دا كو ژ جهڕباندنێ
خوسارهت دهرنهكهڤین
جهڕباندنا ب بهلایێ سوننهتهكه ژ سوننهتێن خودێ د مرۆڤان دا، وی مرۆڤ د ڤێ دنیایێ دا یێن داین، و ئهو جار جار وی ب نهخۆشییێ دجهڕبینت، دا صهبرا وی ل سهر موصیبهتێ ببینت، و رازیبوونا وی ب قهدهرا خودایێ وی بزانت، و دا كو ئهم ژ دهرسا جهڕباندنێ خوسارهت دهرنهكهڤین، موصیبهت ژی ب سهرێ مه بێت و خێر ژی نهگههته مه، ڤێجا د دین و دنیایێ دا شهرمزار ببین، هندهك كار ههنه دڤێت ئهم ل دهمێ هاتنا موصیبهتێ بینینه بیرا خۆ، و ل ڤێرێ ئهم دێ بهحس ژ وان كاران كهین.
1 - صهبر، شوكر، رازیبوون:
گاڤا موصیبهتێ ب سهر ته دا گرت، ئهگهر چهند ئهو موصیبهت یا مهزن ژی بت، وهنهبت ژ بیر بكهی كو دهرمانێ ته یێ ئێكانه بۆ بهرگرییا وێ موصیبهتێ صهبره، و صهبر وهكی طهیرهكییه دو چهنگێن پێڤه: ئێك شوكره، یێ دی رازیبوونه.
ما دهم ته باوهری ب خودێ ههیه، و تو دزانی ههر تشتهكێ بێته سهرێ ته خۆشی بت نهخۆشی بت، ب قهدهرا خودێیه، دڤێت تو یێ ب وێ قهدهرێ یێ رازی بی، ئهڤه ئهگهر تو حهز ژ وی بكهی، چونكی ئهگهر مرۆڤی حهز ژ ئێكی كر چییا ژ وی بگههته مرۆڤی مرۆڤی پێ خۆشه و یێ پێ رازییه، ڤێجا ههر جارهكا تو ب قهدهرا وی رازی بووی، دڤێت شوكرا وی بكهی سهرا هندێ كو وی ئهو موصیبهت ئینایه سهرێ ته، و بۆ خۆ ب خێر حسێب بكهی، و ئهگهر رازیبوون د گهل شوكرێ ل نك ته پهیدا بوون ئهو تو مرۆڤهكێ صهبركێشی.
مهعنا: (موعادهلا) دورست یا كو مرۆڤ ل دهمێ هاتنا موصیبهتێ كارێ ل دویڤ دورست بكهت ئهڤهیه: (رازیبوون + شوكر = صهبر)، ومه نهدیتییه ژ صهبرێ پێڤهتر بۆ مرۆڤێ موبتهلا تشتهك بوویه دهرمان.
دێ چ كهی ئهگهر صهبرێ نهكێشی؟
ب تهڤه دئێت شهڕێ خودێ بكهی؟
و ئهگهر تشتهكێ دی ژبلی صهبرێ ته ههبت تو بێژی ئهو تشتێ چووی بزڤڕینتهڤه؟
ته دڤێت صهبرێ بكێشه و خێرا دنیایێ و ئاخرهتێ ب دهست خۆ ڤه بینه، ته دڤێت صهبرێ نهكێشه بهلێ بزانه تشتێ چووی نازڤڕتهڤه، و خێر ژی بارا ته نابت.
