خۆ پهروهردهكرنا ل سهر حسێبا دگهل نهفسێ
پشتى ئهم خۆ ل سهر هشیارییا ل خهطهرا نهفسێ پهروهرده دكهین، مهسهلهكا دى ههیه ههر پهیوهندى ب نهفسێ ڤه ههیه دڤێت ئهم خۆ ل سهر پهروهرده بكهین، ئهو ژى مهسهلا حسێبا د گهل نهفسێیه..
خۆ ب نهفسا خۆ ڤه موژیل بكه:
بهرى مرۆڤ حسێبێ د گهل نهفسا خۆ بكهت، یا فهره مرۆڤ خۆ ب نهفسا خۆ ڤه موژیل بكهت، ومهعنا خۆ موژیلكرنا ب نهفسێ ڤه ئهوه چو تشتهك د ژیانا مرۆڤى دا نهبت ئێكا هند ژ مرۆڤى چێ بكهت مرۆڤ ژ نهفسا خۆ رازى ببت و ژ وێ بێ ئاگههـ بمینت، وێ پهروهرده وپاقژ نهكهت، وهزر بكهت ئهو یێ تمام بووى، وچو كێماسى ل نك وى نهماینه ئهو خۆ ب چێكرن ودورستكرنا وان ڤه موژیل بكهت، وهندهك جاران ژى بهلكى ئهو ئعترافێ بكهت كو وى كێماسى ههنه بهلێ ئهو دلێ خۆ ب هندێ خۆش بكهت كو ئهو ژ گهلهك كهسان چێتره، یان ئهو ل دویڤ خهلهتى وكێماسییێن خهلكى بچت وبهژمێرت وكهیفا خۆ ب هندێ بینت كو ئهڤ خهلهتییه ل نك وى نینن، ڤێجا ئهڤ چهنده وه ل وى بكهت ئهو ژ خۆ رازى ببت، وهزرا هندێ نهكهت كو حسێبێ د گهل خۆ بكهت، وئهڤه دهسپێكا كهفتنێیه..
فوضهیلێ كوڕێ زهیدێ رهققاشى جارهكێ گۆته ههڤالهكێ خۆ: ((گهلهكییا مرۆڤان بلا ته ژ نهفسا ته مــوژیــل نهكهت، چـونـكـى مـهســهلـێ پهیوهندى ب تـه ڤــه ههیه، وهشیار بى نهچى ڕۆژا خۆ ل ڤێرێ ووێرا هه ب فلان تشت وبێڤان تشتى ڤه ببۆرینى، ژ بهر كو ئهو ههمى دێ ل سهر ته ئێته نڤیسین..)).
وهندهك زاهدێن ڤێ ئوممهتێ ههبوون هزر دكر موژیلبوونا ژ پهروهردهكرنا نهفسێ، وخۆ غافلكرنا ب وى تشتى یێ مفایێ ئاخرهتێ تێدا نهبت، ئهگهر خۆ یێ حهلال ژى بت، ڕهنگهكێ كوشتنێیه بۆ نهفسێ، ئهو كوشتنا خودێ ل سهر مه حهرام كرى، دهمێ گۆتى:
وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا(النساء 29)
د تهفسیرا ڤێ ئایهتێ دا فوضهیلێ كوڕێ عیاضى دگۆت: ژ نهفسا خۆ غافل نهبن، چونكى ههچییێ ژ نهفسا خۆ غافل ببت ئهو وى ئهو كوشت.
وكانێ چاوا بهطالییا لهشى گهلهك جاران بهرێ خودانى ددهته كارێن خراب، وهسا بهطالییا نهفسێ ژى مـرۆڤــى بــهر ب خرابییێ ڤـه دبــهت، وههر جارهكا مرۆڤى نهفسا خۆ ب حهقییێ ڤه موژیل نهكر، ئهو دێ مرۆڤى ب نهحهقییێ ڤه موژیل كهت، ومهزنترین نهحهقییا نهفس پێڤه موژیل دبت -ئهگهر مرۆڤى ئهو ب حهقییێ ڤه موژیل نهكر- ئهوه ئهو عهیبێن خۆ دێ ژ بیركهت ودێ مینته ب عهیبێن خهلكى ڤه، كارێ خۆ دێ كهته ئهو كێماسییێن خهلكى بهژمێرت، و د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ كهت، ئهگهر خۆ ب ناڤێ بهڕهڤانییا ژ سوننهتێ ودیاركرنا بیدعێ ژى بت!
