دەرگەهێ شەشێ
ناڤبڕا ئێكێ
پێناسەیا بیدعەیێ، ڕەنگێن وێ، ئەحكامێن وێ
1 - پێناسەیا بیدعەیێ:
بیدعە د زمانی دا یا وەرگرتییە ژ پەیڤا (البدع)، وڕامانا وێ ئەوە تشتەك بێ وێنەیەكێ كەڤن بێتە داهێنان، و ژ ڤێیە گۆتنا خودێ: [ بَدِيعُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْض - وخودێیە داهێنەرێ عەسمانان وعەردی ] (البقرة: 117)، یەعنی: وی ئەو بێ وێنەیەكێ كەڤن ئافراندینە، خودێ دبێژت: [ قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنْ الرُّسُل - تو ئەی موحەممەد بێژە بوتپەرێسێن مللەتێ خۆ: ئەز نە ئێكەمین پێغەمبەرێ خودێمە بۆ مرۆڤان هاتیم ] (الأحقاف: 9)، یەعنی: ئەز نە یێ ئێكێمە خودێ بۆ بەنییان هنارتی، وبەری من ژی گەلەك پێغەمبەر هاتینە.
ودئێتە گۆتن: فلانی بیدعەیەك دەرێخست، یەعنی: دەست ب ڕێبازەكا نوی كر یا كەسێ بەری وی نەناسی.
ودەرێخستنا بیدعەیێ دو ڕەنگن:
دەرێخستنا بیدعەیێ د عەدەتان دا، وەكی دەرێخستنا ئامویرەتێن نوی، وئەڤە تشتەكێ دورستە، چونكی بناخە د عەدەتان دا حەلالییە.
ودەرێخستنا بیدعەیێ د دینی دا، وئەڤە حەرامە، چونكی بناخە د دینی دا وەرگرتنە، پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ من أحدث في أمرنا هذا ما لیس منه فهو رد - هەچییێ تشتەكێ نـوی د ڤـی دینێ مە دا دەربێخت ئەو ل وی یێ زڤڕاندییە ](بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن )، و د ریوایەتەكێ دا هاتییە: [ من عمل عملاً لیس علیە أمرنا فهو رد - هەچییێ كارەكی بكەت ودینێ مە ل سەر نەبت ئەو یێ زڤڕاندییە ] (دصەحیحا موسلمی دایە ).
2 - ڕەنگێن بیدعەیێ:
بیدعەیا د دینی دا دو ڕەنگن:
•ڕەنگێ ئێكێ: بیدعەیا د گۆتن وباوەرییێ دا، وەكی گۆتنێن جەهمی وموعتەزلی ورافزییان، وهەمی دەستەكێن دی یێن سەرداچووی، وباوەرییێن وان.
•ڕەنگێ دووێ: بیدعەیا د عیبادەتان دا، وەكی عەبدینییا خودێ ب عیبادەتەكێ وی نە دانای، وئەو چەند پشكەكە:
پشكا ئێكێ: ئەوە یا د بناخەیێ عیبادەتی دا بت: وەكی كو عیبادەتەكێ چو بناخە د شریعەتی دا بۆ نەبن ئەو دەربێخت، وەكی نڤێژەك یان ڕۆژییەكا د شریعەتی دا هەر نەهەی ئەو دەربێخت، یان هندەك جەژنێن نەشەرعی وەكی جەژنا مەولوودێ دەربێخت.
پشكا دووێ: ئەوە یا زێدەیی بت ل سەر عیبادەتەكێ دورست، وەكی كو ركاعەتەكێ ل نڤێژا نیڤرۆ یان ئێڤاری زێدە كەت.
پشكا سییێ: ئەوە یا د ڕەنگێ كرنا عیبادەتەكێ دورست دا بت، وەكی كو ب ڕەنگەكێ نە یێ شەرعی بكەت، وەكی گۆتنا زكرێ شەرعی پێكڤە وەكی سترانان، وخۆوەستاندنا د كرنا عیبادەتان دا ب ڕەنگەكێ وەسا كو ژ سوننەتا پێغەمبەری - سلاڤ لێ بن دەركەڤت.
پشكا چارێ: ئەوە كو ئەو دەمەكی بۆ كرنا عیبادەتەكێ دورست دەسنیشان بكەت شریعەتی دەسنیشان نەكربت، وەكی دەسنیشانكرنا ڕۆژا نیڤا شەعبانێ وشەڤا وێ بۆ ڕۆژیگرتنێ وكرنا نڤێژان، وئەو ب خۆ ڕۆژی ونڤێژێن شەڤێ كارەكێ شەرعینە، بەلێ گرێدانا وان ب دەمەكێ تایبەت ڤە دەلیل پێ دڤێت.
3 - حوكمێ دەرێخستنا بیدعەیان د دینی دا ب هەمی ڕەنگێن وێ ڤە:
هەر بیدعەیەكا هەبت د دینی یا حەرامە وسەرداچوونە، ژ بەر گۆتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن-: [وإياكم ومحدثات الأمور، فإن كل محدثة بدعة وكل بدعة ضلالة - وهشیاری كارێن نوی دەرێخستی بن، چونكی هەر تشتەكێ نوی دەركەفتی بیدعەیە، وهەر بیدعەیەكا هەبت سەرداچوونە ] ( ترمذی ڤەدگوهێزت و دبێژت حەدیسەکا حەسەنا صەحیحە) وگۆتنا وی -سلاڤ لێ بن-: [ من أحدپ فی أمرنا هژا ما لیس منه فهو رد - هەچییێ تشتەكێ نوی د ڤی دینێ مە دا دەربێخت ئەو ل وی یێ زڤڕاندییە ](بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن )، و د ریوایەتەكێ دا هاتییە: [ من عمل عملاً لیس علیە أمــرنا فهو رد - هەچییێ كـارەكــی بكەت ودینێ مە ل سەر نەبت ئەو یێ زڤڕاندییە ](دصەحیحا موسلمی دایە )، وئەڤ هەردو حەدیسە دەلیلن كو هەر تشتەكێ د دینی دا نوی دەركەڤت بیدعەیە، وهەر بیدعەیەكا هەبت سەرداچوونەكا ل خودانی زڤڕاندییە، ومەعنا ڤێ ئەوە بیدعە د عیبادەتی وعەقیدێ دا یا حەرامە، بەلێ حەرامی ل دویڤ ڕەنگێ بیدعەیێ ژ حەرامییێ یا جودایە،، هندەك ژێ كوفرەكا ئاشكەرایە وەكی طەوافا ل دۆر قەبران وەك خۆنێزیككرن بۆ خودانێن وان قەبران، وپێشكێشكرنا قوربان وڤەكوشتییان بۆ وان، ودوعاكرنا ژ خودانێن قەبران، وخواستنا هاریكارییێ ژ وان، ووەكی گۆتنێن توندكارێن جەهمی وموعتەزلییان. وهندەك ژێ ژ ئامویرەتێن شركێنە، وەكی ئاڤاكرنا ل سەر قەبران وكرنا نڤێژێ ودوعایان ل نك، وهندەك ژێ فاسقییا د باوەرییێ دایە وەكی بیدعەیا خەوارج وقەدەری ومەرجئییان د گۆتن وباوەرییێن وان دا یێن دژی دەلیلێن شەرعی، وهندەك ژێ گونەهە وەكی نەئینانا ژنێ وڕابوونا ڕۆژیگری ل بەر ڕۆژی، وخەساندن ب مەخسەدا بڕینا شەهوەتێ (بەرێ خو بدە کتێبا :الٳعتصام یا شاطبی 2/37).
