دهورێ زانایێ دینی
د جڤاكا كوردی دا
وپشتى مه بهحسێ دهورێ زانایێ دینى د جڤاكێ دا ب گشتى گۆتى، مه دڤێت ل ڤێرێ بهحسێ دهورێ زانایێ دینى د جڤاكا كوردى ب تایبهتى دا بهحس بكهین.
ئـهگـهر ئهم سهح كهینه پێكهاتییێ جڤاكا كوردی بهری نوكه، یهعنی بێژین: بهری سهدسالان ووێـڤـهتر دێ بینین زانـایـێ دینی -ب ڕهنگهكێ گشتی، بێی بهرێ خۆ بدهینه مستهوایێ ڤی زانایی!- جههكێ ب قهدر وقیمهت ههبوویه ل نك كوڕێـن جڤاكێ ههمییان ژ دهسههلاتێ بگره كو هنگی میر وحاكم بوون، وحهتا تو دگههییه كهسێ ژ ههمییان كێمتـر. وگومان تێدا نینه كو ئهڤ چهنده بۆ دیندارییا كوردان دزڤڕت، وسادهییا وان وحهژێكرنا وان یا خوڕستى بۆ دینی.. ئهڤه ژ لایهكی ڤه، و ژ لایهكێ دی ڤه ژ بهر وی دهورێ جڤاكی یێ مهزن ئهوێ زانایێن دینی د ناڤ خهلكی دا دگێڕا، كو ئهم دشێین ل ڤێرێ ب كورتی ئیشارهتێ بدهینه هندهكێ ژێ:
1- ڕێـڤـهبرنا كاروبارێن دینی یێن پهیوهندییهكا ئێكسهر ب لایێ جڤاكی ڤه هـهی، وهكی: ژن ماركرنێ، یان بهردانێ، ومری شویشتنێ، وتهلقینێ.. هتد.
2- بهلاڤكرنا علمی وخواندهوارییێ، چ علمێ دینی بت چ یێ دنیایێ بت، چونكی وهكی ئهم دزانین جهێ ئێكێ -ئهگهر نهبـێـژیـن: یێ ئێكانه- بۆ بهلاڤكرنا علمی ونههێلانا (ئوممییهتێ) ل كوردستانێ مزگهفت بوو، مزگهفت مهدرهسه بوو، وزانكۆ بوو بۆ دهمهكێ درێژ.
3- گێڕانا دهورهكێ جڤاكی یێ ئیجابی د ناڤ خهلكی دا، وههردهم زانایێ دینی نیشانا دلپاقژی وپێكئینان وتهناهییێ بوو، وگهلهك جاران دهمێ عێجزی یان سلبوونهك د ناڤبهرا هندهك بنهمالان دا، یان حهتا هندهك میر وپاشایان دا چێ ببا، زانایێ دینی ب كارێ پێكئینان وصولحێ ڕادبوو، وئهو گرێكێن ل بهر میر وحاكمان ئاسێ ببان شێخی ومهلا ب ساناهی ڤهدكرن.
ودڤێت نهئێته هزركرن كو مه دڤێت زانایێ دینی یێ كورد ل سهر ڕهنگێ ملیاكهتان بدهینه ناسین، یان ژی بێژین: چو جاران وی چو دهورێن سلبی نهگێڕاینه.. نهخێر! هندهك جاران وهسا یا چێبووی زانایهكی بهساطهتا خهلكی وباوهرییا وان ب وی وبهایێ وی بۆ خۆ ئستغلال كرییه، ودهورهكێ سلبی گێڕایه، بهلـێ ئهڤ حالهته د (شاذ) وكێمن.