ڕۆژهكێ هندهكان گۆته رهبیعێ كوڕێ خوثهیمى: ئهم نابینین تو بهحسێ عهیبێن كهسێ بكهى وبهاڤێیێ؟ وى گۆت: ((ئهز ژ نهفسا خۆ یێ رازى نینم حهتا وهسا بهطال ببم ڤێجا بهحسێ خهلكى بكهم، مرۆڤ د دهرحهقا گونههێن خهلكى دا ژ خودێ دترسن، بهلێ سهرا گونههێن خۆ دپشتڕاستن)).
هندهك كهس ههنه، بهلكى ب ناڤێ (إنكار المنكر) ژى بت، بیست وچار سهعهتان دان وستاندنێ ل سهر عهیب وكێماسى وخهلهتییێن خهلكى دكهن، وتو نابینى جارهكێ د ناڤ خهلكى دا ئهو بهحسێ كێماسییێن خۆ یان یێن ههڤالێن خۆ بكهن، ههر وهكى ئهو دبێ كێماسینه، یان بهراتهك ژ نك خودێ یا بۆ وان هاتى كو كێماسییێن خهلكى نائێنه غهفراندن، بهلێ یێن وان دغهفراندینه!
پشتى حهججاجێ ثهقهفى مرى، وهوین دزانن حهججاج كى بوو! مرۆڤهكى ل دیوانا موحهممهدێ كوڕێ سیرینى هاڤێتێ وگۆتنێن سهقهت د دهر حهقا وى دا گۆتن، ئبن سیرینى گۆتێ: ((برازا، خۆ بێ دهنگ بكه، حهججاج یێ چوویه نك خودایێ خۆ، وتو دهمێ دچییه نك خودایێ خۆ دێ بینى گونهها ژ ههمییان كێمر یا ته كرى ل بهر ته مهزنتره ژ مهزنترین گونهها حهججاجى كرى، وههر ئێك ژ ههوه وێ ڕۆژێ دێ ب خۆ ڤه موژیل بت، وبرازا تو بزانه كو خودێ دێ تۆلا وان ژ حهججاجى ستینت یێن وى زولم لێ كرى، كا چاوا دێ تۆلا حهججاجى ژ وان ستینت یێن زولم ل وى كرى، ڤێجا ژ ئهڤرۆ وێڤه خۆ ب عهیبێن كهسێ ڤه موژیل نهكه)).
سهرهدهرییهكا دورست د گهل نهفسێ بكه:
نهفسا مرۆڤى ژ زارۆكهكى ب زهحمهتتره دهمێ مرۆڤ سهرهدهرییێ د گهل دكهت، حهتا و بشێى زارۆكهكى قانع بكهى دڤێت هندهك جاران ل دویڤ بهردهى، هندهك جاران ب لایێ خۆ ڤه بكێشى، هندهك جاران یێ سست بى د گهل، هندهك جاران یێ دژوار.. نهفس ژى یا وهسایه، بهلكى ب زهحمهتتره ژى، ژ ئیمام عهلى دئێته ڤهگوهاستن، دبێژت: ((نهفس هندهك جاران دئێت وهنده جاران دچت، دهمێ ئهو دئێت هوین سوننهتان پێ بدهنهكرن، ودهمێ ئهو دچت كرنا فهرزان بهسه))
مهعنا: ههمى دهمان نهفسا مرۆڤى د ئێك حالهتى دا نینه، وچێ نـابـت بــۆ مــرۆڤــى ل دهمــێ نهفس دكهفته د حالهتێ سست وخاڤییێ دا مرۆڤ وى بارى لێ بـكـهت یــێ مـــرۆڤ لــێ دكـهت دهمێ ئهو یا گشت، ئهو كهسێ ب ڤى ڕهنگى بت، ئهو د سهرهدهرییا خۆ دا د گهل نهفسێ دێ تووشى ئاستهنگان بت، ودڤێت ئهم ژ بیر نهكهین كو ههڤیرێ مرۆڤى وهكى چیمهنتۆیێ نینه گاڤا جارهكێ ته كره د قالبى دا ڕهنگێ خۆ بگرت وئێدى نهئێته گوهاڕتن، بهلكى بهردهوام دڤێت مرۆڤ وى ههڤیرى قالب بدهت دا ئهو وى ڕهنگێ خۆ بهرنهدهت یێ مرۆڤى دڤێت.