هشیاركرنەك:
هەچییێ بیدعەیێ بكەتە بیدعەیا باش وبیدعەیا خراب، ئەو یێ خەلەتە وكارێ وی دژی گۆتنا پێغەمبەرییە - سلاڤ لێ بن: [ فإن كل بدعة ضلالة ] چونكی پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- حوكم ل سەر بیدعەیان كرییە كو ئەو هەمی سەرداچوونە، وئەڤە یێ دبێژت: هەمی بیدعە سەرداچوون نینن، بەلكی هندەك بیدعەیێن باش هەنە.
(الحافظ ابن رجب) د (شرح الأربعین) ێ دا دبێژت: ((گۆتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- [ كل بدعة ضلالة ] ژ پەیڤێن كۆمكەرە، تشتەك ژ بن دەرناكەڤت، وئەو بناخەیەكێ مــەزنە ژ بناخەیێن دینی، وئەو وەكی گۆتنا پێغەمبەرییە -سلاڤ لێ بن-: [ من أحدث في أمرنا ما لیس منه فهو رد ] ڤێجا هەچییێ تشتەكێ نوی دەربێخت وبۆ دینی پالڤەدەت، وچو بناخە بۆ وی د دینی دا نەبت لێ بزڤڕت ئەو سەرداچوونە، ودین یێ ژێ بەرییە، ووەكی ئێكە د ڤێ چەندێ دا مەسەلێن عەقیدێ، یان كریار، یان گۆتنێن ئاشكەرا وڤەشارتی..).( جامع العلوم والحكم، بث 233).
وڤان چو دەلیل ل سەر هندێ نینن كو بیدعەیەكا باش هەیە، ژبلی گۆتنا عومەری - خودێ ژێ رازی بت - د دەر حەقا نڤێژێن تەراویحان دا: ((نعمت البدعة هذه - چ باش بیدعەیە ئەڤە)).
وئەو دبێژن: هندەك تشتێن نوی دەركەفتبوون سەلەفان حاشاتی لێ نەكر، وەكی كۆمكرنا قورئانێ د موصحەفەكێ دا، ونڤیسینا حەدیسێ.
وبەرسڤ ل سەر ڤێ چەندێ ئەڤەیە: هندی ئەڤ كارەنە بناخە د شریعەتی دا بۆ هەیە، وئەو نە د نوی دەركەفتینە، وگۆتنا عومەری: ((نعمت البدعة)) مەخسەدا وی پێ بیدعەیا زمانییە نە یا شەرعی، وتشتێ بناخەیەك د شریعەتی دا بۆ هەبت ئەو لێ دزڤڕت، وئەگەر هاتە گۆتن: ئەو بیدعەیە، مەخسەد پێ بیدعەیا زمانییە نەكو یا شریعەتییە، چونكی بیدعە د شریعەتی دا ئەو تشتە یێ چو بناخە د شریعەتی دا بۆ نەبت، وكۆمكرنا قورئانێ د ئێك كیتابێ دا بناخە د شریعەتی دا بۆ هەیە، چونكی پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- فەرمان ب نڤیسینا قورئانێ دكر، بەلێ ئەو یا نڤیسی وبژالە بوو، ئینا صەحابییان ئەو د موصحەفەكێ دا كۆم كر.
ونڤێژێن تەراویحان پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- هندەك شەڤان ل بەرا صەحابییێن خۆ كربوون، ودویماهییێ نەهات ترسیا ئەو ل سەر وان فەرز ببن، وصەحابی مان د ژیانا پێغەمبەری دا -سلاڤ لێ بن- وپشتی مرنا وی ژی كت كت ئەو دكرن، حەتا عومەری - خودێ ژێ رازی بت - ئەو ل سەر ئیمامەكی كۆم كرین وەكی كو وان ل دویڤ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- دكر، وئەڤە نە بیدعەیەكە د دینی دا.
ونڤیسینا حەدیسێ ژی بناخەیەك د دینی دا بۆ هەیە، وپێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- فەرمان ب نڤیسینا هندەك حەدیسان ل هندەك صەحابییێن خۆ كربوو، دەمێ وان ئەو داخواز ژێ كری، وئەبوو هورەیرەی - خودێ ژێ رازی بت - ل سەر دەمێ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- حەدیس دنڤیسی( د بنیات دا ب ڤى ڕهنگى هاتییه.. ودئێته زانین كو ئهبوو هورهیره مرۆڤهك بوو خواندن ونڤیسین نهدزانى، وئیمام ئهحمهد ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزت، دبێژت: كهس ژ من زاناتر نهبوو ب حهدیسا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- عهبدللاهێ كوڕێ عهمرى تێ نهبت ئهوى دنڤیسى، دهستویرى ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- خواست كو تشتێ ژ وى گوهــ لێ ببت ب دهستێ خۆ بنڤیست، ئینا پێغهمبهرى دهستویرى دایێ، بهرێ خۆ بده كتێبا: الحدیث والمحدثون، یا محمد محمد أبو زهو، بپ 125 (وهرگێڕ))، وترسا ژ نڤیسینا حەدیسێ ل دەمێ وی ئەو بوو ئەو وقورئان تێكەلی ئێك ببت، ودەمێ پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- مری، ئەڤ ترسە نەما، چونكی قورئان بەری مرنا وی تمام بووبوو وهاتبوو بنەجهكرن، ڤێجا موسلمانان پشتی هنگی حەدیس نڤیسی دا ژ بەرزەبوونێ بێتە پاراستن، وخودێ پێش ئیسلامێ وموسلمانان ڤە خێرا وان وان بنڤیست، كو وان كیتابا خودایێ خۆ وسوننەتا پێغەمبەرێ خۆ -سلاڤ لێ بن- ژ بەرزەبوونێ وكارێ بێ خێران پاراستی.
ناڤبڕا دووێ
دەركەفتنا بیدعەیان د ژینا موسلمانان دا،
وئەگەرێن وێ چەندێ
1 - دەركەفتنا بیدعەیان د ژینا موسلمانان دا:
ودو مەسەلە دكەڤنە د بن دا:
•مەسەلا ئێكێ: دەمێ پەیدابوونا بیدعەیان:
(شیخ الإسلام ابن تیمیة) - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت ( مجموع الفتاوى (10 / 354)): وتو بزانە كو گشت ئەو بیدعەیێن پەیوەندی ب زانین وعیبادەتان ڤە هەی ل دویماهییا دەمێ خەلیفێن راشدی پەیدا بووینە، وەكی پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆتی: [من يعش منكم فسيرى اختلافاً كثيراً، فعليكم بسنتي وسنة الخلفاء الراشدين المهديين - هەچییێ ژ هەوە بمینتە ساخ جودابوونەكا مەزن دێ بینت، ڤێجا سوننەتا من وسوننەتا خەلیفێن راشدی یێن سەرڕاست بگرن ] (ئەبوو داود و ترمذی ڤەدگوهێزن ، ترمذی دبێژت حەدیسەکا حەسەنا صەحیحە )، وئێكەمین بیدعە پەیدا بووی، بیدعەیا قەدەرێ، ویا ئرجائێ بوو، وبیدعەیا شیعاتییێ وخەوارجان بوو، ودەمێ موسلمان ژێكڤە بووین پشتی كوشتنا عوپمانی بیدعەیا حەروورییان پەیدا بوو، پاشی ل دویماهییا دەمێ صەحابییان قەدەری پەیدا بوون، ل دویماهییا دەمێ (ئبن عومەر وئبن عەبباس وجابر) ی وصەحابییێن وەكی وان - خودێ ژێ رازی بت، و ل نێزیكی وی دەمی مەرجئی پەیدا بوو، وجەهمی ل دویماهییا دەمێ تابعییان پەیدا بوون پشتی مرنا عومەرێ كوڕێ عەبدلعەزیزی، ودئێتە ریوایەتكرن كو ئەو ل وان هاتبوو هشیاركرن، وپەیدابوونا جەهمی ل خەراسانێ بوو ل دەمێ خیلافەتا هشامێ كوڕێ عەبدلمەلكی.
