مرۆڤێن خودێ
د گرتيخانهيێن زۆرداران دا
( قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ )
ئهڤه گۆتنا مرۆڤهكى ژ مرۆڤێن خودێ بوو، كو يووسف پێغهمبهره -سلاڤ لێ بن-، دهمێ ژێ هاتییه خواستن كو ئێك ژ دووان بۆ خۆ هلبژێرت:
- يان بێ ئهمرییا خودێ بكهت وقهستا وى كارى بكهت يێ خودێ پێ نهخۆش.
- يان ژى گرتنێ وچوونا د گرتيخانهيێ ڤه..
ووى يا دووێ هلبژارت، ودهمێ وى گرتيخانه بۆ خۆ هلبژارتى ئهو يێ كهيفخۆش بوو ژى!
مرۆڤێن دنيايێ ئهوێن سهرڤه سهرڤه د تشتان دگههن، هزر دكـهن كـو گـرتـن ڕوهسـتـانـا ژ كارییه ودويرئێخستنا ژ ژيانییه، لهو ئێك ژ وان دهمێ بهحسێ گرتنا خۆ گوهـ لێ دبت ههست ب نهخۆشییهكا مهزن دكهت، بهلێ مرۆڤێن خودێ بهرێخۆدانا وان بۆ ڤێ مهسهلێ يا جودايه..
ديسا دێ بێژين: د ههڤڕكییا خۆ دا د گهل مرۆڤێن دنيايێ، مرۆڤێن خودێ تووشى گهلهك تهنگاڤییان دبن، زۆردار ههردهم دخوازن وان ئاستهنگان بێخنه د ڕێكا مرۆڤێن خودێ دا يێن وان ژ كارێ وان يێ پيرۆز پاشڤهلێ بدهت، بهلێ وهكى ههر جار هزرا وان خاڤ دهردكهڤت؛ چونكى چو ئاستهنگ نينن بشێن بهرێ وان ژ كارێ وان بدهته پاش، كو بهلاڤكرنا ڕۆناهییا خودێیه د ناڤ خهلكى دا.
گرتن، يان مانا ب كوتهكى د مال دا، ئهوا ب عهرهبى دبێژنێ: (الإقامه الجبريه)، ئێك ژ وان ئـاستهنگانه يێن ژ بهرێ وهره زۆردار دئێخنه د ڕێكا گازيكهرێن حهقییێ دا، يا ژ زۆرداران ڤه ئهوه ئهو ب ڤێ چهندێ دێ شێن دويراتییێ ئێخنه د ناڤبهرا مرۆڤێن خودێ وخهلكى دا، بهلێ ديرۆك شاهده كو ئهو د ڤێ هزرا خۆ دا دبێ فام بووينه؛ چونكى نهبوويه جارهكێ گرتن مرۆڤى ژ حهقییێ لێڤهكهت يان حهتا سست ژى بكهت. گرتن بۆ (ئيرادا) خودانى وهكى ئاگرییه بۆ زێڕى، كهنگى تو دێ زێڕێ عهسلى ناسى؟ ئهگهر ته ئهو ب ئاگرى جهڕباند، مرۆڤێ خودان ئيراده ژى هنگى دئێته نـاسـيـن ئـهگـهر ب سـهركـهفتن ژ گرتيخانهيێ دهركهفت بێى ئارمانجا خۆ ژ دهست بدهت.
گرتيخانه جههكێ عنتيكهيه، وسهرهاتییا مرۆڤێن وێ د ديرۆكێ دا هێشتا عنتيكهتره، گهلهك جاران هندهك كهس ژ سهر كورسيكا مهزناتییێ دئێنه ڕاكرن وبهرێ وان بۆ گرتيخانهيێ دئێتهدان، وگهلهك جاران ژى هندهك ژ گرتيخانهيێ يێن هاتينه دهرێخستـن وبهرێ وان بۆ كورسيكا مهزناتییێ يێ هاتییهدان!
(سجن) ئهڤ جـهـێ بـێ رهوش، ژ پێغهمبهران ههبووينه لێ ژياين، ژ چاكان، ژ زانا، ژ باشان و ژ خرابان ژى، هندهك جاران ئهڤ سجنه يا بوويه مهدرهسه ژ بۆ بهلاڤكرنا بـيـر وباوهران، وهندهك جاران ژى يا بوويه جهێ لێك داجڕيانا مرۆڤێن خراب..
