دویڤچوونا ڕێكێن مللهتێن بۆرین
یان
سێ سالۆخهتێن نهدورست
بوخاری وموسلم ژ ئهبوو سهعیدێ خودری ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( لتتبعن سنن من كان قبلكم شبراً بشبر وذراعاً بذراع حتى لو دخلوا جحر ضب تبعتموهم) یهعنى: هوین دێ ل دویڤ ڕێكێن وان یێن بهری ههوه چن بوهۆست بهۆست و گهز گهز، خۆ ئهگهر ئهو بچنه د كونێن بزنمشكان ڤه هوین دێ دهنه ب دویڤ ڤه. ئهبوو سهعید دبێژت: مه گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ، ڕێكێن جوهی و فهلان؟ وى گۆت: پا یێن كێ؟
ژ ڤێ حهدیسێ و گهلهكێن دی یێن وهكی وێ بۆ مه ئاشكهرا دبت كو ڕۆژهك دێ ب سهر موسلمانان دا ئێت ئهو د ههمی كار و كریارێن خۆ دا -یێن دینی و یێن دنیایێ- دێ چاڤ ل مللهتێن بهری خۆ كهن، یێن كـــو سهرا وان كریاران خــــودێ ل وان ب غهزهب هاتی و لهعنهت لێ كرین.. و ههر ژ بهر ڤێ چهندێ موسلمان ژی دێ خۆ هێژای غهزهبا خودێ دكهن.
و ل ڤێرێ ئهم دێ بهحسێ هندهك ژ وان ئهخلاق و كاران كهین یێن د ناڤ مه موسلمانان دا دبهلاڤ و ئهو ب خۆ ژ ئهخلاق و كارێن ئوممهتێن بهری مهنه یێن خودێ و پێغهمبهرێ وی ئهم ژ چاڤلێكرن و دویكهفتنا وان داینه پاش.
سالۆخهتێ ئێكێ: تڕانهپێكرن یان (استهزاء):
و ئهڤه نه ب تنێ سالۆخهتهك بوو ژ سالۆخهتێن ئوممهتێن بهرێ، بهلكی ئهو ئێك ژ بهرچاڤترین سالۆخهتێن وان كافر و منافقان بوو یێن ل دهسپێكا ئیسلامێ كارێ خۆ كرییه نهیارهتی و دوژمنییا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و دویكهفتییێن وی ژ خودان باوهران.
ومرۆڤ دهمێ ئایهتێن قورئانێ دخوینت باش تێ دئینته دهر كو تڕانه و یاریپێكرن ئهو چهكێ خراب بوو یێ ههمی مللهتێن كافر د گهل پێغهمبهرێن خۆ ب كارئینای، خودایێ مهزن د ئایهتهكێ دا دبێژت: (وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ)(الأنبیاء: 41) یهعنى: ب ڕاستی بــــهری تـــه ژی ئهی موحهممهد، تڕانه ب هندهك پێغهمبهران هاتبوونه كرن، ئینا ئهو عهزاب ب سهر تڕانهكهران دا هات یا وان یاری و تڕانه بۆ خۆ پێ دكرن.
ویاریپێكرن ئهو دهردێ ژ مللهتێن بهری مه گههشتییه مه ل سهر گهلهگ ڕهنگان دكهفته بهرچاڤ، ڕهنگێ ژ ههمییان كرێتتر یاریپێكرنا ب خودێ و ئایهتێن وی و پێغهمبهرێ وی و دینێ وییه، و مه گۆت: ئهڤ ڕهنگه ژ ههمی ڕهنگان كرێتتره چونكی ئهو خودانێ خۆ كافر دكهت ووی وئیسلامێ ژێك خلاس دكهت، ودلیل ل سهر ڤێ چهندێ ئهڤ ئایهتا پیرۆزه:(وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ ۚ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ(65)لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ ۚ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ(66)(التوبة: 65-66) تو ئهی پێغهمبهر، ئهگهر پسیارا وی تشتی ژ وان بكهی یێ وان د دهرحهقا ته و ههڤالێن ته دا دگۆت ئهو دێ بێژن: مه چو مهخسهد ب وێ گۆتنێ نهبوو یا مه گۆتی، تو بێژه وان: ئهرێ ههوه ب خودێ و ئایهتێن وی و پێغهمبهرێ وی یاری دكرن؟ هوین -ئهی گهلی دوڕوییان- داخوازا لێبۆرینێ نهكهن چو مفا د داخوازا ههوه دا نینه، چونكی هوین ب ڤێ گۆتنا خۆ یێن كافربووین، ئهگهر ئهم ل دهستهكهكێ ژ ههوه ببۆرین یا كو داخوازا لێبۆرینێ كری و ژ دل تۆبهكری، ئهم دێ دهستهكهكا دی عهزاب دهین ژ بهر وێ تاوانا وان كری كو ئهڤ گۆتنا خراب كری.