ئەڤ بیدعەیە د جیلێ دووێ دا پەیدا بوون هێشتا صەحابی د ساخ، ووان خۆ ل سەر كارێ بیدعەچییان نەرازی كر، پاشی بیدعەیا موعتەزلییان پەیدا بوو، وفتنە د ناڤبەرا موسلمانان دا پەیدا بوون، وژێك جودا بوونا د بیر وبۆچوونان دا دەركەفت، ومەیلا ل سەر بیدعە ودلچوونان دیار بوو، وبیدعەیا صووفیاتییێ ژی دەركەفت، وبیدعەیا ئاڤاكرنا ل سەر قەبران پشتی جیلێن چاك، وهۆسا چەند دەم بچت بیدعە پتر لێ دئێن.
•مەسەلا دووێ: جهێ پەیدابوونا بیدعەیان:
د مەسەلا پەیدابوونا بیدعەیان دا وەلاتێن موسلمانان هەمی وەكی ئێك نینن، (شیخ الإسلام ابن تیمیة) دبێژت: ((باژێرێن مەزن یێن كو صەحابییێن پێغەمبەرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- لێ ئاكنجی بووین وزانین وزانا ژێ دەركەتین پێنجن: هەردو حەرەم، وهەردو عراق، وشام، قورئان وحەدیس، وفقه وعیبادەت ژ وان دەركەفتییە، وهەر ژ ڤان باژێران هندەك بیدعەیێن بناخەیی ژێ دەركەفتینە، باژێرێ پێغەمبەری تێ نەبت، ل كووفە شیعاتی وئرجائی دەركەفتینە، وپشتی هنگی ل وەلاتێن دی بەلاڤبووینە، و ل بەصرا قەدەری وموعتەزلی وزوهدا خراب دەركەفتینە، وپشتی هنگی ل وەلاتێن دی بەلاڤبووینە، و ل شامێ ناصبی وقەدەری دەركەفتینە، وجەهەمی ل وەلاتێ خەراسانێ دەركەفتییە، وئەو ژ هەمی بیدعەیان خرابترە.
وپەیدابوونا بیدعەیان ل دویڤ دویركەفتنا جهییە ژ وارێ پێغەمبەرینییێ، ودەمێ موسلمان ژێكڤەبووین پشتی كوشتنا عوپمانی بیدعەیا حەروورییان پەیدا بوو، بەلێ باژێرێ پێغەمبەری ساخلەم ما ژ دەركەفتنا ڤان بیدعەیان، وئەگەر تشتەك ژ وان لێ هەبا ژی یێ ڤەشارتی بوو، وخودانێ وی ل نك وان یێ بێ بها ولۆمە لێكری بوو، وهندەك ژ قەدەرییان ل وێرێ هەبوون بەلێ دشەرمزار بوون، نە وەكی شیعاتییێ وئرجائێ ل كووفە، وئعتزالێ وبیدعەیێن زاهدان ل بەصرا، وناصبییان ل شامێ، ئەو دئاشكەرا بوون، و ب ڕێكێن دورست ژ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- هاتییە ڤەگوهاستن كو دەججال ناچتە مەدینێ، وزانین وباوەری لێ دئاشكەرا بوو حەتا دەمێ هەڤالێن مالكی، وئەو خەلكێ جیلێ چارێنە)) (مجموع الفتاوى: (20 / 300-3003)).
و ل سەر دەمێ هەر سێ جیلێن باشتر ل مەدینێ ئێكجار چو بیدعە نەبوون، وچو جاران چو بیدعە د بناخەیێن دینی دا ژێ دەرنەكەفتینە، وەكی كو ژ باژێرێن دی دەركەفتین.
2 - ئەگەرێن پەیدابوونا بیدعەیان:
تشتێ گومان تێدا نەهەی ئەوە خۆگرتنا ب كیتاب وسوننەتێ ڤە مرۆڤی ژ بیدعە وسەرداچوونێ رزگار دكەت، خودێ دبێژت: [ وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِه - و ژ تشتێ خودێ شیرەت پێ ل هەوە كری ئەڤەیە كو هندی ئیسلامە ڕێكا خودێ یا ڕاستە ڤێجا لێ هەڕن، ودویچوونا ڕێكێن بەرزەبوونێ نەكەن، ئەو دێ هەوە بژالە كەن وهەوە ژ ڕێكا خودێ یا ڕاست دویر كەن ] (الأنعام: 153).
وپێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ئەو چەندە ئاشكەراكر وەكی ئبن مەسعوود - خودێ ژێ رازی بت - ژێ ڤەدگوهێزت، دبێژت: پێغەمبەرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- خیچەك بۆ مە كێشا وگۆت: [ هذا سبیل الله - ئەڤە ڕێكا خودێیە ] پاشی هندەك خیچ ل لایێ وێ یێ ڕاستێ ویێ چەپێ كێشان، پاشی گۆت: [ وهذه سبل، على كل سبيل منها شيطان يدعو إليه - وئەڤە ژی ڕێكن، ل سەر هەر ڕێكەكێ شەیتانەك هەیە بۆ گازی دكەت ] پاشی ئەڤ ئایەتە خواند: [ وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون - و ژ تشتێ خودێ شیرەت پێ ل هەوە كری ئەڤەیە كو هندی ئیسلامە ڕێكا خودێ یا ڕاستە ڤێجا لێ هەڕن، ودویچوونا ڕێكێن بەرزەبوونێ نەكەن، ئەو دێ هەوە بژالە كەن، وهەوە ژ ڕێكا خودێ یا ڕاست دویر كەن. ئەڤ بەرێخۆدانا بەر ب ڕێكا ڕاست ڤە ئەوە یا خودێ شیرەت پێ ل هەوە كری، دا بەلكی هوین ب ڕێكا بجهئینانا ئەمرێ وی خۆ ژ عەزابا وی بپارێزن ](ئەحمەد و ئبن حببان و حاکم ڤەدگوهێزن ).
ڤێجا هەچییێ پشت بدەتە كیتاب وسوننەتێ، ڕێبازێن سەرداچوویی وبیدعەیێن نوی دەركەفتی دێ وی ب نك خۆ ڤە كێشن، وئەو تشتێن دبنە ئەگەرا پەیدابوونا بیدعەیان د ڤان كاران دا كۆم دبن:
نەزانینا ب ئەحكامێن دینی، دویكەفتنا هەوایێ نەفسێ، تەعەصصوب بۆ بیر وبۆچوون وكەسان، چاڤلێكرنا كافران.
