ناڤبڕا پێنجێ
شوینوارێن گونههێ ل سهر عهبدى
وگونههان هند شوینوارێن كرێت یێن زیانێ دگههیننه دلى ولهشى ههنه یێن ژ خودێ پێڤهتر كهس پێ نهزانت، ڤێجا ژ وان شوینواران(بڕێنه: الجواب الكافي لابن القیم، پ 54-107 ب دهسكارى ڤه):
1- زڕباركرنا ژ زانینێ: چونكى زانین ڕۆناهیهكه خودێ دهاڤێته دلى، وگونههـ وێ ڕۆناهیێ ڤهدمرینت.
2- گونههكار د دل دا ههست دكهت كو ئهو یێ ژ خودێ دویره، وئهڤ چهنده چو خۆشیێ بۆ وى ێ ناهێلت.
3- هــهر وهســا دویــركــهفــتــن د ناڤبهرا وى ومرۆڤان ژى دا چێ دبت، ب تایبهتى مرۆڤێن چاك وخێرخواز.
4- وگونههـ كارێ خودانى ب زهحمهت دئێخت: لهو ههر دهرگهههكێ ئهو قهست بكهتێ دێ بینت ل بهرانبهرى وى یێ گرتیه.
5- وئهو تارییهكێ ب ڕاستى د دلێ خۆ دا دبینت، دل ولهشێ وى لاواز دكهت، ووى ژ طاعهتى بێ بار دكهت.
6- گونههـ عهمرى كورت دكهن، وبهرهكهتێ ڕادكهت، خودێ مه بپارێزت.
7- گونههـ گونههێ دكێشت، وئهو كهسێ گونهههكێ بكهت بهرێ وى دكهفته گونهههكا دى، حهتا وه لێ دئێت ئهو نهشێت خۆ ژ گونههێ بدهته پاش.
8- ویا ژ ههمیێ ب ترستتر ئهوه گونههـ ئیرادهیا دلى لاواز دكهت، وحهزكرنا گونههێ ب هێز دكهت ویا تۆبهكرنێ لاواز دكهت.
9- دل ئێدى گونههێ كرێت نابینت، لهو كرنا گونههێ بۆ وى دبته عهدهت، وئهو شانازیێ ب گونههێ دبهت.
10- گونههـ ئاگرێ شهرمێ وغیرهتێ د دلى دا دتهمرینت، وشهرم وغیرهته ژینێ ددهته دلى.
11- وگونههـ خودانێ خۆ هێژاى لهعنهتا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دكهت.
12- وئهو گونههكارى بێ بار دكهت ژ دوعایا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-، ویا وان فریشتهیێن ب قهدر یێن كو داخوازا گونههـ ژێبرنێ بۆ خودان باوهران دكهن.
13- وئهو دبنه ئهگهرا هندێ كو خودێ عهبدى ژ بیر بكهت، وئهڤهیه هیلاكا مهزن: (وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ ۚ أُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ) (الحشر: 19).
14- گـونـههـ ئــهگــهر زێدهبوون دلێ خودانى دئێته خهتمكرن، ڤێجا ئهو ژ غافلان دئـێـتـه هـژمارتـن: (كَلَّا ۖ بَلْ ۜ رَانَ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ)(المطففین: 14).
15- و ژ عقووبهیێن گونههێ: ئهو ترس وسههمێ دئێخته دلێ گونههكارى، چونكى طاعهت ئهو كهلاتا مهزنه یا خودانى دپارێزت.
16- وئهو دبته ئهگهرا هندێ ل دهمێ تهنگاڤیێ ب تایبهتى ل دهمێ سهكهراتێ دویماهییا گونههكارى یا خراب بت.
