پێنج تێكدهرێن پاقژییا دلى
ل سهر ڕێكا چوونا خۆ یا بهر ب خودێ ڤه، دل تووشى هندهك ئاستهنگێن وهسا دبت یێن ڕێكێ لێ دگرن، و ناهێلن ئهو زهلالییا خۆ بپارێزت، و سالكێ ڕێكێ، ئهوێ دڤێت دلێ وى پاقژ بمینت دڤێت ب ڤان ئاستهنگێن تێكدهر یێ ئاگههدار بت، و ئهو مرۆڤێن خودان سهربۆڕ ل ڤێ ڕێكێ، تێكدهرێن زهلالییا دلى د پێنج خالان دا كۆم دكهن، ئهو ژى ئهڤهنه:
•ئێك: خۆگرێدانا ب ئێكێ دى ڤه ژ بلى خودێ:
تشتێ ژ ههمییێ پتر پاقژى و زهلالییا دلى تێك ددهت ئهوه دل خۆ ب ئێكێ دى ژ بلى خودێ ڤه گرێ بدهت، حهز ژێ بكهت، و خۆ بهێلته ب هیڤییێ ڤه، و هزر بكهت ئهو دێ مفایى گههینتێ و زیانێ ژێ دهته پاش، ئهوێ هۆسا بت خودێ وى دهێلته ب هیڤییا وى ڤه یێ وى خۆ هێلایه ب هیڤییێ ڤه، د ئایهتهكێ دا خودایێ مهزن بهحسێ وان بهختڕهشان دكهت ئهوێن هزر دكهن ژ بلى خودێ هندهك خوداوهند ههنه پشتهڤانییێ ژێ بكهن، و دبێژت: ( وَٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ ءَالِهَةٗ لِّيَكُونُواْ لَهُمۡ عِزّٗا (81) كَلَّاۚ سَيَكۡفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمۡ وَيَكُونُونَ عَلَيۡهِمۡ ضِدًّا (82) (مريم: 81-82) یهعنى: وان ژ بلى خودێ هندهك خوداوهند بۆ خۆ گرتن دا ئهو بۆ وان ببنه سهرفهرازى، و وهسا نینه وهكى وان هزركرى، ئهو خوداوهند نه ب تنێ وان سهرفهراز ناكهن، بهلكى ئهو دێ كوفرێ ب وێ پهرستنێ كهن یا وان بۆ كرى، و دێ بۆ وان بنه دوژمن.
و تشتهكێ ئاشكهرایه بۆ ههر كهسهكێ خودان عهقل بت كو ژ بلی خودێ ههر كهسهك و تشتهكێ ههبت دێ فهنا بت، و مان بهس بۆ خودێیه، و ئهوێ دلێ خۆ ب تشتهكێ فانى خۆش دكهت مهتهلا وى وهكى مهتهلا وییه یێ دلێ خۆ ب سیبهرێ خۆش دكهت. و بناخهیێ سهرهكى یێ شرك ل سهر دئێته ئاڤاكرن ئهوه مرۆڤ ئێكێ دى بینته ڕێزا خودێ یان ب سهر وى بێخت، و دلێ خۆ پێڤه گرێدهت و هزركهت ئهو دێ پشتهڤانییێ ژێ كهت. خودێ دبێژت: ( لَّا تَجۡعَلۡ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتَقۡعُدَ مَذۡمُومٗا مَّخۡذُولٗا ) (الإسراء: 22) یهعنى: ژ بلى خودێ تو چو خودایێن دى نهدانه ئهگهر تو دێ ڕویـنـى نـه مهدحێن ته دئێنهكرن و نــه تــو دئێیه ب سـهرئێخستن. و مرۆڤ ئێك ژ چارانه:
- یان مهدحێن وى دئێنهكرن بێى كو بێته ب سهرئێخستن، وهكى وى یێ ل بهرانبهر نهحهقییێ دشكێت.
- یان ب سهردكهڤت بهلێ مهدحێن وى نائێنهكرن، وهكى وى یێ ب نهحهقییێ ب سهردكهڤت.
