نڤێژا ( وترێ ) :
وئەڤ نڤێژە دئێتە هژمارتن پشكەك ژ نڤێژێن شەڤێ ، یان پشكا دویـماهییێ ژ نڤێژێن شـەڤـێ ، وچونكی هـژمارا ركاعـەتـێـن ڤـێ نڤـێـژێ دڤێت كت بن ب عەرەبی دبێژنێ : ( صلاة الوتر ) یەعنی : نڤێژا كت .
ونڤێژا وترێ ئێك ژ سوننەتێن موئەككەدە ، وخێرا وێ یا مەزنە ، ویا باش ئەوە هندی مرۆڤ بشێت ژ دەست خۆ نەكەت .
وجهێ ڤێ نڤێژێ د كەفتە پشتی نڤێژا عەیشا وحەتا سپێدە دبت ، ویا دورست ئەوە ئەو بكەفتە دویماهییا نڤێژێن شەڤێ ، بەری بانگێ سپێدێ بێتەدان ، ودورسـتـە وتـر ركاعەتەكا ب تـنـێ بـت یـان پـتـر بـەلـێ ب شەرتەكی ئەو ب كتێ ب دویماهی بێت ، ویا مەشهوور ئەوە وتر سێ ركاعەت بن ودورستە مرۆڤ وان وەكی نڤێژا مەغرەب پێكڤە بكەت ، یان ژی دو ركاعەتان جودا بكەت ، وئێكا دی جودا .
وئیمام ئەحمەد وئەبوو داوود وترمذی ژ عائیشایێ ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ د ركاعەتا ئێكێ دا [ سبح اسم ربك الأعلی ] دخواند ، و د ركاعەتا دووێ دا [ قل یا أیها الكافرون ] و د ركاعەتا سییێ دا [ قل هو الله أحد ] ، و [ قل أعوذ برب الفلق ] و [ قل أعوذ برب الناس ] لەو یا سوننەتە مرۆڤ ژی ڤان سوورەتا بخوینت .
ودورستە مرۆڤ د ركاعەتا دویماهییێ دا ژ وترێ دوعایا قنووتێ بخوینت ، وئەو دوعایەكا تایبەتە پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نیشا مە دایە، ودورستە ئەو بەری ركووعێ بێتە خواندن ودورستە پشتی ركووعێ ژی بێتە خواندن دەمێ مرۆڤ هێشتا ژ پییان ڤە ، ودورستە قونووت د هەمی دەمێن سالـێ دا بێتە خواندن ، وئیمامێ شافعی بـۆ هـنـدێ چوویە كو سوننەت ئەوە دوعایا قونووتێ د وترێ دا ل نیڤا دووێ ژ رەمەزانێ ب تنێ بێتە خواندن .
ودوعایا قونووتێ وەكی د حەدیسا حەسەنی دا هاتی ئەوا ترمذی وئەبوو داوودی ژێ ریوایەت كری ئەڤەیە : [ اللهم اهدني فيمن هديت، وعافني فيمن عافيت ، وتولني فيمن توليت ، وبارك لي فيما أعطيت ، وقني شر ما قضيت ، فإنك تقضي ولا يقضى عليك ، وإنه لا يذل من واليت ، ولا يعز من عاديت ، تباركت ربنا وتعاليت ، ولا منجا منك إلا إليك ] .
و یا باش ئەوە ل دەمێ خواندنا قونووتێ مرۆڤ دەستێن خۆ بلند بكەت، وارد نـەبـوویە كو پشتی ب دویـماهـی هاتـنا دوعایا قونووتێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ، یان صەحابییان دەستێن خۆ د سەر وچاڤێن خۆ دا بن ، پشتی وترێ مرۆڤ چو نڤێژێن بێ سەبەب نەكەت ، ویا دورست نینە دو وتر د ئێك شەڤێ دا بێنەكرن .
وپشتی پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ وترێ خلاس دبوو سێ جاران دگۆت : [ سبحان الملك القدوس ] دەنگێ خۆ پێ درێژ دكر ، و ل جارا سییێ دەنگێ خۆ بلند دكر ، و د ریوایەتەكێ دا هاتییە جارا سییێ لـێ زێدە دكر : [ ربنا ورب الملائكة و الروح ] .
وئەگەر شەڤەكێ ( وتر ) ژ مرۆڤی چوو ، نڤست یان ژبیركر ، دورستە ئەو سپێدێ وێ قەزا بكەت .