2 - هزرا باش ژ خودێ:
مرۆڤێ خودان باوهر بت ڤیانا خودێ دێ د دلی دا ههبت، و خودێ دێ خۆشتڤییێ وی یێ ئێكێ بت، و مرۆڤی ئهگهر ب دورستی خۆشتڤییهك ههبت ههر دهم دێ هزرا باش ژێ كهت، و خۆ دهمێ نهخۆشییهك ژی ژێ دگههتێ ههمی هزرا وی دێ ئهو بت كو یان وی خرابییهك یا كری لهو خۆشتڤییێ وی ئهڤ نهخۆشییه گههاندێ دا ئهو ل خۆ بزڤڕت، یان ژی خۆشتڤییێ وی دڤێت وی بجهڕبینت دا بزانت كانێ ئهو د ڤیانا خۆ دا یێ ڕاستگۆیه یان ژی ڤیانا وی گۆتنا دهڤی ب تنێیه، و ئهوێ هـــزرا خهلهت ونـــهحهق ژ خۆشتڤییێ خۆ بكهت، ئهو ژ نهزانان دئێته هژمارتن، خودایێ مهزن د ئایهتهكێ دا بهحسێ هندهك عهبدێن خۆ دكهت ودبێژت: ( يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ )(آل عمران: 154) وان هزرهكا خراب یا وهكی هزرا جاهلییهتێ ژ خودایێ دكهن.
و ژ قهنجییا خودێ یه د گهل بهنییێن وی ههر كهسهكێ هزرا باش ژ وی بكهت ئهو دێ ل دویڤ هزرا وی یا باش دهتێ، ئیمام ئهحمهد ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (إنَّ اللّهَ عَزَّ وجَلّ قَال: أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِی بِی، إِنْ ظَنَّ بِی خَیْرًا فَلهُ، وإِنْ ظَنَّ شَرًّا فَلهُ) خودایێ پاك و بلند دبێژت: ئهز ل دویڤ وێ هزرێ مه یا عهبدێ من ژ من دكهت، ئهگهر هزرا باشییێ ژ من بكهت ئهو بۆ وییه، وئهگهر هزرا خرابییێ ژ من بكهت ئهو بۆ وییه.
یهعنی: ئهگهر خودێ موصیبهتهك دا ته و ته هزركر ئهو ژ بهر هندێیه چونكی خودێ تو نهڤێی ئهو دێ یا وهسا بت، و ئهگهر ته حهمدا خودێ كر و ته هزركر خودێ تو دڤێی لهو وی ئهڤ موصیبهته دا ته، ئهو دێ یا وهسا بت.. ژ بهر ڤێ چهندێ صهحابییێ پێغهمبهری عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودی دگۆت: ((ئــــهز ب وی كهمه یــــێ ژ وی پێڤهتر چو خودایێن ب حهق نهههین، تشتهك ژ وێ باشتر بۆ عهبدی نههاتییه دان كو ئهو هزرا باشییێ ژ خودایێ خۆ بكهت، و ئهز ب وی كهمه یێ ژ وی پێڤهتر چو خودایێن ب حهق نهههین عهبدهك هزرا باش ژ خودایێ خۆ ناكهت ئهگهر خودێ وێ نهدهتێ یا ئهوی ژێ هزركری، مهعنا ڤێ ئهوه خێر یا د دهستی دا)).
وئبن حببان ژ ئهبوو ئومامهیێ باهلی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (إن الله لیجرب أحدكم بالبلاء وهو أعلم به، كما یجرب أحدكم ذهبه بالنار، فمنهم من یخرج كالذهب الإبریز فذلك الذی نجاه الله تعالی من السیئات، ومنهم من یخرج كاذهب دون ذلك فذلك الذی یشك بعض الشك، ومنهم من یخرج كالذهب الاسود فذلك الذی قد افتتن)هندی خودێیه ئهو ئێك ژ ههوه ب بهلایێ دجهڕبینت وئهو وی چێتر دنیاست، كانێ چاوا ئێك ژ ههوه زێڕێ خۆ ب ئاگری دجهڕبینت، ڤێجا هندهك ژ وان وهكی زێڕێ صافی دهردكهڤن، و ئهو ئهون یێن خودێ ئهو ژ گونههان ڕزگاركرین، و هندهك وهكی زێڕی دهردكهڤن، و ئهو ئهون یێن هندهك شك ل نك ههی، و هندهك وهكی زێڕێ ڕهش دهردكهڤن، و ئهو ئهون یێن ب فتنه چووین.