- یان مهدحێن وى دئێنهكرن و ئهو دئێنته ب سهرئێخستن ژى، وهكى وى یێ ب حهقییێ ب سهردكهڤت.
- یان ژى نه مهدحێن وى دئێنهكرن و نه دئێته ب سهرئێخستن.. و ئهڤه یێ ژ ههمییان خرابتره، و ئهو حالێ وییه یێ دلێ خۆ ب ئێكێ دى ژ بلى خودێ ڤه گرێ ددهت و هزر دكهت ئهو دێ وى ب سهرئێخیت.
ڤێجا ههچییێ بڤێت دلێ وى پاقژ و بژوین بمینت، دڤێت ئهو ب دلێ خۆ خودێ ب تنێ ببینت:
مهلا ههر وى ببین ههر وى ئهگهر ههر وى دناسى تو
(هو المعبود و المشهود بل لا غیر في الدارین!)
•دو: تێكهلییا زێده د گهل مرۆڤان:
ئهو تێكهلییا دبته ئهگهرا هندێ كو مرۆڤ بكهفته بن بارێ هندهك عهدهتێن وهسا یێن مرۆڤى ژ كارێ وى یێ واجب یان حهتا یێ سوننهت موژیل ببت، یان ژى وه ل مرۆڤى بكهت كو چاڤ ل خرابییێن خهلكى بكهت، و ببته ههڤالێ خرابان.
ئهگهر مرۆڤ بزانت ل جههكى، یان د ناڤ كۆمهكا مرۆڤان دا ئێشهكا خراب و ڤهگر یا بهلاڤبووى، ئێكهمین تشتێ مرۆڤ هزرێ تێدا دكهت دێ ئهو بت مرۆڤ خۆ ژ وان بدهته پاش دا ژ ئێشێ پاراستى بمینت، و ئهگهر ته كهسهك دیت سستى د ڤێ چهندێ دا كر، و بێى ب كارئینانا ڕێكێن خۆپاراستنێ بهر ب وى جهى ڤه چوو، یان تێكهلییا وان مرۆڤان كر، مسۆگهر تو دێ بێژى: ئهڤ كهسه خودانێ عهقلهكێ تمام نینه! و ئهگهر ته ئهڤه زانى تو دێ مهعنایا وێ گۆتنێ زانێ یا كو ژ زانایهكێ تابعییان دئێته ڤهگوهاستن، دهمێ دبێژت: ((تێكهلییا مرۆڤى یا زێده د گهل خهلكى نیشانا سهخیفاتییا دیندارییا مرۆڤییه))! و مهخسهدا وى ئهوه: مرۆڤێ دیندارییهكا دورست ههبت هند وهخت نابت كو زێده تێكهلییا خهلكى بكهت، و پترییا دهمێ خۆ ل دیوانخانهیێن وان ببۆرینت.
ئهو كهسێ زێده تێكهلییا خهلكى دكهت، ب تایبهتى یا مرۆڤێن عامى و نهزان، دلێ وى ژ دوكێلا نهفهسا وان دێ تژى بت، و دهمهكێ درێژ پێڤه ناچت، ئهو دێ هند بینت دلێ وى یێ ڕهش بووى، وگاڤا دل ڕهش بوو ناڤخۆییا خودانى زهلال نامینت، و هزر و بیرێن وى دێ بژاله بن، و دهمێ وى ههمى دێ ب هندێ ڤه چت كانێ چاوا ئهو دێ شێت وى تشتى كهت یێ خهلكى دڤێت و وان پێ خۆش بت، و ئهگهر ئهو كهته د ڤى كراسى دا وى هند دهم نامینت خودێ ژ خۆ رازى بكهت یان كارى بۆ ئاخرهتێ بكهت.