ووهكی بۆ مه دیار بووی زانایێ دینی جههكێ بلند د جڤاكێ دا ههبوو، وتـهسـهلسولا وی ڕهنـگـه یا دووێ بـوویـه پـشـتـی تـهخـهیا (حوكامان)، وبۆ حهقیقهت دێ بێژین: د مهسهلێن مـهزن ژی دا -وهكـی مـهسـهلێن مهصیری- یێن پهیوهندی ب مللهتی وپاشهڕۆژا وی ڤه ههین دهورێ مهلایێ كورد ههردهم دهورهكێ پیشهنگ بوویه.. و د مـهسـهلا (بزاڤا رزگاریخوازا كوردی) دا -ب ڕهنگهكێ دهسنیشانكری- ئهز نابێژم: مهلای یان زانایێ دینی دهورهكێ سهرهكی تێدا ههبوو، بهلكی دهورێ ئێكێ یێ وی بوو، وئهڤه ڕاستییهكه كهس نهشێت ئنكار بكهت. وحـهتا گۆتنا مه گۆتنهكا ئینشائی ب تنێ نهبت، مه دڤێت ل ڤێرێ قویناغێن ڤێ بژاڤا ژێگۆتی ب كورتی دهسنیشان بكهین، وبهرێ خۆ بدهینه دهورێ زانایێ دینی د ههر قویناغهكێ دا.
قویناغا ئێكێ: قویناغا بهرههڤكرنێ:
ومـهخـسـهد ئـهوه بـهری هـهر بزاڤهكا رزگاریخواز دهست پێ بكهت، ب تایبهتی ئهگهر یا نهتهوهیی بت، دڤێت بهرههڤكرنا وی مللهتی بێتهكرن ئهوێ دڤێت ب بزاڤا خۆ یا نهتهوهیی ڕابت، وئهڤ بهرههڤكرنه بهری ههر تشتهكی ژ لایێ بهلاڤكرنا علم ومهعرفهتانه ب ڕهنگهكێ گشتی، و ب زمانێ نهتهوهیی ب ڕهنگهكێ تایبهت.
وئهگهر ئهم دیرۆكا كوردان بخوینین دێ بینین ب تنێ مزگهفت ومهدرهسێن دینی یێن سهر ب مزگهفتان بووینه خـوانـدن ونڤیسین، وئهو علمێن ل وی دهمی د موعتهبهر نیشا زارۆكێن كورد ددان.. وئهڤه بهری نوكه ژی مه بهحس ژێ كر.
یا دی -ویا گرنگتـر- ئهڤهیه: فهضلــێ كوردیكرنا زمانێ خواندن ونڤیسینێ بۆ مزگهفتێ وزانایێ دینی دزڤڕت، ل كیڤه ئێكهمین جار علم وئهدهب ب كوردی هاتینه نڤیسین؟ وكی بوو جیلێ دهسپێكێ یێ ب كوردی نڤیسی؟
گهلهك كهسان ل وی دهمی دگۆت: كوردی نه زمانێ خواندن ونڤیسینێیه، وئهڤ هزره حهتا كهفتبوو سهرێ گهلهك زانایێن كورد ب خۆ ژی! بازارا كوردییێ چـو رهواجا خۆ نهبوو، لهو هندهك كهسێن حسسهكا كوردی ههی ژی -وهكی شهرهفخانێ بدلیسی- بهرههمێ خۆ ب كوردی نهدنڤیسی..
ل وی دهمی جیلهكێ زانایـێـن دینی ئهوێن خهلكی ب چاڤێ قودسییهتێ بهرێ خۆ ددایێ وهكی: مهلایێ جزیری، شێخ عهلییێ حهریری، فهقییـێ تهیران، شێخ شهمسهددینێ ئهخلاطی.. وگهلهكێن دی ژ جیلێ پێشهنگ ئهوێ د سهدسالان دههـێ ویازدێ هجری دا هاتی دهست دا نڤیسینێ ب زمانێ كوردی، ووان ب ڤی كارێ خۆ دو ڕاستی بهرچاڤ كرن:
یا ئێكێ: كوردی ژی وهكی ههر زمانهكێ دی زمانێ علم وئهدهبییه، ومومكنه نڤیسین پێ بێتهكرن.