ژ ڤێ ئایهتێ ئاشكهرا دبت كو ئهو كهسێ تڕانه و یارییان بۆ خۆ ب خودێ یان شریعهتێ وی بكهت، یان ژی ب پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و سوننهتا وی، ئهو مرۆڤ دێ كافر بــــت، و ژ تشتێن ئاشكهرایه د شـــریــعــهتی دا كو (ئستهزائا ب دینی) ئێك ژ پێشكێنێن ئیسلامێیه.
و ل ڤێرێ پێتڤییه ئیشارهتێ بدهینه دیاردهكێ كو گهلهك جاران د ناڤ جڤاكا مه دا ڕوی ددهت، ئهو ژی یارپێكرنا ب دینی و ســــونــنـهتا پێغهمبهرییه -سلاڤ لێ بن- ب هێجهتا كهسهكی یان كۆم و دهستهكهكێ، یهعنی: دێ بینی هندهك جاران مرۆڤهكی دڤێت ب یاریپێكرن ڤــــه ڕهخنێ ل كهســــهكی یان دهستهكهكا مرۆڤان بگرت ڤێجا بـــــۆ ب جهئینانا ڤێ ئارمانجێ دێ ڕابت یارییان بۆ خۆ ب قورئانێ یان سوننهتێ كهت و ههمی هزرا وی ئهوه ئهو ب ڤی كارێ خۆ یێ یارییان بۆ خۆ ب وی كهسی یان وێ كۆمێ دكهت، وهكی وان یێن تڕانهیان ب ریهبهردانێ یان سیواكێ، یان حیجابا ژنكا موسلمان -بۆ نموونه- دكهت، یان ژی دهڤێ خۆ ب ئایهتێن قورئانێ وهربادهت.. ئـــهڤـــه ژ وان كارانه یێن خودانی كافر دكهت، ڤێجا مرۆڤێ موسلمان دڤێت خۆ ل ڤێ چهندێ هشیار بكهت.
و نێزیك ژ ڤی ڕهنگێ یاریپێكرنێ، یاریكرنا ب (رمووز و شهخصیاتێن) ئیسلامێنه، وهكی یاریكرنا ب صهحابی و ئیمامێن موجتههد و زانا و عالمێن ئیسلامێ ئهوێن ب قهلهمی و ئهزمانی خزمهتا ئیسلامێ كری و ژینا خۆ د ڕێكا دینێ خودێ دا بۆراندی، یان ژی یاریكرنا ب كهسینییا مهلای كو د چاڤێن خهلكی دا نینهراتییا دینی دا دكهت، ئهڤ چهنده ئێك ژ وان ڕێكانه یێن نهیار و دوژمنێن ئیسلامێ داناین دا دلێ خهلكی پێ ژ دینی سار بكهن، و پیچ پیچه پیرۆزییا ئیسلامێ د چاڤێن خهلكی دا بشكێنن دا ئهو بشێن پشتی هنگی ب ساناهی دینی ژ دلێ خهلكی بیننه دهر.
و ل ڤێرێ خالهكا فهر ههیه پێتڤییه ئیشارهتێ بدهینێ:
قورئان د ئایهتێن خۆ دا بـــۆ مـــه ئاشكهرا دكــهت كــو ڕازیبوونا ل سهر یاریكرنا ب دینی تاوانا وێ وهكی تاوانا یاریپێكرنێ ب خۆیه، یهعنی: ئهگهر كهسهك بێت و یارییان بۆ خۆ ب دینی بكهن و كهسهكێ دی ل نك وی یێ حارز بت و خۆ ل سهر كارێ وی بێ دهنگ بكهت و پێ بكهته كهنی فهرقا وان ههرددوان نینه، قورئان دبێژت: (وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّىٰ يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ ۚ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا)(النساء: 140) ب ڕاستی بۆ ههوه گهلی خودان باوهران، د كیتابا خودایێ ههوه دا هاتییه خوارێ كو ئهگهر هـهوه گوهـ لێ بوو كوفر وتڕانه ب ئایهتێن خودێ بێنهكرن هوین د گهل وان كافران نهڕوینن، هنگی تێ نهبت ئهگهر وان گۆتنهكا دی ژبلی كوفرێ و تڕانهیێن ب ئایهتێن خودێ كر، ئهگهر هوین د گهل وان ڕوینشتن، و ئهو ب وی ڕهنگی بن، هوین ژی دێ وهكی وان بن، چونكی هوین ب یاری پێكرن و كوفرا وان ڕازیبوون، و ئهوێ ب گونههێ ڕازی ببت وهكی وییه یێ گونههێ بكهت. هندی خودێیه كۆمكهرێ دوڕوی و كافران ههمییانه د ئاگرێ جههنهمێ، دا ئهو تێدا عهزابا نهخۆش ببینن.