و تێكهلییا ژ ههمییێ خرابتر ئهوه یا ل سهر بناخهیێ مهصلحهتێن ئهرزانێن دنیایێ دئێته دانان؛ چونكى ئهو ل ئاخرهتێ دئێته وهرگێڕان، و دبته دوژمناتى، خودایێ مهزن دبێژت: ( ٱلۡأَخِلَّآءُ يَوۡمَئِذِۢ بَعۡضُهُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوٌّ إِلَّا ٱلۡمُتَّقِينَ)(الزخرف: 67) یهعنى: ئهوێن ل دنیایێ بووینه خۆشتڤییێن ئێك و دو ل ئاخرهتێ دوژمنن ئهو تێ نهبن یێن تهقوادار بن. و ژ دووماهییا ڤێ ئایهتێ دئێته وهرگرتن كو ئهو تێكهلییا د ناڤبهرا تهقواداران دا ههى، نه ژ وێ تێكهلییێیه یا زهلالى و پاقژییا ناڤخۆییا مرۆڤى تێك ددهت و شێلى دكهت، مهعنا: ئهو تێكهلییا ل سهر بناخهیێ خێرێ و هاریكارییا ل سهر باشییێ و بهلاڤكرنا زانینێ یا خراب نینه، و زیانێ ناگههینته خودانى، ههر چـهنـده د هــهر حـالـهتـهكـى دا كێمكرنا تێكهلییێ و خۆڤهدهركرن ئێك ژ مهزنترین ئهگهرێن بارسڤكییا مرۆڤییه، ب تایبهتى ل وى دهمێ فتنه و خرابى بهلاڤ دبت.
•سێ: هیڤییێن دویر و درێژ:
ژیان بێ هیڤى و ئومێد ب ڕێڤه ناچت، ئهڤه ڕاستییهكه دڤێت ل بهراهییێ ل بیرا مه بت، بهلێ كو مهسهله بگههته وێ دهرهجێ مرۆڤ ژیانا خۆ ل سهر هیڤییێن درهو ئاڤا كهت، و خۆ بهێلته ب هیڤییا خهونڕۆژكان ڤه، ئهڤه سهرمالێ مرۆڤێن موفلسه!
و دڤێت ژ بیر نهكهین كو خاپاندنا ب هیڤیین دویر و درێژ ئهو ڕێكه یا شهیطانى ههر ژ ڕۆژا ئێكێ بۆ بهرزهكرنا مرۆڤان داناى، دهمێ سۆز داى و گۆتى: ( وَلَأُضِلَّنَّهُمۡ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمۡ) (النساء: 119) یهعنى: سوبند بت ئهز دێ بهرێ مرۆڤان ژ ڕێكا حهقییێ وهرگێڕم، و ب هیڤییێن درهو ئهز دێ ژڤانى دهمه وان. و مهخسهدا وى ئهڤهیه: ئهگهر ئێك ژ وان دلێ خۆ بره تۆبهكرنێ، ئهز ب ڕێكا چاندنا هیڤییێن درێژ د دلێن وان دا دێ پاشخستنا تـۆبـێ ل بـهر وان شـریـن كــهم. و ئـهڤـه تشتهكێ ڤهشارتى نینه ل بهر مه، چهند ژ مه ههنه دلێ خۆ دبهنه تۆبهكرنا ژ خرابى و گونههان، پاشى تۆبێ ژ هزرا خۆ دهاڤێن ب هێجهتا هندێ كو هیشتا زوییه، جارێ بلا ئهو تێر خۆشییان بۆ خۆ چێ كهت پاشى.. و هێشتا ئهو (پاشى) نههاتى یا وى تۆبه بۆ پاشخستى، ته هند دیت وى بێ تۆبهكرن ژ دنیایێ وهغهركر، و ئهڤهیه یا شهیطانى سۆز پێ داى!