هندهك كهس ههنه دهمێ حالێ هندهك زاهد وزانایێن پێشهوایێن ڤێ ئوممهتێ دخوینن، ووى حالێ بلند دبینن یێ ئهو گههشتینێ، وبهرێ خۆ ددهنه حالێ خۆ، ڕهنگهكێ (ئحباطێ) بۆ چێ دبت، ودبێژن: كانێ ئهم وكانێ ئهو!
وههر چهنده ئهڤ گۆتنه یا ڕاسته (كانێ ئهم وكانێ ئهو) چونكى ئهو ئهو بوون، وئهم ئهمین، بهلێ دو مهسهله ل ڤێرێ ههنه دڤێت ئهم ژ بیرا خۆ نهبهین:
•یا ئێكێ: ئهڤ مهوقفێن ژ وان هاتییه ڤهگوهاستن، ههر چهنده د ژیانا وان دا (ئهصل) بوون ژى، بهلێ ژ بهر كو ئهو ژى وهكى مه مرۆڤ بوون، ههمى جاران ئهو ب خۆ ژى ل وێ بلندییێ نهبوون. ما ته گوهـ ل وى صهحابى نهبوویه ئهوێ گۆتى: ئهزێ بوویمه منافق! وگاڤا هـهڤالێ وى گۆتییێ ئهو تو چ دبێژى؟ وى گۆت: دهمێ ئهز ل نك پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهزێ ب ڕهنگهكیمه، وگاڤا ئهز دزڤڕمه مال وتێكهلى ژن وعهیالى دبم ئهزێ ب ڕهنگهكێ دى.. مهعنا: وى ههست دكر كو نهفسا وى ههمى گاڤا وهكى ئێك نینه.
•یا دووێ: هندك تشت ههنه بهلكى بۆ وى كهسى واجب بن یێ بۆ خهلكى دبته پێشهوا وجهێ چاڤلێكرنێ، بهلێ ئهو بۆ كهسهكێ دى نهگههشتییه ڤێ دهرهجێ سوننهت بن، ئیمامهك ژ ئیمامێن تابعییان دبێژت: بهرێ مه دكره كهنى وسوحبهت دكرن، بهلێ پشتى ئهم بۆ خهلكى بووینه جهێ چاڤلێكرنێ ئهم نهشێین ئێدى بگڕنژین ژى!
مـهعـنـا: دڤـێـت مــرۆڤ بــزانــت كــو نهفس ژ نهفسێ یا جودایه، وخۆ ئێك نهفس ژى ل دهمهكى یا جودایه ژ دهمهكێ دى، وههر جارهكا مرۆڤى ڤیا ههمى نهفسان وهكى ئێك بدهته ڕێكێ، یان نفسا خۆ ل ههمى دهمان ب ئێك قانوونێ بهاژۆت، دێ تووشى گرفتارییێن مهزن بت، لهو دڤێت مرۆڤ ب دورستى سهرهدهرییێ د گهل نهفسا خۆ بكهت، زانایێ ناڤدار (ئبن جهوزى) بهحسێ خهلهتییا وان مرۆڤان دكهت یێن ب ئێك ڕهنگێ سهرهدهرییێ ههردهم د گهل نهفسا خۆ دكهن، ووێ بێ بار دكهن ژ ههمى ڕهنگێن خۆشییان ، پاشى دبێژت: ((خودان باوهرێ ب عهقل ههڤسارێ نهفسا خۆ بهرنادهت، وسستییێ د هاژۆتنا وێ دا ناكهت، بهلكى ل دهمێ بهرفرههییێ ئهو ههڤسارى ل دویڤ بهرددهت ودرێژ دكهت، ولێ ناشدینت، هندى ل سهر ڕێكێ بت، وگاڤا وێ ژ ڕێكێ لادا ئهو هێدى و ب نهرمى بهرێ وێ ددهته ڕێكێ، ئهگهر گوهدارى نهكر ئهو ب دژوارى دێ بهرێ وێ دهته ڕێكێ)).