•شوینوارێن هێلانا گونههان (ل دنیایێ):
ئبن قهییم -خودێ ژێ رازى بت- دبێژت: (پاكى ومهزنى بۆ خودێ بت! ئهگهر هێلانا گونههان چو تشت تێدا نهبت ههما بهسه كو وێ ئهڤ مفایه تێدا ههنه: ب جهئینانا مروهتێ، وپاراستنا نامویسێ، وقهدر وبهایى، ومالى یێ كو خودێ ڕاگرتنا مهصلحهتێن دنیایێ وئاخرهتێ پێڤه گرێداى، و ب دهستڤهئینانا ڤیانا مرۆڤان، وچاككرنا ژین وژیارێ، ورحهتیا لهشى، وتهناهییا دلى، وخۆشییا نهفسێ، وفرههییا سنگى، وتهناهییا ژ ترس ونهخۆشییا فاسق وسهرداچووییان، وكێمییا خهم ونهخۆشییان، وپاراستنا نهفسێ ژ هلگرتنا كماسییان، وپاراستنا رۆناهییا دلى كو ب تارییا گونههێ بێته ڤهمراندن، وڕێك ل بهر وى فرههـ ببت نه وهكى فاسق وسهرداچووییان، و ژ جههكێ ئهو پێ نهحهسیێت رزق ل بهر وى فرههـ دبــت، وئـــهو كــارێ ل ســهر گــونــههكاران ئاسێ دبت ل بهر وى دێ یێ ب ساناهى بت، وطاعهت ل بهر وى ب زهحـمـهت ناكـهڤـت، وزانین دێ ل بهر وى خۆش بت، وخهلك دێ ب باشى بهحسێ وى كهن، ودوعایان بۆ وى كهن، وئهو ل بهر وان دێ شرین بت، وههیبهتا وى دێ كهفته دلێن خهلكى، وئهو دێ پشتهڤانییا وى كهن، ودێ بهڕهڤانیێ ژ وى كهن ئهگهر تهعدایی ل وى هاتهكرن، یان ئهگهر ئێكى غهبا وى كـر، وهـــهر زوى دێ د گازییا وى چن، وئهو دێ نێزیكى خودێ بت، ونێزیكى ملیاكهتان ژى، وشهیتانێن مرۆڤ وئــهجـــنــان دێ ژ وى دویـــركــهڤن، وخهلك دێ لهزێ د خزمهتا وى دا كهن، ودێ حهز كهن ههڤالینییا وى بكهن، وئهو ژ مرنێ ناترست، بهلكى دێ یێ كهیفخۆش بت كو بچته لیقائا خودێ، ودنیا دێ د دلێ وى دا یا كێم بت، وئاخرهت ل نك وى دێ یا مهزن بت، وبهرێ وى دێ ل هندێ بت ئهو سهركهفتنا مهزن ل ئاخرهتێ ب دهست خۆ بێخت، ودێ تام كهته شرینییا طاعهتى، وشرینییا ئیمانێ ژى دێ بینت، وئهو دوعایێن هلگرێن عهرشى ووان ملیاكهتێن ل دۆر ورهخان دێ ب دهست خۆ ڤه ئینت، وكهیفا وان ملیاكهتێن كارى دنڤیسن دێ ب وى ئێت، وههردهم ئهو دێ دوعایان بۆ وى كهن، وعهقلێ وى وباورى وتێگههشتنا وى دێ زێده بت، وڤیانا خودێ دێ گههته وى، وبهرێ خۆ دێ دهتێ، وكهیف دێ ب تۆبهیا وى ئێت).
•شوینوارێن هێلانا گونههان
(دهمێ عهبد دمرت):
ملیاكهت ب مزگینییا ژ خودێ ڤه پێشوازیێ ل وى دكهن، ومزگینیێ ددهنێ كو چو ترس وخهم ل سهر وى نینه، وئهو ژ سجن وبهرتهنگییا دنیایێ بۆ مێرگهكێ ژ مێرگێن بهحهشتێ دئێته ڤهگوهاستن، ئهو حهتا ڕۆژا قیامهتێ خۆشیێ تێدا دبهت.
•شوینوارێن هێلانا گونههان (ل ئاخرهتێ):
دهمێ دبته ڕۆژا قیامهتێ خهلك دمیننه د گهرمێ وخوهێ ڕا، وئهوێ خـۆ ژ گــونــههــان دایــه پـاش دێ ل بـهر سیبهرا عهرشى بت، وئهگهر ئهو ژ مهحشهرێ چوون ئهو ب لایێ ڕاستێ دا دێ ئێته برن د گهل وهلیێن خودێ یێن تهقوادار وكۆما خودان ئیفلهح، وئهڤه قهنجییا خودێیه ئهو ددهته وى یێ وى بڤێت وخودێ خودان قهنجییا مهزنه.(بڕێنه: الفوائد لابن القیم، پ 152)
ڤێجا خوزییا وى یێ گونههـ هێلاین، وهكى حهسهنێ بهصرى گۆتى: (ئهى كوڕێ ئادهمى، هێلانا گونههێ ب ساناهیتره ژ داخوازكرنا تۆبێ).(الزهد للإمام أحمد، 2/242).