گرتن.. ئاميرهتهكێ كهڤنه زۆرداران دژى نهيارێن خۆ ب كارئيناى، وهكى مه گـۆتى: يا ژ وان ڤه ئهو دێ شێن ب ڤێ چهندێ چرايێ ڕاستییێ ڤهمرينن وگازییا حهڤییێ بێ دهنگ كهن، بهلێ وێڤه ژ كيڤه دئێت! ئهگهر هندهك جاران ئهو شيابن لهشێن خودانێن ڕاستییێ بگرن وبهاڤێژنه د گرتيخانهيان دا، ئهو قهت وقهت نهشياينه دلێن وان داگير بكهن وهزرا وان دهستهسهر بكهن؛ چونكى ههر خودان ڕاستییهكێ ههبت دلهكێ ههى نائێته سجنكرن! دلهكه هــهردهم بــلــنــد بــهر ب مــهلـهكـووتا خودێ ڤه دفڕت، بهر ب عهسمانهكێ ساهى ڤه يێ پاقژ ژ ههمى ڕهشه عهوران.
ڕۆژا سولتان ل سهر زانايێ مهزن (عززێ كوڕێ عهبدسسهلامى) ب غهزهب هاتى وبڕيار داى وى بێخته ژێر مانا ب كوتهكى (إقامه جبريه) و د مالا وى دا وى بگرت، وى مرۆڤهك هنارته نك (عززى) دا ڤێ بڕيارا سولتانى بگههينتێ.. بهرسڤا ڤى زانايى بۆ قاصدێ سولتانى ئهو بوو گـۆتێ:((ئهڤه ئێك ژ قهنجییێن خودێ يێن مهزنه يێن وى د گهل من كرين، دڤێت ئهز شوكرا وى سهرا بكهم، دهمێ ئهز د مال دا دئێمه گرتن، ئهز نه ل مال دڕوينمه خوارێ، نه.. ئهز هــنــگــى يــێ د ناڤ بيستانهكى دا، ئهز شعوورێ ب كهيفخـۆشییێ دكهم چونكى دێ مينمه ب تنێ وبهطال بۆ كرنا عيبادهتێ خودێ، ئهڤه ديارییهكه خودێ دايه من، فلان كهس! هانێ بۆ ته ڤێ شهملكێ ديارى ژ من دا تو نڤێژان ل سهر بكهى، و ب خودێ ئهگهر من تشتهكێ دى يێ ب بهاتر ژ ڤێ شهملكێ ههبا ئهز دا دهمه ته..)).
ما نهتشتهكێ غهريبه ئێك مزگينییا گرتنا مرۆڤى بۆ مرۆڤى بينت، مرۆڤ ڕاببت تشتێ خۆ يێ ژ ههمییان ب بهاتر بۆ وى بكهته ديارى؟ ئهگهر ل نك مرۆڤێن دنيايێ يا غهريب بت، ل نك مرۆڤێن خودێ يا غهريب نينه ئهوێن گۆتنا يووسفى بۆ خۆ كرییه دوريشمه: ( قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ )
ڕۆژا پێغهمبهرێ خودێ مووسايێ كوڕێ عمرانى -سلاڤ لێ بن- هاتییه ديوانا فيـرعهونێ مصرێ دا بهرێ وى بدهته حهقییێ، وى ههڤڕكییا حهقییێ كر، ودهمێ مووساى چو ڕێك بۆ نههێلاين، شوينا فيرعهون ل زۆردارییا خۆ لێڤه ببت، ڕابوو دهست دا گهفان وگـۆت:(قَالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَٰهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ)(29)
فيـرعهونى دهست دا چهكێ زڕتهكییێ وگـۆت: ئهى مووسا، گهلهك درێژ نهكه، سويند بت تو خودايهكێ دى ژبلى من بناسى ئهز دێ ته هاڤێمه د زيندانێ دا وتو دێ ژ وان بى يێن گرتى..
ئهوێن ژ سجنێ دترسن ژ بهر هندێ دترسن چونكى ئهو ژ گهلهك خۆشییێن دنيايێ دوير دكهڤن، يان ژى چونكى هزر دكهن گرتن دێ بته ئاستهنگ د ڕێكا وان وئارمانجێ دا، بهلێ ل نك مرۆڤێن خــودێ ڤــان هــهردو ئــهگـهران چو بهايێ خۆ نينه: ئـهگـهر سـجـن دويـركـهفتنا ژ خۆشییێن دنيايێ بت، ئهو نه ئارمانجا مرۆڤێن خودییه.. ئهگهر ڕاوهستانا ژ كارى بت كارێ وان ل چو جها ڕاناوهسـتـت، كـارێ ژ دهرڤهى سجنێ ئهو پێ ڕادبن، ئهو دشێن د سجنێ ب خــۆ ژى ڤـه پێ ڕاببن، وگهلهك جاران ژى كارێ ئهو د سجنێ ڤه پێ ڕادبن ئهو نهدشيان ژ دهرڤهى سجنێ پێ ڕاببن.