نڤێژا تێشتەگەهێ :
مـوسلم ژ ئـەبـوو ذەرری ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ يصبح على كل سلامى من أحدكم صدقة ، فكل تسبيحة صدقة ، وكل تحميدة صدقة ، وكل تهليلة صدقة ، وكل تكبيرة صدقة ، وأمر بالمعروف صدقة ، ونهي عن المنكر صدقة ، ويجزئ من ذلك ركعتان يركعهما من الضحى ـ هەر ڕۆژ ل سەر هەر گەهەكا ئێك ژ هەوە خێرەك هەیە ، ڤێجا هەر گۆتنەكا (سبحان الله) خێرەكە ، و(الحمدلله) خێرەكە، و (لا إلە إلا الله) خێرەكە ، و(الله أكبر) خێرەكە ، وفەرمانكرنا ب باشییێ خێرەكە ، وپاشڤەبرنا خەلكی ژ خرابییێ خێرەكە ، وكرنا دو ركاعەتێن تێشتەگەهێ جهێ وان هەمییان دگرت ] .
یەعنی : ئەو كەسێ ل تێشتەگەهێ دو ركاعەتێن ســونـنـەت ب ناڤێ ( صلاة الضحی ) بكەت ، هەر وەكی وی سێ سەد وشێست خێر پێش گەهێن لەشێ خۆ ڤە داین ، چونكی ( 360 ) گەهــ د لەشێ مرۆڤی دا هەنە .. ئەڤە خێر وبهایێ ڤێ نڤێژێ یە .
ونڤێژا تێشتەگەهێ سوننەتە ، یەعنی : ئەگەر مرۆڤ بكەت دێ خودان خێر بت ، وبۆری د گەل مە كانێ خێرا وێ چەندە ، وئەگەر نەكەت ژی چو گونەهــ ل سەر نینە .
دەمێ نڤێژا تێشتەگەهێ پشتی هەلاتنا ڕۆژێ ب بیست خەبەران دەست پێ دكـەت ودمینت حـەتا بـەری نیڤرۆ ببت ب بیست خەبەران ، ویا باش ئەوە ل دەمێ تشتێ بێتەكرن ، یەعنی : پشتی ڕۆژ بەژنەكێ بلند دبت وتێنێ ددەت ، ئیمام موسلم ژ زەیدێ كوڕێ ئەرقەمی ڤەدگوهێزت دبـێـژت : ڕۆژەكێ پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دەركەفتە نك خەلكێ قوبائێ دیت ئەو یێ نڤێژا تێشتەگەهێ دكەن ، ئینا وی گۆت : [ صلاة الأوابين إذا رمضت الفصال من الضحى ـ نڤێژا تۆبەكەران هنگییە دەمێ تێشكا حێشتـرێ ژ گەرما ڕۆژێ دكەلت ] یەعنی : دەمـێ ڕۆژ هند گەرم ببت كو حەیوانێ ساڤا نەخۆشییا خۆ ژێ ببینت ، وئاشكەرایە كو پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ د ڤـێ حەدیسێ دا ناڤێ ( صلاة الأوابین ) ئانەكۆ نڤێژا وان كەسان یێن ل خودێ دزڤڕن وتۆبە دكەن ، دانا سەر نڤێژا تێشتەگەهێ .
وچو تەحدیدكرن بۆ هژمارا ركاعەتێن ڤێ نڤێژێ نینن ، ژ دو ركاعەتان وهندی مرۆڤی بڤێت دشێت بكەت ، بەلـێ ب وی شەرتی هژمار جۆت بت نە كت ، ودورستە مرۆڤ ڤان جۆتێن ركاعەتان پێكڤە بكەت یان جۆت جۆتە بكەت ، و ژ صەحابییان یا هاتییە ڤەگوهاستن كو هندەك ژ وان دو ركاعەت دكرن ، وهندەكان چار ، وهندەكان هەشت ، وهندەكان پتـر .
سوننەتا دەسنڤێژێ :
بوخاری وموسلم ژ ئـەبـوو هـورەیرەی ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پـێـغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتە بیلالی : [ يا بلال ، حدثني بأرجى عمل عملته في الإسلام ، فإني سمعت دف نعليك بين يدي في الجنة ـ ئەی بیلال ! بێژە من كانێ تە چ كار د ئیـسـلامێ دا كری یە تو پـتـر یـێ ژێ ب هـیـڤـی ، چونكی من گوهــ ل دەنگێ نەعالا تە بوویە د بەحەشتێ دا ] بیلالی گۆت : چو كار من نەكرینە ئەز پتـر یێ ژێ ب هیڤی بم ژ هندێ كو جارەكێ من دەسنڤێژا خۆ نەشویشتییە نە ل شەڤێ و نە ل ڕۆژێ ئەگەر من هند نڤێژ پێ نەكربن هندی خودێ بۆ من حەز كربت .