وچەندەكێ ب بەرفرەهی دێ بەحسێ ڤان ئەگەران كەین:
•أ - نەزانینا ب ئەحكامێن دینی:
چەند زەمان ڤەكێشت، وخەلك ژ شوینوارێن پێغەمبەرینییێ دویر كەڤن، زانین كێم دبت ونەزانین بەلاڤ دبت، وەكی پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- بەحسێ وێ چەندێ كری دەمێ گۆتی: [ من يعش منكم فسيرى اختلافاً كثيرا- هەچییێ ژ هەوە یێ بژیت جوداهییەكا گەلەك دێ بینت ](ژ حەدیسەکێ یا ئەبوو داود و ترمذی ڤەدگوهێزن و ترمذی دبێژت حەدیسەکا حەسەنا صەحیحە )، ودەمێ گۆتی: [ إن الله لا يقبض العلم انتزاعاً ينتزعه من العباد، ولكن يقبض العلم بقبض العلماء، حتى إذا لم يبقِ عالماً اتخذ الناس رؤوساً جهالاً، فسئلوا فأفتوا بغير علم، فضلوا وأضلوا- هندی خودێیە زانینێ ب گرتن ژ بەنییان ناگرت، بەلكی ئەو زانینێ ب گرتنا زانایان دگرت، حەتا ئەگەر چو زانا وی نەهێلان مرۆڤ هندەك سەرێن نەزان بۆ خۆ ددانن، ڤێجا پسیار ژ وان دئێتەكرن وئەو بێ زانین فەتوایێ ددەن، ڤێجا دسەردا دچن وخەلكی ژی د سەردا دبەن ] ( جامع بيان العلم وفضله لابن عبد البر (1 / 180))، ڤێجا ژ زانینێ وزانایان پێڤەتر كەس بەرانبەری بیدعەیان ڕاناوەستت، ڤێجا ئەگەر زانین وزانا نەمان دەلیڤە بۆ بیدعەیان ڤەدبت كو ئاشكەرا ببن وبەلاڤ ببن، وبۆ بیدعەچییان ژی كو ب بزاڤ بكەڤن.
•ب - دویكەفتنا هەوایێ نەفسێ:
هەچییێ پشت بدەتە كیتاب وسوننەتێ ئەوی دویكەفتنا هەوایێ خۆ كر، وەكی خودێ گۆتی: [ فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنْ اللَّهِ - ڤێجا ئەگەر وان بەرسڤا تە نەدا، ووان چو هێجەت نەمان، تو بزانە كو هەما ئەو دویكەفتنا دلچوونێن خۆ دكەن، وكەس ژ وی بەرزەتر نینە یێ دویكەفتنا دلچوونێن خۆ بكەت بێی وی هیدایەتەك ژ نك خودێ هەبت ] (القصص: 50).
وخودێ دبێژت: [ أَفَرَأَيْتَ مَنْ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّه- ئەرێ ڤێجا تە ئەی موحەممەد ئەو كەس دیتییە یێ دلچوونا خۆ بۆ خۆ كرییە خوداوەند، ڤێجا هەر تشتەكێ دلێ وی بخوازت ئەو وی دكەت، وخودێ پشتی زانین گەهاندییێ وچو هێجەت بۆ نەهێلاین ئەو بەرزەكر، لەو ئەو گوه نادەتە چو شیرەتان، ووجەكێ بۆ خۆ ژێ وەرناگرت، وخودێ خەتم ل سەر دلێ وی دایە، ڤێجا ئەو د تشتەكی ناگەهت، وپەردە ل سەر چاڤێن وی داناینە، لەو ئەو دەلیلێن خودێ نابینت؟ ڤێجا پشتی خــودێ ئەو بەرزەكری كـی هەیە بەرێ وی بدەتە حەقییێ وڕێكێ نیشا بدەت؟ ] (الجاثیة: 23).
وبیدعە هەما تەڤنێ هەوایێ نەفسێیە یێ دویكەفتن بۆ دئێتەكرن.
•ج - تەعەصصوب بۆ بیر وبۆچوون وزەلامان:
تەعەصصوبا بۆ بیر وبۆچوون وزەلامان بەرێ مرۆڤی ژ دویكەفتنا دەلیلی وزانینا حەقییێ وەردگێڕت، خودێ دبێژت: [ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا - وئەگەر خودان باوەران ب شیرەتكاری ڤە گۆتە سەرداچوویان: دویچوونا وێ بكەن یا خودێ ئینایە خوارێ ژ قورئانێ وڕێنیشادانێ، ئەو ل سەر چاڤلێكرنا پێشییێن خۆ یێن بوتپەرێس ڕژدییێ دكەن ودبێژن: ئەم دویكەفتنا دینێ هەوە ناكەین، بەلكی دێ دویكەفتنا وێ كەین یا مە باب وباپیرێن خۆ ل سەر دیتین ] (البقرة: 170).
وئەڤەیە عەدەتێ خودانێن تەعەصصوبێ ئەڤرۆ، ژ هندەك دویكەفتییێن مەزهەبێن صووفییان وقەبرپەرێسان، ئەگەر ئەو بۆ دویكەفتنا كیتاب وسوننەتێ هاتنە خواستن ودا وان تشتێن دژی كیتاب وسوننەتێ نەكەن، ئەو مەزهەب وشێخ وباب وباپیران دێ بۆ خۆ كەنە هێجەت.
•د - چاڤلێكرنا كافران:
وئەڤە ژ هەمی تشتان پتر خودانی دئێختە بیدعەیان، وەكی د حەدیسا ئەبوو واقدێ لەیپی دا هاتی دبێژت: ئەم د گەل پێغەمبەرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- دەركەفتینە حونەینێ، وئەم د ئیسلامێ دا هێشتا دنوی بووین، وموشركان دارەك هەبوو ل دۆر كۆم دبوون وچەكێ خۆ تێ ددانا، دگۆتنێ: (ذات أنواط) ئینا ئەم د بەر دارەكێ ڕا بۆرین ڤێجا مە گۆت: ئەی پێغەمبەرێ خودێ بۆ مە ژی (ذات أنواط) ەكێ بدانە كا چاوا وان (ذات أنواط) ەك هەی، ئینا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ الله أكبر! ئەڤە ئەو ڕێكن! ئەز ب وی كەمە یێ نەفسا من د دەستی دا وەكی ئسرائیلییان گۆتییە مووسایی: [ اجْعَل لَنَا إِلَهاً كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ - بۆ مە ژی صەنەمەكی چێكە دا بۆ خۆ بكەینە خوداوەند، وەكی كا چاوا ڤی مللەتی هندەك صەنەم هەنە عیبادەتی بۆ دكەن، مووسای گۆتە وان: ئەی مللەتۆ هندی هوینن هوین مەزنییا خودێ نزانن، وهوین نزانن كو پەرستن ب تنێ بۆ خودێیە ] (الأعراف: 138) هوین دێ ل ڕێكێن یێن بەری خۆ چن ].
ڤێجا ئەڤ حەدیسە هندێ دگەهینت كو چاڤلێكرنا كافران بوو ئێكا هند ژ ئسرائیلییان چێكری ئەو ڤێ داخوازا كرێت بكەن، كو مووسا خودایەكی بۆ وان بدانت دا ئەو پەرستنێ بۆ بكەن، وئەو بوو هندەك صەحابییێن موحەممەدی ژی -سلاڤ لێ بن- پالداین كو ئەو دارەكا تبەڕەك بۆ وان بدانت، وئەڤە واقعێ نوكەیە ژی، پترییا موسلمانان چاڤ ل كافران دكەن د كارێن وان یێن بدعی وشركی دا، وەكی چەژنێن بوونێ، وگێڕانا ڕۆژ وحەفتییان بۆ هندەك كارێن تایبەت، وگێڕانا ئاهەنگان ب هلكەفتنێن دینی وبیرهاتنان، ودانانا پەیكەران، وگێڕانا تازییان، وبیدعەیێن جەنازان، وئاڤاكرنا ل سەر قەبران، وگەلەك تشتێن دی.