ژ سهرڕاستكرنا نهفسێ بێ هیڤى نهبه:
مه گۆت: دڤێت مرۆڤ سهرهدهرییهكا دورست د گهل نهفسا خۆ بكهت، ههر وهسا مه گــۆت: ســـهرڕاســتـكرنا نــهفــسـێ زهحمهتهكا زێده پێ دڤێت، چونكى ئهو زوى ب زوى خۆ ب دهست مرۆڤى ڤه بهرنادهت، بهلێ د گهل هندێ ژى دڤێت مرۆڤ خۆ بێ هیڤى نهكهت، وبزانت كو ئهو چهند یا ئاسێ ژى بت، دویماهییێ ههر دێ ئێته سهر ڕێ ئهگهر مرۆڤ سهرى ژێ ڤهنهكهت.. وگوهدارییا ڤێ سهربۆڕێ بكهن:
داوودێ طائى ئێك ژ زانا وزاهدێن تابعییان بوو، ههڤالێ زانایێ مهزن ئهبوو حهنیفهى بوو، ل دهسپێكا خۆ یا علمى وهكى گهلهك كهسهكان حهز دكر خۆ بینته پێش وبهرێ خهلكى بدهته خۆ، لهو حهز دكر دهمێ ل حهلهقهیهكا علمى ئاماده ببا ئاخفتبا، ودان وستاندن د گهل زانایان كربا، ژ بهر ڤێ چهندێ وى گهلهك حهز ژ ئاخفتنێ دكر، ڕۆژهكێ ئهو ل نك ئهبوو حهنیفهى یـێ ڕوینشتى بــوو، ئیمامێ گۆتێ: بـابـێ سلێمانى، ئهڤه ئامیرهت مه باش ب دهست خۆ ئێخست، ومهخسهدا وى ب ئامیرتى علم بوو، داوودى گۆتێ: ڤێجا چ ما؟ ئهبوو حهنیفهى گۆتێ: ما ل وێرێ ئهم كارى پێ بكهین..
داوود ما هزرێن خۆ كرن، و د گهل نهفسا خۆ كهته حسێبێ، ئهڤه من علم ب دهست ئێخست، بهلێ ئهز شیایمه نهفسا خۆ وه لێ بكهم ئهخلاقێن زانایان ل نك خۆ پهیدا بكهت، كو (تهواضوع) وكێم ئاخفتن ئێك ژ گرنگترینێ وان ئهخلاقانه.. وى گۆته خۆ: نه! ڕابوو بڕیار دا سالهكێ ل حهلهقێن علمى ڕوینته خوارێ ونه ئاخڤت، دا نهفسا خۆ فێرى گرێدانێ بكهت، داوود دبێژت: هندهك جاران مهسهلهك دهاته هلێخستن، وهسا دلێ من دچوو ئاخفتنێ كا چاوا دلێ مرۆڤێ تێهنى دچته ئاڤێ، بهلێ من دگۆته خۆ: ڤێت تو نهئاخڤى!
پشتى سالهكێ ژ ڤێ (دهورا تهدریبى) یا وى خۆ ئێخستییێ، ئهو وه لێ هات، هزركرنا وى ژ ئاخفتنا وى پتر لێ هات، و ب ڤێ چهندێ ئهو شیا نهفسا خۆ بگرت..
ومرۆڤهكێ دى ژ ههڤچاخێن وى ههبوو دگۆتنێ: مووهررقێ عهجلى دبێژت: تشتهكێ ههى ئهڤه بیست ساله ئهزێ لێ دگهڕییێم وهێشتا من نهشیایه ب دهست خۆ بێخم. گۆتنێ: بابێ موعتهمرى! ئو چییه؟ وى گۆت: خۆ بێدهنگكرنا ل سهر وى تشتێ مایێ من تێ نهچت.