یا دووێ: گونههـ نینه مرۆڤ ب كوردی بنڤیست، ونڤیسینا ب كوردی دیندارییا خودانێ خۆ كێم ناكهت.
ب هێزكرنا زمانی وبهرههڤكرنا وێ ئهرضییهتێ یا (تهقهببولا زمانێ قـهومـی) بكهت، یا ژ من ڤه پێگاڤا ئێكێ بوو ڕێ بۆ بزاڤا رزگاریخوازا كوردی بهرههڤكری.. وئهڤێ ب تنێ زانایێ دینی بوو پێ ڕابووی.
و ل ڤێرێ چهند مهسهلێن گرنگ ههنه دڤێت ب كورتی تهئكیدێ ل سهر بكهین:
1- مـزگـهفـت جهێ ئێكێ یێ دانانا (توراثێ مه یێ علمی وئهدهبی) بوو، وزانایێن دینی بوون ب ڤی كارێ مهزن ڕابووین، ودهلیل ل سهر ڤێ چهندێ ئهڤهیه: ههمی شاعر وئهدیب وزانایێن مه -یان پشكا مهزن ژێ- زانایێن دینی بوون ودهرچوویێن مزگهفتان بوون.
2- مـزگـهفـتـێ دهورهكێ مهزن د پاراستنا تـوراثـێ مه یێ ژێگۆتی دا ههبوو، وههر مزگهفتهكێ ب دههان دهسنڤیسێن كوردی حهواند بوون، ونه بهس هنده بهلكی ئهڤ حهواندنه بووبوو ئهگهرا هندێ ئهڤ توراثه د چاڤێن خهلكی دا ببته تشتهكێ پیرۆز و ب بها، وڤێ دیتنا هه كارهكێ ئیجابی ل سهر پاراستنا وی ههبوو.
3- مزگهفت جهێ ئێكێ یێ كوردیكرنا (مهناهجێن دراسی) بوو، وزانایێن دینی ئێكهمین كهس بوون هزر د كوردیكرنا هندهك ژ وان علمان دا كری یێن فهقییان ل مزگهفتان دخواندن، وبهرههمێ ئهحمهدێ خانی، ومهلا خهلیلێ سێرتی، ومهلا یوونسێ ئهرقهتینی، وشێخ عهلییێ تهرهماخی، باشترین نموونهنه ل سهر ڤێ چهندێ.
وژبلی مزگهفتێ ل چو جهێن دی دهرس ب كوردی نهدهاتنه گۆتن، هندهك مهدرهسێن حوكوومی ل هندهك باژێڕێن مهزن یێن كوردان ههبوون، بهلـێ خواندن لـێ ب عهرهبی وتوركی وفارسی بوو.