و د ئایهتهكا دی دا قورئان دبێژت: ( وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّىٰ يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ ۚ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَىٰ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ)(الأنعام: 68) ئهگهر ته ئهی موحهممهد، ئهو بوتپهرێس دیتن ئهوێن ب نهحهقی و تڕانه ڤه گۆتنان د دهرحهقا ئایهتێن قورئانێ دا دبێژن، تو خۆ ژ وان دویر بكه حهتا ئهو سوحبهتهكا دی دكهن، و ئهگهر شهیتانی ئهڤ مهسهله ژ بیرا ته بر پشتی بیرا ته لێ دئێتهڤه تو د گهل وی مللهتێ زۆردار نهڕوینه ئهوێن ب نهحهقی د دهر حهقا ئایهتێن خودێ دا دئاخڤن.
ههر وهسا د مهجالێ یاریپێكرنا ب دینی دا قورئان مه ل مهسهلهكا دی ئاگههدار دكهت، و مه ژ هندی ددهته پاش كو ئهم وان كافران یێن كو یارییان بۆ خۆ ب دینێ مه دكهن و ب چاڤهكێ كێم بهرێ خۆ ددهنه مه بكهینه دوست و سهركار، قورئان دبێژت:(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ)(المائدة: 57) ئـــهی ئهوێن باوهری ب خودێ ئینای و دویكهفتنا پێغهمبهرێ وی كری، هوین وان بۆ خۆ نهكهنه دۆست و سهركار یێن یاری و تڕانهیان بۆ خۆ ب دینێ ههوه دكهن ژ خودانێن كیتابێ و كافران، و هوین ژ خودێ بترسن ئهگهر هوین ب وی و ب شریعهتێ وی دخودان باوهرن.
مهعنا: نه بهس چێ نابت مرۆڤ تێكهلییا وان بكهت یێن یارییان بۆ خۆ ب دینی دكهن، بهلكی چێ نابت خۆ ب دلی ژی مرۆڤ حهز ژ وان بكهت و وان بۆ خۆ بكهته ههڤال و هۆگر.
و ئهگهر ئهڤ یاریكرنا ب دینی ژ لایێ بێ دین و كافران ڤه بێتهكرن، ڕهنگهگێ دی یــێ یــاریــكــرنـــا ب دیـنــی هــهیــه ژ لایێ هندهك كهسان ڤه دئێتهكرن یێن كو خۆ ب خودانێن دینی دزانن، ئهو ژی ئهون یێن كو ل نك دلێ خۆ دڤێن دینی ل بهر خهلكی شرین بكهن، ڤێجا دینی دكهنه (نوكته) و سوحبهت، و لێ دگهڕیێن دینی ل دویڤ دلێ خهلكی ببهن، و كار و گۆتنێن بێ خێر و بێ بها تێكهلی دینی بكهن دا دینهكێ تهڕ و خودان (حهیهوییهت) ل بهر سنگێ خهلكی بدانن -وهكی ئهو بۆ خۆ دبێژن!- قورئان د دهر حهقا ڤان دا دبێژت: ( وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا ۚ أُولَٰئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (6)وَإِذَا تُتْلَىٰ عَلَيْهِ آيَاتُنَا وَلَّىٰ مُسْتَكْبِرًا كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا كَأَنَّ فِي أُذُنَيْهِ وَقْرًا ۖ فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ(7)(لقمان: 6-7) و ژ مرۆڤان ههیه یێ گوتنا بێ خێر دكڕت -وئهو ههر گۆتنهكه یا كو خودانێ خۆ ژ گوهدارییا خودێ بهرزه كهت- دا مرۆڤان پێ ژ ڕێكا هیدایهتێ وهرگێڕته ڕێكا ســــهرداچـــوونـــێ، و ئهو تڕانان بـــۆ خــــۆ ب ئایهتێن خودێ دكهت، ئهوان عهزابهكا پێ ڕهزیل ببن بۆ ههیه. و ئهگهر ئایهتێن قورئانێ بۆ وی بێنه خواندن ئهو دێ پشت دهته گوهدارییا خودێ، و دێ خۆ مهزن و دفنبلند كهت، ههر وهكی وی گوهـ ل تشتهكی نهبووی، ههر وهكی كهڕاتی د گوهێن وی دا ههی، و ههچییێ ئهڤه حالێ وی بت تـــــو ئــهی موحهممهد، مزگینییێ ب عهزابهكا ب ئێش د ئاگری دا ل ڕۆژا قیامهتێ بدێ.