ئێك ژ وان بیست سالان، سیهـ سالان خۆ فێرى هندێ دكر نهئاخڤن، مایێ خۆ د وى تشتى نهكهن یێ مایێ وان تێ نهچت، بێدهنگى ل نك وان چێتر بت ژ ئاخفتنێ، حهتا دشیان دویماهییێ بگههنه مرادێ.. ڤێجا دڤێت ئهم ژ سهرڕاستكرنا نهفسێ بێ هیڤى نهبین.
وپشتى ڤێ ههمییێ ژ نوى (ئهصلێ مهسهلێ) دئێت.
حسێبێ د گهل نهفسا خۆ بكه:
مهسهلا حسێبا د گهل نهفسێ تشتهكێ بڤێت نهڤێته، یێ لازمه، وهكى مرنێ كا چاوا چو نهفس نینن ژ مرنێ خلاس ببن، وهسا چو نهفس نینن ژ حسێبێ ژى خلاس ببن، ڤێجا ته دڤێت ئهڤرۆ -د دنیایێ دا- حسێبهكا دژوار د گهل خۆ بكه، سوباهى -ل ئاخرهتێ- دهمێ تو بۆ نك خودایێ خۆ دئێیهبرن حسێبا ته دێ یا سڤك بت، وته دڤێت ئهڤرۆ حسێبێ د گهل خۆ نـهكــه، بــهلـێ سـوباهى حسێبا ته دێ یا دژوار بت، حهسهنێ بهصرى دبێژت: ((خودان باوهر ل سهر نهفسا خۆ یێ ڕاوستایه، بۆ خودێ حسێبێ د گهل نهفسا خۆ دكهت، وڕۆژا قیامهتێ حسێب ل سهر وان یا سڤكه یێن د دنیایێ دا حسێب د گهل خۆ كرى، و ل ڕۆژا قیامهتێ حسێب ل سهر وان یا دژواره یێن چو حسێب د گهل خۆ نهكرى)).
وشریكهك ئهگهر ته ههبت تو وئهو پێكڤه كارهكى بكهن، ئهگهر ئهو بزانت دهم بۆ دهمى تو دێ د گهل وى ڕوینى وحسێبا كارى د گهل كهى، ئهو دێ د كارێ خۆ دا یێ ڕێك وپێك بت، بهلێ ههر جارهكا وى دیت ته ئهو یێ ب پشت گوهـ ڤه لێداى، وتو چو حسێبێ د گهل وى ناكهى، ئهو دێ ب كهیفا خۆ كهڤت، ودویر نهگره ئهو ڤێ غهفلهتا ته بۆ خۆ ب دهلیڤه ژى بزانت وخیانهتێ ژى ل ته بكهت، ڤێجا حهتا تو ژ خیانهتا نهفسا خۆ بێیه پاراستن، حسێبێ د گهل وێ بكه..
خودایێ مهزن د ئایهتهكێ دا دبێژت:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (الحشر 18)
وئهڤه گازییهكه بۆ خودان باوهران كو ئهو ژ خودایێ خۆ بترسن، وحسێبێ د گهل نهفسا خۆ بكهن، وههر ژ ئهڤرۆ بهرێ خۆ بدهنێ كانێ وان چ بۆ سوباهییا خۆ بهرى خۆ هنارتییه.. بهرێ خۆ بدهنێ كانێ ههوه چ بۆ سوباهى كرییه، وئهڤ بهرێخۆدانه -وهكى سهیید قوطب خودێ ژێ رازى بت دبێژت- تێرا هندێ ههیه وى ل جهێن لاوازى وكێماسى وتهخسیرییێ هشیار بكهت، ئهگهر وى چهند خێر وباشى كربن ژى، ڤێجا پا دێ چاوا بت ئهگهر خێرێن وى دكێم بن؟ ئهڤه هشیاركرنهكه بۆ دلى دا ئهو پشتى هنگى نهنڤت، وبهرێخۆدانێ بهس نهكهت!