ژ بلى ڤێ چهندێ ژى، تو بهرێ خۆ بده هیڤییێن خۆ كانێ ئهو ل دۆر چنه؟ پاشى ل دویڤ ڕهنگێ وان هیڤییان تو خۆ هلسهنگینه، خودانێ هیممهتا بلند هیڤییێن وى ژى دێ دبلند بن، دێ ل دۆر وان تشتان بن یێن وى د دنیایێ دا هند بلند دكهن حهتا كو وى بهر ب خودێ و بهحهشتێ ڤه ببهن، و خودانێن هیممهتا نزم هیڤییێن وان ژ چارچووڤهیێ (شوبههت) و (شههوتێن نزم) دهرناكهڤن، ڤێجا چاوا ئهو دێ وهكى ئێك بن؟
و هیڤییا مرۆڤى ئهگهر ل سهر خێرێ یا ئاڤاكرى بت، ئهو دێ مفایهكێ مهزن گههینته خودانى، د گهلهك سهرهاتى و ڕویدانان دا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- بۆ مه ئاشكهرا كرییه كـو ئـهوێ هیڤى و خـوزییێن كرنا خێرێ د دلى دا ههبن جزایێ وى یێ كێمتر نابت ژ وى كهسى یێ خێرێ دكهت، یهعنى: ئهگهر تو كهسهكى ببینى یێ خێرهكا وهسا دكهت تو نهشێى بكهى، و دلێ ته یێ تژى هیڤى و خوزى بت كو تو ژى شیاباى وێ خێرێ بكهى، خودێ هند خێرێ دێ دهته ته ههر وهكى ته ئهو خێر كرى.
ڤێجا هزر بكهن مفایێ هیڤییێن دورست چهنده؟
بهلێ بهروڤاژى وێ چهندێ ژى هیڤییێن ژ درهو، یان یێن ئاڤاكرى ل سهر بناخهیهكێ خراب -وهكى مه گۆتى- پاقژییا دلى تێك ددهت.
•چار: خهوا زێده ب تایبهتى ل دهمێ كارى:
خهو، ئهگهر حهددێ خۆ یێ سورشتى دهرباس كر، دهمى زهعێ دكهت، و لهشى گران دكهت، و دلى دمرینت، و خهو ل سهر سێ پشكان دئێته لێكڤهكرن:
خهوا ب مفا: و ئهڤه ئهوه یا لهشى ههوجهیى پێ ههى، و وهكى خودان سهربۆڕ دبێژن: ئهڤه ل نیڤا ئێكێ یا شهڤێیه، پشتى عهیشا و حهتا شهڤ ب نیڤى دبت، و خهوا نیڤا ڕۆژێ ژى.
خهوا ب زیان: و ئهڤه ئهوه یا ل وى دهمى بت كو لهشى ههوجهیى پێ نهبت، یان ل وان دهمان بت یێن لهش پێ گران دبت، وهكى دهسپێكا ڕۆژێ یان دووماهییا ڕۆژێ، یان دهسپێكا شهڤێ (پشتى مهغرهب) یان دووماهییا شهڤێ (بهرى بانگێ سپێدێ).
خهوا ب شریعهت مهكرووهـ، و ئهڤه ئهو خهوه یا خودانێ خۆ ژ كرنا كارى، چ عیبادهت بت یان كارێ دنیایێ بت، ددهته پاش. یهعنى: دبته ئاستهنگ د ناڤبهرا مرۆڤى و ب جهئینانا مهصلحهتێن وى یێن دینى و دنیایێ دا، و ل ڤێرێ ئهم دێ بهحسێ یێن دینى كهین:
سێئێكا دووماهییێ ژ شهڤێ (ئهو دهمێ ئهم دبێژینێ: دهمێ پاشیڤێ) دهمێ ب دهستڤهئینانا دهسكهفتییێن مهزنه، چونكى ئهو دهمه یێ خودێ تهجهللییێ ل سهر بهنییێن خۆ دكهت، و دبێژت: كێ داخوازهك ههیه بلا ژ من بكهت دا ئهز داخوازا وى بۆ ب جهـ بینم، وهكى د حهدیسێن دورست دا هاتى، ڤێجا ما نه كرێتى و خوسارهتییهكا مهزنه مرۆڤ ل وى دهمى یێ نڤستى بت، و خۆ ژ خودێ بێ منهت بكهت؟!