قویناغا دووێ: قویناغا بهلاڤكرنا ههستا نهتهویی:
پشتی هنگی قویناغا دی هات.. وپێگاڤهكا دی بهر ب هشیارییا نهتهوهیی ڤه هاته هاڤـێـتـن، ئهو ژى بهلاڤكرنا ههستا نهتهوهیی بوو، وهشیاركرنا مللهتێ كورد ل وان سالۆخهتێن وی یێن تایبهت یێن وی دئیننه ڕێزا وان مللهتان یێن حوكمدارییێ لـێ دكهن، وئهز باوهر دكهم كهسهك نهشێن بهحسێ ڤێ قویناغا گرنگ بكهت بێی بهحسێ ئهدیب وزانـایێ مهزن ئهحمهدێ خانی بكهت، هلگرێ ئێكێ یێ ئالایێ هزرا نـهتـهوهیـی د دیـرۆكا ئهدهبییاتێن كوردی دا، خانی ب شعرا خۆ ڕهوشهنبیرێ كورد ل كێشا وان یا سهرهكی هشیاركرن، وبهرێ وان دا دهردی ودهرمانی ژی:
گـــهر دێ هــهبـــوا مه ئـتـتـفـاقهك
ڤــێــكـــرا بــكــرا مــه ئـنـقیادهك
رۆم و عـــهرهب و عــهجــهم تهمامی
هـــهمـیـان ژ مـــه ڕا دكــر غولامی
تـهكـمـیـل دكــر مـه دین و دهولهت
تــهحـصـیـل دكر مه علم و حكمهت
وئهو مهدرهسا خانی بنگههێ وێ دانای هژمارهكا ئهدیب ورهوشهنبیر ودویماهییێ میر وحاكمان ژی قـهسـت كرێ ولـێ هاتنه پهروهردهكرن، وهكی -ب تنێ بۆ نموونه-: ئسماعیلێ بایهزیدی، سهلیمێ هیزانی، حاجی قادرێ كۆیی، وشێخ عهبدررهحمانێ ئاقتهپی، وبهدرخان بهگێ بۆتانی.. وهتد. و د ڤێ قویناغێ ژی دا دهورێ مزگهفتێ وزانایێن دینی ژ شێخ ومهلا وفهقییان نائێته ژبـیـركرن، چونكی دهورێ ئێكێ بوو..
قویناغا سییێ: قویناغا دهسپێكرنا
سهرهلدانێن چهكدار:
بگره ژ سهرهلدانا بهردخان بهگێ بۆتانی ل نیڤا ئێكێ ژ سهدسالا نۆزدێ زایینی، وحهتا بگههیه شوورهشا ئهیلوولـێ ل نیڤا دووێ ژ سهدسالا بیستێ.. ل درێژییا دوسهد سالان زانایێن دینی ئهگهر ههمی گاڤان ل ڕێزا ئێكێ نهبن ژی ئهو د ڤان شۆڕهشان دا پشتهڤانێن ب هێز بوون بۆ وان كهسێن ل ڕێزا ئێكێ.. وپشتهڤانییا وان نه گۆتنا ب دهڤی ب تنێ بوو، بهلكی كریار ژی بوو.
ستوینێن مهزن یێن حوكمهتا بهدرخان بهگێ مهلا وشێخ بوون، وهكی مهلا عهبدلقوددوسێ جزیری، مهلا یووسفێ كێسـتـهیـی، شێخ مـحـهمـهدێ هرووری.. وگهلهكێن دی.
سهرهلدانێن: شێخ عوبهیدللاهێ نهری، مهلا سهلیمێ بدلیسی، شێخ سهعیدێ پالۆ، قازی محهمهد، مهلا مصطهفایێ بارزانی.. ژ خۆ ههر ژ ناڤێن وان دیاره كو ئهو ههمی شێخ ومـهلا بـوون، و ژ بـلـی كهسێن ئێكێ بارا پـتـر ژ كادرێن پێشكهفتی یێن ڤان شۆڕهش وسهرهلدانان مهلا بوون، وجهێن كۆمبوونێن وان: مزگهفت وخانهقا وتهكیا بوون، وههردهم ڤان زانایان تهشجیعا پێشمهرگه وخهباتكهرێن كورد دكر، وئهو تێ دگههاندن كو دینداری ومللهتینی دو تشتن ژێك جودا نابن، وئهو كهسێ عار د سهری نهبت بۆ مللهتی عار د سهری نابت بۆ دینی ژی!
ژ بهر ڤێ ههمییێ ئهم دبێژین: كێمكرن وتهشویهكرنا دهورێ مزگهفتێ یان زانایێ دینی ب ههر هێجهتهكا ههبت، كێمكرن وتهشویهكرنه بۆ دیرۆكا مه یا ئهدهبی وڕهوشهنبیری وسیاسی، وئهو كهسێ ب ڤێ چهندێ ڕادبت ب خۆ بحهسیێت یان ب خۆ نهحهسیێت یێ تاوانهكێ د گهل دیرۆكا مه دكهت.