ناڤبڕا سییێ
هەلویستێ ئوممەتا ئیسلامی ژ بیدعەچییان،
ومەنهەجێ سوننییان د رەددا وان دا
1 - هەلویستێ سوننییان ژ بیدعەچییان:
ژ بەرێ وەرە حالێ سوننییان ئەوە ئەو بەرسڤا بیدعەچییان ددەن، ورەدێ ل سەر بیدعەیێن وان دكەن، ووان ژ كرنا بیدعەیەیان پاشڤە دبەن، وئەڤە هندەك نموونە بۆ تە ل سەر وێ چەندێ:
(أ) دەیكا دەردائی دبێژت: جارەكێ بابێ دەردائی ب عێجزی ڤە هاتە نك من، من گۆتێ: تە چیە؟ وی گۆت: ب خودێ تشتەكی ژ كارێ موحەممەدی ئەز ل نك وان نابینم ئەو تێ نەبت ئەو هەمی پێكڤە نڤێژێ دكەن ( بوخاری ڤەدگوهێزت).
(ب) عومەرێ كوڕێ یەحیای دبێژت: من گوه ل بابێ خۆ بوو ژ بابێ خۆ ڤەدگوهاست گۆت: ئەم بەری نڤێژا سپێدێ ل بەر دەرێ عەبدللاهێ كوڕێ مەسعوودی كۆم دبووین، ودەمێ ئەو دەردكەفت ئەم د گەل دچووینە مزگەفتێ، ئینا ئەبوو مووسایێ ئەشعەری هاتە نك مە، وگۆت: هێشتا بابێ عەبدررەحمانی دەرنەكەفتییە نك هەوە؟ مە گۆت: نە، ئینا ئەو ژی ل نك مە ڕوینشت حەتا ئەو دەركەفتی، ودەمێ ئەو دەركەفتی ئەم هەمی ڕابووینەڤە، ئەبوو مووسایی گۆت: ئەی بابێ عەبدررەحمانی نوكە من تشتەك ل مزگەفتێ دیت ب دلێ من نەبوو، و - حەمد بۆ خودێ بت - ژ باشییێ پێڤەتر من چو نەدیتییە، وی گۆت: ئەو چیە تە دیتی؟ ئەبوو مووسایی گۆت: ئەگەر تو مایە ساخ دێ بینی، من هندەك مرۆڤ ل مزگەفتێ دیتن خەلەك خەلەك ل هیڤییا نڤێژێ ڕوینشت بوون، و د ناڤ هەر خەلەكەكێ دا زەلامەك هەبوو، وهندەك بەرك د دەستێن وان دا هەبوون، وی زەلامی دگۆت: سەد تەكبیران بدەن، وان سەد تەكبیر ددان، ودگۆت: سەد جاران بێژن (لا إلە إلا الله)، وان سەد جاران ئەو دگۆت: سەد جاران بێژن: (سبحان الله) وان سەد جاران ئەو دگۆت، عەبدللاهی گۆتێ: وتە چ گۆتە وان؟ گۆت: من چ نەگۆتێ ئەز ل هیڤییا گۆتنا تە یان فەرمانا تە مام، گۆت: بلا تە فەرمان ل وان كربا كو ئەو گونەهێن خۆ بهژمێرن وتە كەفالەت دابایێ كو چو خێرێن وان بەرزە نابن؟
پاشی ئەو چوو وئەم د گەل، حەتا هاتییە خەلەكێ ژ وان خەلەكان و ل هنداڤی وان ڕاوەستا وگۆت: ئەڤە چیە ئەز دبینم هوین دكەن؟ وان گۆت: ئەی بابێ عەبدررەحمانی، ئەڤە هندەك بەركن ئەم زكری پێ دهژمێرین، وی گۆت: جارێ گونەهێن خۆ بهژمێرن، وئەز كەفیل تشتەك ژ باشییێن هەوە بەرزە نەبت، وەی بۆ هەوە ئەی ئوممەتا موحەممەدی، هوین چەند زوی دچنە هیلاكێ! ئەڤە صەحابییێن وی دساخن، وئەڤە جلكێن وی هێشتا نەڕزینە، وئامانێن وی نەشكەستینە، وئەز ب وی كەمە یێ نەفسا من د دەستی دا: یان هوین ل سەر دینەكینە چێتر ژ دینێ موحەممەدی، یان ژی هوین دەرگەهەكێ سەرداچوونێ دێ ڤەكەن، وان گۆت: ب خودێ بابێ عەبدررەحمانی ژ خێرێ پێڤەتر مە چو نەڤیایە، وی گۆت: چەند كەس هەنە خێر دڤێن وناگەهنێ، پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- بۆ مە بەحسێ مللەتەكی كرییە قورئانێ دخوینن بەلێ ئەو ژ هەستییێ سنگێ دەرباز نابت، وئەز ب خودێ كەمە ئەز نزانم بەلكی پترییا وان ژ هەوە بن، پاشی پشت دا وان، عەمرێ كوڕێ سەلەمەی دبێژت: مە دیت پترییا وان ل ڕۆژا نەهرەوانێ د گەل خەوارجان شەرێ مە دكر(دارەمی ڤەدگوهێزت ).
(ج) زەلامەك هاتە نك ئیمام مالكێ كوڕێ ئەنەسی - خودێ رەحمێ پێ ببەت - وگۆتێ: ل كیرێ ئەز ئیحرامان بكەمە بەر خۆ؟ وی گۆتێ: ژ وی جهی یێ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- دەسنیشان كری ووی ب خۆ ئیحرام لێ كرینە بەر خۆ، زەلامی گۆت: وئەگەر من ل جهەكێ دویرتر ژ وی جهی ئیحرام كرنە بەر خۆ؟ مالكی گۆتی: ئەز وێ چەندێ نابینم، زەلامی گۆت: و چ نەخۆشی بۆ تە د وێ چەندێ دا هەیە؟ مالكی گۆت: ئەز دترسم فتنە ب سە تە دا بێت، وی گۆت: ما چ فتنە د زێدەكرنا خێرێ دا هەیە؟ مالكی گۆت: خودێ دبێژت: [ فَلْيَحْذَرْ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ - ڤێجا ئەوێن بێ ئەمرییا پێغەمبەرێ خودێ دكەن بلا ژ هندێ بترسن كو فتنەك ونەخۆشی ب سەر وان دا بێت، یان عەزابەكا ب ئێش ونەخۆش ل ئاخرەتێ بگەهتە وان ] (النور: 63) وما چ فتنە ژ وێ مەزنترە قەنجی وسەراتییەك بۆ تە بێتەدان بۆ پێغەمبەرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- نەهاتبتە دان؟! (ئەبوو شامە ڤێ چەندێ د کتێبا(الباعث على إنكار البدع والحوادث) دا ژ ئەبوو بەکر ئەلخەلالی ڤەدگوهێزت، بپ 14 )
ئەڤە نموونەیەكە، وهێشتا زانا ل هەمی دەمان رەددا بیدعەچییان دكەن، وحەمد وسوپاسی بۆ خودێ بت.
