێ زانــت كــانــێ ڤى سهركێشێ مهزن چ كرییه، ل ڤێرێ ئهم ب كورتى ئيشارهتێ دێ دهينه هندهك ژ وان (ئصلاحاتان) يێن وى كرين.
1- ژ لايێ دينى وعهقيدێ ڤه:
ئارمانجا صهلاحهددينى يا سهرهكى ئهو بوو بيـر وباوهرێن موسلمانان دورست بكهت ووان بيدعه وخرابییێن د ناڤ وان دا پهيدا بووين نههێلت، وههر ژ بهر ڤێ چهندێ بيدعهچییان پتر ژ جارهكێ بهرگهڕيانا كوشتنا وى كر، وحهتا ئهڤرۆ ژى هندهك دهستهكێن بيدعهچى وسهرداچووى لێ دگهڕيێن ناڤێ صهلاحهددينى د چاڤێن خهلكى دا كرێت بكهن ودهورێ وى كێم بكهن.
صهلاحهددينى دهمێ جهێ پێ خۆ ل مصرێ كرى بهرى ههر تشتهكى وى خهبات كر مهنههجێ سوننهتێ جارهكا دى ساخ بكهتهڤه پشتى كو ب دهستێن عوبهيدییان هاتییه مراندن، مهدرهسه ڤهكرن وبڕيار دا بانگ ب دورستى بێتهدان، مهزههبێ رافزییان يێ بێ بنيات ژ مهيدانێ ڕاكر و ل شوينێ مهزههبێ سوننى -و ب تايبهتى مهزههبێ شافعى- بهلاڤ كر.
دهمێ صهلاحهددين ب پاقژكرنا مصرێ ژ بيدعهيێن عهقائدى ڕابووى ديت عوبهيدییێن ڕافزى گهلهك بيدعه يێن ساخكرين و د ناڤ خهلكى دا بهلاڤكرين وهكى: گێڕانا شيلان وئاههنگان ب هلكهفتنا بوونا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-، ودانانا ديوانێن شينییێ ل ڕۆژا عاشوورائێ، وساخكرنا ڕۆژا نهورۆزێ.. وگهلهكێن دى. گاڤا حوكم كهفتییه د دهستێ صهلاحهددينى دا وى ئهڤ بيدعهيه ههمى ڕاكرن، وموسلمان ب دورستى ل ڕامانا (وهلائێ وبهرائێ) هشياركرن؛ دا ئهو پشتهڤانییا دين دوژمنان نهكهن، وهندى ژێ هاتى وى مرۆڤێن زانا ل وهلاتى زێدهكرن وهاريكارییا وان كر دا ئهو خهلكى ل ڕاستییا دينى ئاگههدار بكهن وبهرێ وان بدهنه حهقییێ وڕامانێن ئيسلاما دورست د دلێن وان دا نوى بكهنهڤه.
2- ژ لايێ جڤاكى ڤه:
تشتێ ژ ههمییان بهرچاڤتر يێ صهلاحهددين د جڤاكا خۆ دا پێ ڕابووى ئهو بوو: ئهو شيا خاڤى وسستییێ ل نك خهلكى نههێلت و ل شوينێ جڤاكهكا مجد وحهژێكهر بوو كارى پهيدا كهت نهخاسم ئهگهر ئهو كار جيهادا د ڕێكا خودێ دا بت، وئهو ب خۆ د ڤى لايى دا باشترين نموونه بوو ل سهر ڤێ چهندێ، خۆ دهمێ نساخییا مرنێ ژى ب سهر وى دا هاتى وى هزر دكر كانێ پشتى ئهو ساخ دبت دێ قهستا كيژ دهڤهرێ كهت بۆ جيهادێ، ووى دان وســتــانــدن د ڤــێ مــهسهلێ دا د گهل ههڤالێن خـۆ دكـر، ودويـمـاهـییـێ وى بـڕيـار دا گـاڤـا ژ نساخییێ ڕابوو قهستا وهلاتێ ڕۆمێ بكهت، و ژ بهر ڤێ حهژێكرنا وى يا بۆ جيهادێ قازییێ وى بڕيار دا شيـرێ وى د گهل وى بكهنه د قهبرى دا! صهلاحهددينى ب ڕهنگهكێ (عهمهلى) وبهرچاڤ جڤاكا خۆ ل سهر ڕهوشتێن باش پهروهردهكرن، وى ئهو فێرى تشتێ مجد كرن و ژ كارێن نه ژ ههژى دانه پاش.