وئهڤ حهدیسه مرۆڤان بهرانبهر جهڕباندنا ب فتنێ وبهلایێ دكهته سێ پشك:
هندهك ب دلهكێ ڕازی و شوكرێ وصهبرێ پێشوازییێ ل موصیبهتا خۆ دكهن ئهگهر چهند یا مهزن ژی بت، و ئهڤه ئهون یێن ژ گونههان دئێته شویشتن و پاقژ و بژوین ژ جهڕباندنێ دهرباس دبن، وهكی زێڕێ عهسلی.
و هندهك نیڤ نیڤه دهردكهڤن، وهكی زێڕێ عادی، چونكی ئهو صهبرێ دكێشن بهلێ هندهك جاران لاواز دبن، و هندهك گۆتن و كریارێن نهدورست دكهن و دبێژن، ئهڤه سهر ب سهرن، نه بۆ وانه و نه ل سهر وانه.
و هندهك خۆ دبهنه هیلاكێ، موصیبهت ژی ب سهر وان دا دئێت، و گونههـ ژی ل وان زێده دبت، وهكی زێڕێ قهلپ گاڤا چوو سهر ئاگری ئاشكهرا دبت، چونكی ڕهشاتییا وی وی كهشف دكهت. ڤێجا ههر ئێك ویا وی دڤێت!
3 - زڤڕین ل خودێ:
دبت گهلهك جاران دنیا مرۆڤی موژیل بكهت، وگاڤا ئهو ڕوی ب ڕوی بهرانبهر موصیبهتهكێ ڕادوهستت ژ نوی ئهو ژ غهفلهتا خۆ هشیار دبت، و ب ڕاستییا دنیایێ ئاگههدار دبت، لهو دێ بینی ئهو ئێكسهر ل خودایێ خۆ دزڤڕت، و دنیا د چاڤان دا ڕهش دبت.. و ههر ژ بهر ڤێ چهندێ یه فهرمان یا ل مه هاتییه كرن كو ههر جارهكا ئهم تویشی بهلایهكێ بووین، یان موصیبهتهك ب سهر مه دا هات ئهم بێژین: (إنا لله وإنا إلیه راجعون) ئهم یێن خودێینه وئهم دێ زڤڕینه نك وی.
ڤێجا مادهم ئهم یێن وینه وئهم دێ زڤڕینه نك، بۆچی ئهم ل سهر ئهمرێ وی خۆ نهرازی بكهین، یان هزرهكا خراب ژ وی بكهین؟
4 - بهرێخۆدانا ئاخرهتێ:
دنیا ههمی تشت نینه، و ئهو وارێ كرنێیه، دهمهكێ بهروهخته، چاڤ هلینهكێ، ته هندی دیت ته ژێ باركر، و بهرێ ته كهفته ڕێكهكا دویر ودرێژ، ل وێرێ پشتی تو دگههییه قویناغێ ڕۆژهك دێ ب سهر ته دا ئێت یا بێ دویماهییه هنگی وهرگرتنا جزایی دئێت، و ههر تشتهكێ تو ئهڤرۆ د ڤی دهمێ كورت دا بۆ خۆ بچینی، هنگی ل ئاخرهتێ ل وێ ڕۆژا بێ دویماهی دێ چنی، و هنگی دهلیڤه بۆ ته نائێتهدان خهلهتییا خۆ دورست بكهی، یان سستییا خۆ ڤهگری، ڤێجا مادهم هۆیه بۆچی موصیبهتهكا سڤك، یان بهلایهكا مهزن بارێ ته هند گران بكهت ل ڕێكا دویر تو نهشێی هلگری، و ل دهمێ بهلاڤكرنا خهلات و جهلاتان تو شهرمزار ببی؟
صهبرێ بكێشه.. یێ شوكردار به، و ب ئهمرێ خودێ رازی ببه، وبزانه: (إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ) (الزمر: 10) ئهوێن صهبرێ دكێشن بێ حسێب خودێ خێرێ ددهتێ.