وئهگهر ههوه بڤێت گوهدارییا ڕهنگهكێ غهریب یێ حسێبا د گهل نهفسێ بكهن، گوهێ خۆ بدهنه ڤێ سهرهاتییا عنتیكه یا مرۆڤهكى ژ جیلێ پێشییێ یێ ڤێ ئوممهتێ، مرۆڤهك بوو دیرۆكێ ناڤێ وى بۆ مه نهڤهگێڕایه، لهو ئهم ناڤێ وى نزانین، وما بۆچییه ئهم ناڤێ وى بزانین؟ تێرا وى ههیه كو ئهو ملیاكهتێن كارى وى نڤیسى ناڤێ وى دزانن.. عهبدللاهێ كوڕێ قهیسى دبێژت: جارهكێ ئهم ل جیهادێ بووین، گازى هاته هلدێران كو ئهڤه دوژمن هات ڕابنه سهر خۆ، وئهو ڕۆژهك بوو گهلهك یا ب هڕ وبا بوو، زهلامهك ل نێزیكى من بوو، من گوهـ لێ بوو هێدى دگۆته خۆ:
- ئهى نهفسا من! بیرا ته دئێت ل فلان ڕۆژێ گاڤا من ڤیاى بچمه سنگێ شهڕى ته گۆته من: پا مال وعهیالێ ته! من گوهێ خۆ دا ته وئهز زڤڕیم، فلان ڕۆژێ ته گۆته من: مال وعهیالێ ته! دیسا من گوهێ خۆ دا ته وئهز زڤڕیم.. ئهز ب خودێ كهمه ئهڤرۆ ئهز دێ ته ل بهر دهستێ خودێ دانم، وى ڤیا دێ ته بۆ خۆ بهت ووى ڤیا دێ ته هێلت!
عهبدللاهـ دبێژت: من گۆت: ب خودێ ئهڤرۆ ئـــهز دێ بهرێ خۆ دهمــــه تـــه كانێ دێ چ كهى، من بهرێ خۆ دایێ، دهمێ هێڕشێ دهست پێ كرى ئهو بهرى ههمییان ب نك دوژمنى ڤه چوو، پاشى گاڤهكێ هێڕشا دوژمنى دژوار بوو وخهلك ڕهڤین، ئهو ما ل جهێ خۆ، وچهند لهشكهرێ مه پاشڤه هاتبا یان پێشڤه چووبا وى جهێ خۆ بهرنهددا، وپشتى شهڕ ب دویماهى هاتى من دیت ئهو یێ كوشتى بوو وپتر ژ شێست برینان د لهشێ وى دا ههبوون.
وحسێبهكا ژ ڤێ ژى دژوارتر: تهوبهیێ كوڕێ صوممهى ئێك ژ زاهدان بوو، جارهكێ حسێب د گهل خۆ كر گۆت: عهمرێ من شێست سالن، وشێست سال دبنه بیست وئێك هزار وپێنج سهد ڕۆژ، وئهگهر ههر ڕۆژهكێ من گونهههكا ب تنێ كربت، مهعنا بیست ئێك هزار وپێنج سهد گونههـ من یێن كرین، ڤێجا پا ئهگهر من ڕۆژێ دههـ گونههـ كربن دێ بنه چهند؟ پاشى گۆت: تێچوون بۆ من بت چاوا ئهز ب ڤان ههمى گونههان دێ بهرابهر خودایێ خۆ ڕاوهستم؟ وقێژییهك ڕاهێلا وكهفت..
وڕانهبوو!
وشهڤهكێ حهسهنێ بهصرى د مالا خۆ ڤه كره گرى، وگرییا وى درێژ بوو، حهتا دهنگێ وى گههشتیه جیرانان، سپێدێ هندهكان گۆتێ: ئهى ئیمام، ئهو شڤێدى ته خێر بوو ته هند كره گرى حهتا ته گرییا مه ژى ئینا؟ وى گۆت: من هزرێن خۆ كرن ومن گۆته خۆ: ئهى حهسهن! ما تـــو چ دزانى، بهلكى خودێ بهرێ خـــۆ دابته هندهك گونههێن تــه، وگۆتبت: تــو چ دكهى بكه ئهز چو كارى ژ ته قهبویل ناكهم.
بهلێ.. ئهڤه ئهو جیل بوو یێ لهشێن وان ل عهردى ودلێن وان ل عهسمانى، ژ بهر كو دلێن وان ب خودێ ڤه دگرێداى بوون.