د ديرۆكا مرۆڤێن خودێ دا بهرپهڕهك ههيه مرۆڤێن وهكى مه دهمێ دخوينن حێبهتى ڕادهوستـن وپسيار دكهن: ئهرێ ئهڤه چ ڕهنگێ مرۆڤان بوون؟
وئهو بهرپهڕێ ئهم ل ڤێرێ بهحس ژێ دكهين: كارێ نڤيسين ودانانا كتێبانه.. وهكى ئهم دزانين ئێك ژ كارێن مهزن يێن مرۆڤێن خودێ پێ ڕادبن نڤيسينا وان كتێبانه يێن بهرێ خهلكى ددهنه ڕێكا خودێ، ودانانا كتێبان كارهكه مرۆڤێن خودێ خۆ ل وى دهمى ژى پێ ڕادبوون دهمێ دهاتنه گرتن، وههر جارهكا برينێن وان خوين دزا، قهلهمێن وان خورتتر لێ دهــاتــن.. گــرانــییا قهيد وزنجيران دهستێن وان بهگال نهدكرن، وئهگهر ههوه هندهك نـموونه ل سهر ڤێ گۆتنێ بڤێن، كهرهم كهن:
•(شمس الأئمه السرخسي) كتێبا خۆ يا فقهى (المبسوط)، ئهوا نوكه د سيهـ جلدان دا چاپ بووى د گـرتيخانهيا (بـاوزجـنـد)ێ ڤـــه نـڤيسى بوو، پشتى وى هــنــدهك شــيـــرهت ل خاقانى كرين وخاقانى بڕيار داى وى بكهنه د چالهكێ دا، د بنێ چالێ دا ئهو دئاخفت وطهلهبێن وى ئاخفتنا وى دنڤيسى وئهڤ نڤيسينهيه بوويه (كتاب المبسوط).
•(ابن قتيبه) يێ قازى ل مصرێ، ل سهر دهمێ (ابن طولوونى) هاتبوو سجنكرن، كولهكهك د ديوارێ سجنا وى ههبوو طهلهبێن وى قهلهم وكاغهزێن خۆ دبرن ودچوونه بهر كولهكێ، وى ب دهنگهكێ بلند مهسهلێن علمى بۆ وان دگۆتن ووان دنڤيسى.
•(شيخ الإسلام ابن تيميه) خـودانـێ سهرهاتییا تايبهت د گهل گرتنێ ونهفییێ، بارا پتر ژ بهرههمێ خۆ د سجنێ ڤه نڤيسى بوو، ووى سجن كربوو مهدرهسهيا بچويك دهرس تێدا دگۆتنه گرتییان، لهو زۆرداران ئهڤ چهنده ژێ ديتى ڕابوون بهرێ وى دا (سجنهكا ئنفرادى) يا وهسا ئهو د هندهك نڤيسين خۆ دا دبێژت: خوزى سجنا من وهكى وان سجنان با يا جوهى وفهلان لێ دگرن! ودويماهییێ قهلهم وكاغهز ژى ژێ مهنعهكرن ئينا وى ب ڕهژییێ ل سهر ديوارى دنڤيسى!
•(شێخ ئهحمهدێ سهرههندى) ئێك ژ زانايێن هندێ يێن مهزن بوو، ل سالا 1014 مشهختى جههانگيـرى فهرمان ب گرتنا وى دا، و د گرتيخانهيا (كواليارێ) ڤه ئهو شيا چهند سهد كافرهكان موسلمان بكهت وسجنێ بكهته مهدرهسه ومزگهفت، ئينا چو ب مهلكى نهما بڕيار دا شێخ بێته بهردان.
• زانايێ كورد مهلا سهعيدێ نوورسى دهمێ ب دهستێ كهمالییێن بێ كهمال هاتییه گرتن ل سالا 1948، بڕيار ئهو بوو ئهو ب تنێ د مهزهلكهكێ ڤه بێته گرتن، وهندهك طهلهبێن وى ژى د مهزهلكهكێ ب ڕهخ مهزهلكا وى ڤه هاتنه گرتن، د ناڤبهرا ههدو مهزهلكان دا كولهكهكا بلند ههبوو سهيداى د مهزهلكا خۆ ڤه نامهيا (الحجه الزهراء) ل سهر هندهك كاغهزكێن بچويك دنڤيسى ودپێچان ودكرنه د قالكا شخاتێ دا و د كولهكێ ڕا دهاڤێتنه وێ مهزهلكا طهلهبێن وى لێ ووان كاغهزك ژ شخاتێ دئينانه دهر و د دهفتهرهكێ دا دنڤيسى.
•ل سالێن پێنجییان ژ سهدسالا بيستێ دهمێ هـــزرڤـــانــــێ مــهزن (سهييد قوطب) ل مصرێ هاتییه گرتن، وى پشكهكا مهزن ژ تهفسيرا خۆ (في ظلال القرآن) د سجنێ ڤه نڤيسى، ودهمێ دهسههلاتدارى هاتییێ دا وى بهرتيل بكهت وى گـۆت: ((ئهو تبلا بۆ شاهدهدانێ دئێته بلندكرن ل سهر خۆ قهبويل ناكهت پهيڤهكا ب تنێ ژى بۆ زۆردارهكى بنڤيست)).