دهسپێكا ڕۆژێ پشتى نڤێژا سپێدێ و حهتا ههلاتنا ڕۆژێ، ئهو دهمێ یێ زرق تێدا دئێته خوارێ، و خودێ بهرهكهتێ دهاڤێتێ، و د حهدیسێن دورست دا هاتییه پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دوعایا بهرهكهتێ بۆ وان كهسان كرییه ژ ئوممهتا خۆ یێن ل ڤى دهمى كارى دكهن.. ڤێجا ما نه خوسارهتى و كرێتییهكا مهزنه مرۆڤ ل وى دهمى یێ نڤستى بت؟
ههیڤا رهمهزانێ، دووماهییا ڕۆژا ئهینییێ، و ههر دهمهكێ حهدیس پێ هاتین كو دهمێن خێرێنه، ما نه تشتهكێ كرێته مرۆڤ شوینا وى دهمى ب كارێ خێرێ ڤه ببهته سهرى، بچت بنڤت؟
خهوا زێده ل ڤان دهمێن هۆسا دبته ئهگهرا تێكدانا پاقژییا ناڤخۆییا مرۆڤى.
•پێنج: خوارنا زێده ئهوا دلى دوهستینت:
وهكى نڤستنێ، خوارنا زێده ژى ڕۆناهییێ د دلى دا ناهێلت، و ل ڤێرێ دو ڕهنگێن خوارنێ ههنه:
- ڕهنگهك دلى خراب دكهت؛ چونكى ئهو ب خۆ یا خرابه، وهكى وان خوارنان یێن خودێ حهرام كرین، و گۆتییه مه: خۆ ژێ بدهنه پاش.. ئهڤ خوارنه دهمێ دچنه د هناڤێن مرۆڤى دا، و مرۆڤ گۆشتى پێ دگرت، ئهو لهش هێژاتره ب ئاگرى بێته سۆتن، وهكى د حهدیسان دا هاتى، و ژ بێ ئیفلهحییا خوارنا حهرامى خودێ دوعایێن وى كهسى قهبویل ناكهت یێ لهشێ وى ب حهرامى شوین بووى.
- ڕهنگهك ئهگهر زێده بوو دلى خراب دكهت، وهكى ئیسرافا د خوارنا حهلالى دا، یان تێرییا بهردهوام؛ چونكى ئهو لهشى گران دكهت، و فێرى خۆشییێ دكهت، و ئهو لهشێ ب ڤى ڕهنگى بت پتر بهر ب خاڤییێ ڤه دچت، و هیممهتا وى كێم دكهت.
و ژ بهر كو برسیكرنا لهشى دهم بۆ دهمى مفایێن مهزن یێن ساخلهمییێ و یێن نهفسى ژى تێدا ههنه، ڕۆژى بوو ئێك ژ گرنگترین ڕێكێن پاراستنا لهشى ژ ئێشان، و پاراستنا دلى ژى ژ ڕێكێن شهیطانى، و مرۆڤێن شارهزا دزانن كو ئهوێ گهلهك بخۆت، دێ گهلهك ڤهخۆت، و ئهوێ گهلهگ ڤهخۆت، دێ گهلهك نڤت، و ئهوێ گهلهك بنڤت دێ گهلهك مفایان ژ دهست دهت. و پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( مَا مَلأَ آدَمِيٌّ وِعَاءً شَرًّا مِنْ بَطْنٍ، حَسْبُ الآدَمِيِّ لُقَيْمَاتٌ يُقِمْنَ صُلْبَهُ، فَإِنْ غَلَبَتِ الآدَمِيَّ نَفْسُهُ، فَثُلُثٌ لِلطَّعَامِ، وَثُلُثٌ لِلشَّرَابِ، وَثُلُثٌ لِلنَّفَسِ ) (ئبن ماجه ڤهدگوهێزت) یهعنى: مرۆڤى ئامانهك تژى نهكرییه خرابتر ژ زكێ خۆ، تێرا مرۆڤى ههیه هندهك پاریكان بخۆت خۆ پێ بگرت، و ئهگهر مرۆڤ نهشیا نهفسا خۆ بلا سێئێك بۆ خوارنێ بت، و سێئێك بۆ ڤهخوارنێ، و سێئێك بۆ بێنێ.