ئەڤ حەدیسە ـ وەكی زانا دبێژن ـ دورستی وخێرا سوننەتا دەسنڤێژێ بۆ مە ئاشكەرا دكەت ، چونكی دەمێ هزرا بیلالی بۆ هندێ چووی كو بەلكی چوونا وی بۆ بەحەشتێ ژ بەر هندێ بت هەر دەمەكێ ئەو بۆ سەرشویشتنێ یان دەسنڤێژ شویشتنێ خۆ پاقژ دكەت ، ل شەڤ یان ب ڕۆژ، ئـەو هندەك نڤێژێن سوننەت بـۆ خودێ دكەت ، ودەمێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ل سەر گۆتنا وی خۆ بێ دەنگ كری ، ئەو ئیقرارەك بوو ژ لایێ وی ڤە بۆ گۆتنا بیلالی ، وتەشریعەك بوو بۆ وێ سوننەتێ ئەوا دبێژنێ : ( سنة الوضوء ) .. ڤێجا یا باش ئەوە مرۆڤ ڤێ سوننەتێ ژ دەست خۆ نەكەت ، دا ژ خێرا وێ بێ بار نەبت .
نڤێژا ( ئستخارێ ) :
ومـەخـسـەد ب پـەیـڤـا ( ئستخارێ ) ئـەوە مرۆڤ داخوازا خێرێ بۆ خۆ ژ خودێ بكەت ، یان دوعایێ ژ خودێ بكەت كو ئەو بەرێ مرۆڤی بدەتە وێ ڕێكێ یا بـۆ مـرۆڤـی باش ژ ناڤبەرا دو ڕێكان ، و د حەدیسێن پـێـغـەمبەری دا ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتییە كو نڤێژەكا تایبەت بۆ ڤێ چەندێ هەیە ، وەكی وێ حـەدیـسـێ یا ئیمامێ بوخاری ژ جابرێ كوڕێ عەبدللاهی ڤــەدگوهێزت ، دبـێـژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ وەسا ( ئستخارة ) د هەمی كاران دا نیشا مە ددا وەكی وی سوورەتێن قـورئانــێ نیشا مــە ددا ، دگۆت : [ ئەگەر ئێك ژ هەوە كرە دلـێ خۆ كارەكی بكەت بلا ئەو دو ركاعەتان ژ بلی نڤێژا فەرز بكەت ، پاشی بلا بێژت : ( اللهم إني أستخيرك بعلمك ، وأستقدرك بقدرتك ، وأسألك من فضلك العظيم ، فإنك تقدر ولا أقدر ، وتعلم ولا أعلم ، وأنت علام الغيوب ، اللهم إن كنت تعلم أن هذا الأمر خير لـي فـي ديني ومعاشي وعاقبة أمري ، أو قال عاجل أمري وآجله ، فاقدره لي ويسره لي ، ثم بارك لي فيه ، وإن كنت تعلم أن هذا الأمر شر لـي فـي ديني ومعاشي وعاقبة أمري ، أوقال في عاجل أمري وآجله ، فاصرفه عني ، واصرفني عنه، واقدر لي الخير حيث كان ، ثم أرضني به) گۆت : وئەو دێ كارێ خۆ بێژت ] .
مەعنا : ئەگەر مرۆڤی دو ڕێك ل بەر بن ، یان دو كار هەبن دڤێت بكەت ، ویێ تێدا حێبەتی بت نەزانت كیژ ڕێكێ بۆ خۆ هلبژێرت ، هنگی یا سوننەت ئەوە ئەو ڕابت دو ركاعەتێن سوننەت بكەت ـ بەلـێ نە ل وان دەمێن نڤێژ تێدا یا مەكرووه بت ـ وپشتی ئەو سلاڤا ملان ڤەددەت بلا ڤێ دوعایێ بكەت یا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نیشا صەحابییێن خۆ ددا ، وپشتی هنگی كانێ دلـێ وی ل سەر چ ڕاوەستت بلا ئەو وێ بكەت ، وخۆ بهێلتە ب هیڤییا خودێ ڤە .
بەلـێ ل ڤێرێ خالەكا هەی دڤێت ژ بـیـر نەكەین ، ئەو ژی ئەڤەیە : حەتا ئستخارەیا مرۆڤی یا دورست بت دڤێت دلـێ وی بـەری كرنا ئستخارێ پـتـر ب لایەكی ژ هەردو لایان ڤە نەچت ، چونكی ئەگەر دلـێ وی پتـر ل سەر ئێك ژ هەردو ( ئختیاران ) بت ، یا بەرهزر ئەوە ئەو ( ئستخارة ) كاری د وی نەكەت ، وپشتی ئەو ( ئستخارێ ) دكەت ودلـێ وی بۆ ئێك ژ هەردو كاران فرەه دبت دڤێت ئەو وی كاری بكەت ویێ دودل نەبت .