ژ ڤان نـموونهيان بۆ مه ديار دبت كو گرتن قهت نهشيايه چو جاران سكرهكى د ناڤبهرا مرۆڤێن خودێ وئارمانجا وان دا ئاڤا كهت، ديسا گرتن نهشيايه ببته ئهو ئاميرهتێ ب سههم يێ مرۆڤێن خودێ ژ گۆتنا حهقییێ پاشڤه لێ بدهت:
•دهمێ (ئهبوو جهعفورێ مهنصوور) فهرمان داى ئيمامێ مهزن (ئهبوو حهنيفه) بێته جهلدهدان وگرتن، دهيكا (ئهبوو حهنيفهى) چوو سجنێ سهرا بدهت، گـۆتێ: كوڕێ من نوعمان! ئهو علمێ ژ قوتانێ وگرتنێ پێڤهتر چو فايده نهگههاندییه ته، ب بهر هندێ دكهڤت تو ژێ بڕهڤى! وى گـۆت: دادێ! ئهگهر من دنيا ڤيابا گهلهك يا ب ساناهى بوو ئهز بگههمێ، بهلێ من ڤيا خودێ بزانت كو من علم پاراست ونهفسا خۆ نهبره هلاكێ.
وهوين دزانن ئهو چاوا بوو وى علم پاراستى وخۆ نهبرییه هلاكێ؟
ڕۆژهكێ خهليفهى هنارته ب دويڤ ڕا وگۆتێ مه بڕيار دا تو ببییه قازى، (ئهبوو حهنيفهى) گۆتێ: ئهگهر تو بێژییه من يان دێ بییه قازى، يان د ڕويبارێ فوراتى دا دێ ته خهندقينم، ئهز دێ خهندقاندنێ هلبژێرم، ئهوێ ببته قازى دڤێت بهرى ههر تشتهكى ته وبنهمالا ته حوكم بكهت.. وئهز ب كێر ڤى كارى نائێم. خهليفهى گۆتێ: تو درهوان دكهى چاوا تو ب كێر نائێى ببییه قازى؟ ئيمامى گـۆت: ئهرێ چاوا تو مرۆڤهكێ درهوين دێ كهيه قازى؟ ئــهو بـــوو خـهليفهى بڕيار دا ئيمام بێته جهلدهدان وگرتن، وپشتى هاتییه بهردان ئهو ل بن (إقامه جبريه) هاته دانان حهتا مرى، وبهرى بمرت د وصيهتا خۆ دا گـۆت: ئهگهر ئهز مرم من ل وى جهى نهڤهشێرن يێ خهليفهى ب تهعدايى ژ خهلكى ستاندى، ئينا خهليفهى گـۆت: ب ساخییا خۆ، و ب مرنا خۆ ژى ئـهبـوو حـهنيفه بهلا خۆ ژ مه ڤه ناكهت! ب ڤى ڕهنگى ئيمامى علم پاراست وخۆ نهبره هلاكێ وئهڤه (موعادهلهيهكه) تێگههشتنا وێ ل نك مرۆڤێن دنيايێ گهلهك يا ب زهحمهته.
•ئيمام ئهحمهد پشتى ژ سجنێ هاتییه بهردان ڕۆژهكێ وى بهحسێ نهخۆشى وعهزابا خۆ بۆ ههڤالهكێ خۆ ڤهگێڕا، ههڤالێ وى كره گرى، ئيمامى گـۆتێ: ((نهگرى.. مـا كيژ چێتر بوو: ئهز كافر ببام يان وان ئهز عهزابدابام؟)) مادهم گرتنا وان بۆ ئيمامى بهرانبهر هندێیه ئهو ل سهر بيـر وباوهرێن خۆ بمينت، هنگى گرتن مهزنترين خهلاته وى وهرگرتى.
• (ئهبوو يهعقووبێ بوهيطى) ئێك ژ ههڤالێن ئيمامێ شافعى بوو، دهمێ موعتهزلییێن بيدعهچى ئهو سهرا مهسهلا (خلق القرآن) گرتى، وئهگهر وى پيچهكێ (موجامهله) د گهل وان كربا ئهو نهدهاته گرتن، وى دهستێن خۆ يێن زنجيركرى د پشت شفشێن سجنێ ڕا بلند دكرن ودگۆت: لازم ئهز د ڤێرێ ڤه بمرم؛ دا خودێ بزانت هندهك ههبوون سهرا ڤێ عهقيدێ د سجنان ڤه يێن مرين.
ووهسا چێبوو.. ئهو د سجنێ ڤه مر.