2 - مەنهەجێ سوننییان د رەددا ل سەر بیدعەچییان دا:
مەنهەجێ وان د وێ چەندێ دا ل سەر كیتاب وسوننەتێ یێ ئاڤاكرییە، وئەو ئەو مەنهەجە یێ قەناعەتێ پەیدا دكەت وهەڤڕكی بێ دەنگ دكەت، ل سەری هێجەت وگومانێن وان دئینن پاشی بەرسڤێ ل سەر ددەن وڕادكەن، وئەو دەلیلان ژ كیتابێ وسوننەتێ ل سەر هندێ دئینن كو واجبە پێگیری ب سوننەتێ بێتەكرن، وپاشڤەلێدان ژ بیدعەیێن نوی دەركەفتی بێتەكرن، ووان گەلەك كتێب د ڤێ چەندێ دا نڤیسینە، و د كتێبێن خۆ یێن عەقیدێ دا وان رەددا شیعە وخەوارج وجەهمی وموعتەزلی وئەشعەرییان كرییە د گۆتنێن وان یێن نوی دەركەفتی دا د بناخەیێن باوەرییێ وعەقیدێ دا، ووان هندەك كتێبێن تایبەت ل سەر وێ چەندێ نڤیسینە، وەكی ئیمام ئەحمەدی كتێبەك د رەددا جەهمییان دا نڤیسی، وهندەك ئیمامێن دی ژبلی وی كتێب د ڤێ چەندێ دا هەنە، وەكی عوثمانێ كوڕێ سەعیدێ دارەمی، ووەكی د كتێبێن (شیخ الإسلام ابن تیمیة) ی وشاگردێ وی (ابن القیم) ی دا هاتی، وشێخ موحەممەدێ كوڕێ عەبدلوەههابی، وگەلەكێن دی ژ وان رەددێن وان ل سەر ڤان دەستەكان كرین، و ل سەر قەبرپەرێس وصووفییان ژی، وكتێبێن تایبەت یێن كو رەددا بیدعەچییان دكەن گەلەكن.
•ژ وان بۆ نموونە ژ كتێبێن كەڤن:
1 - كتاب الاعتصام للإمام الشاطبي.
2 - كتاب اقتضاء الصراط المستقيم لشيخ الإسلام ابن تيمية، ووى پشکەکا مەزن ژ ڤێ کتێبێ بۆ رەددا لسەر بیدعەچییان تەرخانکرییە .
3 - كتاب إنكار الحوادث والبدع لابن وضاح.
4 - كتاب لحوادث والبدع للطرطوشي.
5 - كتاب الباعث على إنكار البدع والحوادث لأبي شامة.
•و ژ كتێبێن هەڤچاخ:
1 - كتاب الإبداع في مضار الابتداع للشيخ علي محفوظ.
2 - كتاب السنن والمبتدعات المتعلقة بالأذكار والصلوات للشيخ محمد بن أحمد الشقيري الحوامدي.
3 - رسالة التحذير من البدع للشيخ عبد العزيز بن باز.
وحەمد بۆ خودێ بت هێشتا زانایێن موسلمانان خۆ ل سەر بیدعەیان نەرازی دكەن، ورەددا بیدعەچییان دكەن د ڕۆژنامە وكۆڤار وئێزگە وخوتبێن مزگەفتان دا، هەر وەسا د كۆر وسمیناران ژی دا، تشتێ بوویە ئەگەرا هندێ كارەكێ باش د تێگەهشتنا موسلمانان دا هاتییەكرن وبیدعە وبیدعەچی هاتینە باشڤەبرن.
ناڤبڕا چارێ
د ئاشكەراكرنا هندەك نموونەیان دا
ژ بیدعەیێن هەڤچاخ
ئەو ژی ئەڤەنە:
1 - گێڕانا ئاهەنگێن مەولوودا پێغەمبەری.
2 - تبەڕكییا ب جه وشوینوارێن مرییان.
3 - بیدەعەیێن د دەلیڤەیا عیبادەت وخۆنێزیككرنا بۆ نك خودێ دا.
بیدعەیێن هەڤچاخ گەلەكن، ژ بەر پاشكەفتنا دەمی وكێمبوونا زانینێ، وهەبوونا گەلەك گازیكەرێن بۆ بیدعەیان گازی دكەن، وبەلاڤبوونا چاڤلێكرنا كافران د عەدەت وسەر وبەرێ وان دا، ل دویڤ گۆتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن-:[ لتتبعن سنن من كان قبلكم - مسۆگەر هوین دێ ل دویڤ ڕێكێن یێن بەری خۆ چن ] (ترمذی ڤەدگوهێزت و دروست دکەت ).
1 - گێڕانا ئاهەنگێن مەولوودا پێغەمبەری:
وئەو چاڤلێكرنا فەلانە د وی كاری دا یێ دبێژنێ: ئاهەنگا بوونا مەسیحی، ڤێجا نەزانێن موسلمانان، یان زانایێن خەلكی د سەردا دبەن ل مەها (ربیع الأول) ێ یان ل دەمەكێ دی ژ سالێ ئاهەنگێ ب هلكەفتنا بوونا موحەممەد پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- دگێڕن. وهندەك ژ وان ڤێ ئاهەنگێ ل مزگەفتێ دگێڕن، وهندەك ل مالان، یان ل هندەك جهێن بۆ وێ چەندێ هاتینە ئامادەكرن، وكۆمێن مەزن ژ عامییێن مرۆڤان لێ دجەمیێن، وچاڤلێكرن بۆ فەلان وێ چەندێ دكەن، دەمێ ئەو ئاهەنگێ ب هلكەفتنا بوونا مەسیحی -سلاڤ لێ بن- دگێڕن، وئەڤ ئاهەنگە د سەر هندێ ڕا كو بیدعەنە وچاڤلێكرنە بۆ فەلان، ئەو ژ كارێن كرێتی وشركێ دڤالا نینن ژی، وەكی گۆتنا وان سرۆدێن (غلو) د دەر حەقا پێغەمبەری دا -سلاڤ لێ بن- تێدا هەی حەتا دەرەجەیەكێ كو دوعا وداخوازا هەوارێ ژێ دئێنەكرن، وپێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ئەم ژ هندێ پاشڤەلێداینە كو د مەدحكرنا وی دا ژ توخویبان دەركەڤین دەمێ گۆتی: [ لا تطروني كما أطرت النصارى ابن مريم، إنما أنا عبد فقولوا عبد الله ورسوله - هوین من وەسا مەزن نەكەن وەكی فەلان كوڕێ مەریەمێ مەزن كری، هندی ئەزم ئەز عەبدەكم ڤێجا بێژن: عەبدێ خودێ وپێغەمبەرێ وی ] ( بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن). ودبت د ڤان ئاهەنگان دا ژن ومێر تێكەلی ئێك بن، وهندەك خرابی پەیدا ببن.
ونەدویرە ئەو هزر بكەن كو پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- ل ئاهەنگا وان حازر دبت، و ژ وان تشتێن نە یێن دورست یێن كو د ڤان ئاهەنگان دا هەین: ئەو سرۆدن یێن ئەو كۆم كۆمە و ب دەنگ د گەل لێدانا تمبلكان دبێژن، وزكرێن بیدعە یێن صووفییان، ودبت ژ بەرتێكەلییا ژن ومێران فتنە وخرابی ژی چێ ببن، وئەگەر خۆ ئەڤ تشتە د ڤان ئاهەنگان دا نەبن ژی، وخوارن وئاشكەراكرنا كەیفێ ب تنێ بت ژی - وەكی ئەو دبێژن - ئەو بیدعەیەكا نوی دەركەفتییە (وهەر كارەكێ نوی دەركەڤت بیدعەیە، وهەر بیدعەیەكا هەبت سەرداچوونە)، ومادەم ئەو دئێتەكرن دویر نینە وەرارێ بكەت وئەو خەلەتییێن دی بێنە د ناڤ دا.