صهلاحهددينى خويك وباج ژ سهر خهلكى ڕاكرن، دادى وعهدالهت بهلاڤكر ولێ گهڕيا هــهردهم ڕێــزێــن مـوسلمانان ئێكگرتى بهێلت ووان كـاران نـهكـهت يێن دلڕهشى ونـهڤيان پێ د نـــاڤ خــهلكـى دا بهلاڤ ببت، وههر ژ بهر ڤێ چـهنـدێ صـهلاحـهددين لێ دگهڕيا مرۆڤێ ب كێرهاتى دكره بهرپڕس وكار دئێخسته د دهستى دا وشيـرهت لێ دكر كو دلێ خهلكى نههێلت وزۆردارییێ ل كهسێ نهكهت. ب ڤى ڕهنگى صهلاحهددين شيا جڤاكا خۆ پاقژ بكهت.
3- ژ لايێ فێركرن وزانينێ ڤه:
صهلاحهددينى خهمهكا خهم ژ ڤى لايى ژى دخوار، وبهسى وییه بێژين ههر جههكێ ئهو چووبايێ وى مهدرهسهكا مهزن ددانايێ، بۆ نموونه: (مهدرهسا صالحییێ) ئهوا صهلاحهددينى ب مالێ خۆ ئاڤاكرى ئێك ژ مهزنترين مهدرهسێن ديمهشقێ بوو، ئاڤاهییهكێ بهرفرههـ بوو، ب ڕهخ ڤه جهێ نان پێژییێ وسهر شويشتنێ وچهند دكانهك ژى چێكرن.
وپشتى ڤهكرنا باژێڕێ قودسێ ل سالا (583) يێ، ئێكهمين كار ئهو پێ ڕابووى ئهو بوو وى مـهدرهسـهك ئاڤاكر؛ دا دهرسێن شريعهتى لێ بێنه خواندن، وههر چهنده صهلاحهددين -وهكى بارا پتر ژ كوردان- ل سهر مهزههبێ ئيمامێ شافعى بوو -خودێ ژێ ڕازى بت- بهلێ وه نهبت بێته هزركرن كو ئهو مهزههبییهكێ (موتهعهصصب) بوو، نــه خێر! وباشترين دهليل ل سهر ڤێ چهندێ ئهو بوو وى ل سالا 572 مهدرهسهك ب ناڤێ (مهدرهسا سيووفى) بۆ خــوانــدنــا مــهزهــهبـــێ حــهنـهفى ڤهكر، ههر وهسا وى بڕيار دا ههر چار مهزههبێن سوننییان ل مهدرهسێن مصرێ وشامێ بێنه خواندن، وبۆ ڤێ ئارمانجێ وى فهرمان دا زانايێن ههر چار مهزههبان ل ڤان مهدرهسان بێنه دانان؛ دا بهرێ فهقییان ژ تهعهصصوبا كـۆره بێته وهرگێڕان وهــزرا وان بــاش بهرفرههـ بت، وئهڤ چهنده ئێك ژ مهزنترين ئصلاحاتێن صهلاحهددينى بوو د لايێ فێركرن وزانينێ دا.
و د گهل (تهشجيعا) صهلاحهددينى بۆ دانهخواندنا گهلهك مهزههبان ل مهدرهسان بێى تهعهصصوب، بهلێ وى قهت ڕێ نهددا مهزههبێن پويچ وپهلاچه ل مهدرهسه ومزگهفتان بێنه خواندن، و ژ لايهكێ دى ڤه وى پشتهڤانییهكا مهزن بۆ نڤيسين وبهلاڤكرنا كتێبان دكر، وچێكرنا هندهك كارخانهيێن كاغهزێ ل سهر دهمێ صهلاحهددينى باشترين نموونهيه ل سهر پشتهڤانییا وى بۆ زانينێ.
4- ژ لايێ ئابۆرى وپيشهيى ڤه:
دادییا صهلاحهددينى يا كو مه بهحس ژێ كرى كارهكێ باش د خۆشكرنا لايێ ئابۆرى يێ جڤاكێ دا ههبوو، نهخاسم پشتى وى خويك وباج وگومرگ ژ سهر بازرگان وحهجییان ڕاكرين، ومالێ دهولهتێ ل سهر مرۆڤێن پێتڤى بهلاڤكرى.
صهلاحهددينى پويته ب چاندنێ وچێكرنا جۆ وسكران وگههاندنا ئاڤێ بۆ جهێن چاندنێ كر، ومهخسهدا وى ب ڤێ چهندێ ئهو بوو ئهو مللهتى ژ برسێ ڕزگار بكهت دا ههردهم بۆ بهڕهڤانییا ژ دين ووهلاتى يێ ئاماده بت.