ومە گۆت: ئەو بیدعەیە، چونكی چو بناخە د كیتابێ وسوننەتێ وكارێ پێشییان دا بۆ نینن، بەلكی ئەو ل دویماهییێ پشتی سەدسالا چارێ پەیدا بوویە، فاطمییێن شیعە ئەو دەرێخستبوو، ئیمام (أبو حفص تاج الدین الفاكهانی) - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت: ((پاشی: دوبارە پسیار ژ لایێ هندەك مرۆڤێن پیرۆز هاتەكرن كانێ ئەو كۆمبوونا هندەك مرۆڤ ل مەها (ربیع الأول) ێ دكەن ودبێژنێ: مەولوود چاوایە، وكانێ بناخەیەك د دینی دا بۆ هەیە یان نە، ومەخسەدا وان ئەوە بەرسڤ ل سەر ڤێ چەندێ بێتەدان وئاشكەراكرن، ڤێجا ئەز دبێژم - وهاریكاری ژ خودێیە : ئەز چو بناخەیان بۆ ڤێ مەولوودێ د كیتاب وسوننەتێ دا نزانم، وئەو ژ چو زانایێن ئوممەتێ یێن كو د دینی دا ئەون پێشەوا وپێگیر ب شوینوارێن پێشییان ئەڤ چەندە نەهاتییە ڤەگوهاستن، بەلكی ئەو بیدعەیەكە هندەك بەطالان دەرێخستییە، وشەهوەتەكە خورا خۆ پێ تێر دكەن)) (رسالة المورد في عمل المولد).
و (شیخ الإسلام ابن تیمیة) دبێژت: ((هەر وەسا ئەوا هندەك مرۆڤ دكەن، یان چاڤلێكرن بۆ كارێ فەلان د مەولوودا عیسایی دا -سلاڤ لێ بن- یان ژی بۆ ڤیان ومەزنكرنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن-.. دەمێ مەولوودا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- دكەنە جەژن، هەر چەندە خیلاف د دەمێ بوونا وی دا د ناڤبەرا مرۆڤان دا هەیە، ئەڤە كەسێ ژ پێشییان نەكرییە، وئەگەر ئەو خێرەكا خوڕی با، یان خێرەكا بەرعەقل با، سەلەف - خودێ ژ وان رازی بت - ژ مە هەژیتر بوون وێ چەندێ بكەن، چونكی ڤیانا وان بۆ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ومەزنكرنا وان بۆ وی ژ یا مە پتر بوو، وبەرێ وان پتر ل خێرێ بوو، وهەما ڤیان ومەزنكرنا وی د هندێ دایە گوهداری ودویكەفتنا وی بێتەكرن، وفەرمانا وی بێتە ب جهئینان، وسوننەتا وی ئاشكەرا وڤەشارتی بێتە ساخكرن، وئەو بێتە بەلاڤكرن یا ئەو پێ هاتییە هنارتن، و ب دلی ودەستی وئەزمانی جیهاد ل سەر وێ چەندێ بێتەكرن، چونكی هندی ئەڤەیە ئەوە ڕێبازا پێشییێن ئێكێ ژ موهاجر وئەنصارییان وئەوێن ب قەنجی دویكەفتنا وان كری..)) (اقتضاء الصراط المستقيم (2 / 615) بتحقيق الدكتور ناصر العقل) ب دویماهی هات د گەل هندەك كورتكرنێ.
وكەڤن ونوی هندەك كتێب ونامە د رەددا ڤێ بیدعەیێ دا هاتینە نڤیسین، وئەو د سەر هندێ ڕا كو بیدعەیە وچاڤلێكرنە ژی، ئەو ڕێ بۆ گێڕانا هندەك مەولوودێن دی ژی ڤەدكەت، وەكی مەولوودا وەلی وشێخ ومەزنان، وگەلەك دەرگەه بۆ خرابییێ دئێنە ڤەكرن.
2 - تبەڕكییا ب جهــ وشوینوار وكەسێن مری وزێندی:
ژ بیدعەیێن نوی: تبەڕكییا ب چێكرییانە، وئەو ڕەنگەكە ژ ڕەنگێن بوتپەرێسییێ، وتۆڕەكە پاتەخوڕ مالێ مرۆڤێن ساویلكە پێ كۆم دكەن، وتبەڕكی: خواستنا بەرەكەتێیە، وبەرەكەت: پەیداكرنا خێرێ وزێدەكرنا وێیە د تشتی دا، وخواستنا پەیداكرنا خێرێ وزێدەكرنا وێ هەما ژ وی دبت یێ ئەو چەندە د دەستی دا وبشێت وێ چەندێ بكەت، كو خودایێ پاك وبلندە، وئەوە بەرەكەتێ دبارینت وبنەجه دكەت، وچێكری نەشێت بەرەكەتێ بدەت وپەیدا كەت، ونەشێت بهێلت وبنەجه كەت ژی، ڤێجا تبەڕكییا ب جه وشوینوار وكەسان - یێن زێندی ومری - چێ نابت، چونكی ئەو یان شركە، ئەگەر وی باوەری هەبت كو ئەو تشت بەرەكەتێ ددەت، یان ڕێكە بۆ شركێ، ئەگەر وی باوەری هەبت كو سەرەدان ودەستكرن وڤەمالینا وی تشتی دبتە ئەگەرا پەیدابوونا بەرەكەتێ ژ نك خودێ.
وئەوا صەحابییان د گەل پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- دكر دەمێ موییێ وی وئاڤا دەڤێ وی، وتشتێ ژ لەشێ وی ڤەدبوو دكرە تبەڕك، ئەڤە تشتەكێ تایبەت بوو ب وی ڤە -سلاڤ لێ بن- وصەحابییان مەزەلكا وی وقەبرێ وی پشتی مرنا وی نەدكرە تبەڕك، ووان قەستا وان جهان نەدكر یێن وی نڤێژ لێ كری یان لێ ڕوینشتی، دا بكەنە تبەڕك، ووان كەسێن چاك وەكی ئەبوو بەكری وعومەری وصەحابییێن دی نە د ساخییا وان دا ونە پشتی مرنا وان نەدكرنە تبەڕك، ونەدچوونە شكەفتا حرائێ دا نڤێژێ یان دوعایان لێ بكەن، وئەو نەدچوونە چیایێ گووری ئەوێ خودێ د گەل مووسایی ل سەر ئاخفتی دا نڤێژێ یان دوعایان لێ بكەن، وهەر جهەكێ دی ژی یێ جهێن پێغەمبەران لێ یان ئاڤاهییێن ل سەر شوینوارێ پێغەمبەرەكی ژ پێغەمبەران.
هەر وەسا ئەو جهێ پێغەمبەری - سلاڤ لێ بن نڤێژ لێ دكر ل مەدینێ، و ل مەكەهێ وجهێن دی ژی، چو جاران كەسێ ژ پێشییان دەست نەدكرێ وماچی نەدكر، ڤێجا ئەگەر ئەو جهێ ئەو ب هەردو پییێن خۆ یێن پیرۆز دچوو سەر ونڤێژ لێ دكر بۆ ئوممەتا وی دورست نەبت خۆ تێڤەدەن وماچی بكەن، پا چ دێ بۆ وی جهی ئێتە گۆتن یێ ئێكێ دی ژبلی وی نڤێژ لێ كربت یان ل سەر نڤست بت؟ مەعنا: ژ دینێ ئیسلامێ دئێتە زانین كو ماچیكرن وخۆتێڤەدانا تشتەك ژ وان جهان نە ژ شریعەتێ پێغەمبەرییە -سلاڤ لێ بن- ( بەرێ خو بدە: اقتضاء الصراط المستقيم (2 / 795-802) بتحقيق الدكتور ناصر العقل).