سويك وبازار ل سهردهمێ صهلاحهددينى گهلهك ب ڕهواج كهفتبوون وئێكبوونا وان ههمى وهلاتان ل بن دهستێ صهلاحهددينى ودويركرنا خهگهرا صهليبییان كار د ڤێ چهندێ دا ههبوو، ودهرگههێ بازرگانییا ههڤپشك د ناڤبهرا مصرێ وهندهك وهلاتێن ئۆروپییان دا، وهكى ئيطاليايێ هاته ڤهكرن، وڤێ چهندێ مفايهكێ باش گههانده جڤاكا موسلمانان.
ل باژێڕێ طهرابلسا شامێ ل سهردهمێ صهلاحهددينى كارخانهيهكا چێكرنا كاغهزێ هاتبوو دانان، ودوير نينه ئهو كارخانهيا كاغهزێ ئهوا ل سالا (585) مشهختى (بهرانبهر 1189 زايينى) هاتییه دانان، كو دئێته هژمارتن ئێكهمين كارخانهيا كاغهزێ ل وهلاتهكێ ئـۆروپى دئێته دانان، دوير نينه ل بهر ڤێ كارخانهيا طهرابلسێ هاتبته چێكرن. ويا زانايه كو پشتى صهلاحهددينى ب نێزيكى چارسهد سالان ئنگلستانێ ژ نوى چێكرنا كاغهزێ زانى. وژبلى چێكرنا كاغهزێ گهلهك پيشهيێن دى ژى ل سهر دهمێ صهلاحهددينى پێشكهفتبوون وهكى: چێكرنا چهكى وجلكان وشويشێ و گهمى وپاپۆڕان..
❖ل دويماهییێ:
ل دويماهییێ مهسهلهكا فهر ههيه پێتڤییه بهحس ژێ بكهين، ئهو ژى ئهڤهيه:
نوكه گهلهك موسلمان ههنه دهمێ واقعێ مه يێ ئهڤرۆ دبينن ژ دلسۆزییا خۆ دبێژن: ئهم موسلمان ئهڤرۆ دپێتڤى سهركێشهكێ وهكى صهلاحهددينينه دا جارهكا دى سهرفهرازییا مه بزڤڕينتهڤه وڤى واقعى بگوهۆڕت.. ئهڤان ڕهنگه كهسان ههمى هزرا وان ئهوه مه موسلمانان ئهڤرۆ گرفتارییا سهركێشییێ ههيه.
و د گهل كو دهورێ سهركێشییێ د هشياركرنا مللهتى دا قهت نائێته ژ بيـركرن بهلێ يا ژ من ڤه مه گرفتارییا ئوممهتێ -بهرى يا سهركێشییێ- ههيه، وههر ڕۆژهكا ئوممهت پهيدا بوو سهركێش ب خۆ ژ جهرگێ وێ دێ پهيدا بت، ودوژمن ڤێ چهندێ باش دزانن لهو ههردهم ئهو سرنجێن بهنجكرنێ ل زهندكا ئوممهتێ ددهن.
سهركێش نه ژ عهسمانى دئێته خوارێ ونه ژ بن ئاخێ دهردكهڤت، ژ ناڤ مللهتى ڕادبت ودهستێ مللهتى دگرت ومللهته وى پێشڤه دبهت، ومللهت ئهگهر يێ مرى بت چو سهركێشێن زێــنــدى ژ ناڤ ڕانابن.. ئهو مللهتـێ صـهلاحـهددين ژ ناڤ ڕابووى مللهتهك بوو ل سهرفهرازییێ دگهڕيا، ب دويڤهلانكییێ وسهرشۆڕییێ ڕازى نهدبوو، ئيسلام دڤيا، وبۆ ئيسلامێ دژییا، و د ئيسلامێ دگههشت، ئهگهر نه صهلاحهددين نهدشيا مرییان زێندى بكهت وشهڕان پێ بدهته كرن.
سلاڤ ل صهلاحهددينى بت ڕۆژا بووى، وڕۆژا خۆ كرییه ئێك ژ مرۆڤێن خودێ، وڕۆژا دفنا خاچپهرێس وبيدعهچییان ل ئاخێ كێشاى، وڕۆژا پشتا خۆ دايه دنيايێ وقهستا ئاخرهتێ كرى: (فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ )(55)