3 - بیدەعەیێن د دەلیڤەیا عیبادەت
وخۆنێزیككرنا بۆ نك خودێ دا:
ئەو بیدعەیێن د دەلیڤەیا عیبادەتان دا ل ڤی زەمانی دەركەفتین گەلەكن، وبناخە د عیبادەتان دا دەلیلە، وبێ دەلیل تشتەك ژ وان دورست نابت، وئەوێ چو دەلیل ل سەر نەبن ئەو بیدعەیە، ژ بەر گۆتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن-: [ من عمل عملاً لیس علیه أمرنا فهو رد - هەچییێ كارەكێ دینێ مە پێ نەهاتی بكەت، ئەو یێ زڤڕاندییە ] (موسلم ڤەدگوهێزت ).
وئەو عیبادەتێن نوكە دئێنەكرن وچو دەلیل ل سەر نەبن گەلەكن، وەكی:
دەنگ بلندكرنا ب ئنیەتێ بۆ نڤێژێ: وەكی كو بێژت: من ئنیەتە ئەز فلان نڤێژێ بۆ خودێ بكەم..، وئەڤە بیدعەیە، چونكی ئەو نە ژ سوننەتا پێغەمبەرییە -سلاڤ لێ بن- وچونكی خودێ دبێژت: [ قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ - تو ئەی موحەممەد بێژە: ئەرێ هوین دینێ خۆ ووی تشتێ د دلێن خۆ دا ب خودێ ددەنە زانین، وخودێ هەر تشتەكێ ل عەسمانان و ل عەردی هەی دزانت؟ وخودێ ب هەر تشتەكی یێ پڕزانایە ] (الحجرات: 16).
وجهێ ئنیەتێ دلە، وئەو كارەكێ دلییە نە یێ ئەزمانییە.
و ژ وان: زكرێ ب كۆم پشتی نڤێژێ، چونكی یا دورست ئەوە هەر كەسەك ب تنێ بۆ خۆ زكری بكەت.
و ژ وان: داخوازكرنا خواندنا فاتحێ ل هلكەفتنا، وپشتی كرنا دوعایان، وبۆ مرییان.
و ژ وان: دانانا تازییان بۆ مرییان، ولێنانا زادی وكرێكرنا قورئانخوینان، هزردكەن ئەڤە ژ تازییێ یە، وخێرا وێ دگەهتە مری، وئەو ب خۆ ئەو هەمی بیدعەنە وچو بناخە بۆ نینن وئەو هندەك قەید وبارگرانینە خودێ چو پێ نەهنارتییە.
و ژ وان: گێڕانا ئاهەنگان ب هلكەفتنێن دینی، وەكی بیرهاتنا ئیسرائێ ومعراجێ، وبیرهاتنا مشەختبوونا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- وگێڕانا ئاهەنگان ل ڤان بیرهاتنا چو بناخە د شریعەتی دا بۆ نینن.
و ژ وان: ئەو كارێن ل هەیڤا رەجەبێ چێ دبن، وئەو عیبادەتێن بۆ ڤێ هەیڤێ دئێنە تایبەتكرن، وەكی كرنا هندەك نڤێژێن خێر وگرتنا هندەك ڕۆژییێن تایبەت، وئەو ب خۆ ڤێ هەیڤێ چو تشتێ زێدەتر ژ هەیڤێن دی بۆ نینە، نە ڕۆژی ونە نڤێژ ونە دانا قوربانان، ونە چو تشتێ دی.
و ژ وان: ئەو ڕەنگێن زكری یێن صووفییان، هەمی بیدعەنە، چونكی ئەو د ڕەنگ ودەمێن خۆ دا نە وەكی وی زكرییە یێ شریعەت پێ هاتی.
و ژ وان: تایبەتكرنا شەڤا نیڤا شەعبانێ بۆ كرنا نڤێژان، وڕۆژا وێ بۆ گرتنا ڕۆژییێ، چونكی تشتەكێ تایبەت د وێ چەندێ دا ژ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- نەهاتییە ڤەگوهاستن.
و ژ وان: ئاڤاكرنا ل سەر قەبران، وكرنا نڤێژان ل نك، وسەرەدانا وان بۆ تبەڕك، وتەوەسسولا ب مرییان، وكارێن دی یێن شرك تێدا هەی، وسەرەدانا ژنكان بۆ قەبران، د گەل كو پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- لەعنەت ل وان ژنان كرییە یێن گەلەك دچنە سەر قەبران، وئەوێن شەمالكان ل سەر قەبران هلدكەن ونڤێژان ل سەر دكەن.
ودویماهییێ دێ بێژین: هندی بیدعەنە پۆستەیێ كوفرێیە، وئەو زێدەكرنەكە ل دینی نە خودێ ونە پێغەمبەرێ وی دورست نەكرییە، وبیدعە ژ گونەها مەزن خرابترە، وكەیفا شەیتانی ب وێ پتر دئێت ژ گونەهێن مەزن، چونكی گونەهكار گونەهێ دكەت وئەو دزانت ئەڤە گونەهە لەو ژێ تۆبە دكەت، وبیدعەچی بیدعەیێ دكەت وهزر دكەت ئەڤە دیندارییە ئەو خۆ پێ نێزیكی خودێ دكەت، لەو ژێ تۆبە ناكەت، وبیدعە سوننەتان ڕادكەن، وكرنا سوننەتان وخودانێن سوننەتێ ل بەر خودانێن خۆ ڕەش دكەت.
وبیدعە مرۆڤی ژ خودێ دویر دكەت وتووشی غەزەب وجزادانا وی دكەت، وئەو دبنە ئەگەرا خرابی وسەرداچوونا دلان.
4 - ئەو سەرەدەرییا د گەل بیدعەچی دئێتەكرن:
سەرەدان وڕوینشتنا د گەل بیدعەچی حەرامە، وەسا تێ نەبت بۆ شیرەتكرن ودیاركرنا خەلەتییا وی بت، چونكی تێكەلییا د گەل وی كارەكێ خراب ل وی دكەت یێ تێكەلییا وی بكەت، وئێشا وی ڤەدگرتە هندەكێن دی ژی، وپێتڤییە خەلك ل وان وخرابییا وان بێنە هشیاركرن، ومەنعا وان ژ كرنا بیدعەیان بێتەكرن، ئەگەر نە یا فەر ل سەر زانایێن موسلمانان وكاربدەستێن وان ئەوە ئەو نەهێلن بیدعە بێنەكرن، وبیدعەچییان باشڤە ببەن، و ژ خرابییێ بدەنە پاش، چونكی مەترسییا وان ل سەر ئیسلامێ یا دژوارە، ودڤێت بێتە زانین كو دەولەتێن كوفرێ هاریكارییا بیدعەچییان ل سەر بەلاڤكرنا بیدعەیێن وان دكەن، وب هەمی ڕێكان پشتەڤانییا وان ل سەر هندێ دكەن، چونكی نەهێلانا ئیسلامێ وكرێتكرنا ڕوییێ وێ د وێ چەندێ دا هەیە.
دوعایێ ژ خودێ دكەین كو ئەو دینێ خۆ ب سەربێخت، وپەیڤا خۆ بلند بكەت ودوژمنێن خۆ شەرمزار بكەت، وسلاڤ ل پێغەمبەرێ مە وهەڤال وبنەمالا وی بن.