ڕهنگهكێ دی یێ یاریپێكرنێ ههیه خودانی ژ ئیسلامێ دهرنائێخت بهلێ دبته ئــهگـــهرا هندێ كو ئهو گونههكار ببت، و هــێــژای عهزابا خودێ ببت، ئهو ژی یاریكرنا ب خهلكییه.. خودایێ مهزن بۆ پاشڤهلێدانا مه ژ ڤی سالۆخهتی دبێژت: ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَىٰ أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَىٰ أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ ۖ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ ۖ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ ۚ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ)(الحجرات: 11) ئهی ئهوێـن باوهری ب خودێ ئینای و كار ب شریعهتێ وی كری كۆمهكا خودان باوهر بلا یارییان بۆ خۆ ب كۆمهكا دی یا خودان باوهر نهكهت، بهلكی ئهوێن یاری پێ دئێنهكرن ژ یێن دی دچێتر بن، و چو ژنێن خودان باوهر بلا یارییان بۆ خۆ ب چو ژنێن دی یێن خودان باوهر نهكهن، بهلكی ئهو ژنێن یاری پێ دئێنهكرن ژ یێن دی دچێتر بن، و هندهك ژ ههوه بلا بهحسێ عهیبێن هندهكان نهكهن، و ناسناڤێن كرێت هوین ل سهر ئــێـــك و دو نــــهدانــــن، دهركــــهفــتــنــا ههوه ژ ڕێ پشتی كو هوین هاتینه د ئیسلامێ دا پیسه سالۆخهت و ناڤه، و ههچییێ ژ ڤی كاری تۆبه نهكهت ئهو ئهون یێن ب كرنا ڤان گونههان زۆرداری ل خۆ كری.
و یاریكرنا ب خهلكی ئێشهكا جڤاكییه ژ بهر هژمارهكا ئهگهران پهیدا دبت، ژ وان ئهگهران:
1- ئهوێ یارییان ب خهلكی دكهت خۆمهزنكرن د دلێ وی دا ههیه، و ئهو هزر دكهت خهلك چو نینه لهو ئهو یارییان بۆ خۆ ب وان دكهت..
وئهڤه دهردهكێ نهفسی یێ مهزنه.
2- ئهوێ یارییان ب خهلكی دكهت خودانێ دلهكێ تارییه، چونكی ئهو قهنجییا خودێ ل سهر خهلكی نابینت.
3- و ئهڤ كاره نیشانا نهزانینا خودانییه ب شیانا خودێ، چــونــكـــی ئهگهر ئــهو ب شیانا خودێ یێ زانابا وی بهنییێن خودێ كێم نهدكرن.
و ئهنجامێ ڤی كاری ل سهر خودانی و ل سهر جڤاكێ ژی یێ مهزنه، خهلك دێ خۆ ژ وی دهنه پاش، چونكی دێ خۆ ژێ كڕن، و نهڤیان و كهرب و كین ژی دێ د ناڤ خهلكی دا پهیدابت، و ئهڤه كارهكه ئیسلامێ نهڤێت د جڤاكا موسلمانان دا پهیدا ببت.
سالۆخهتێ دویێ: دلڕهشی و حهسویدی:
دلڕهشی یان حهسویدی ئهوه مرۆڤ حهز بكهت ئهو قهنجی و نعمهتا خودێ دایه كهسهكی یان كۆمهكێ نهمینت، یان مرۆڤ عێجز ببت و بۆ وی نهخۆش بت دهمێ دبینت خودێ قهنجییهك یا د گهل كهسهكی یان كۆمهكێ كری.
و ئهڤه ژی ئێك ژ وان سالۆخهتان بوو یێن د ناڤ ئوممهتێ بهری مه دا دبهلاڤ و ب تایبهتی د ناڤ كیتابییان دا، و حهسویدییا وان یا مهزن ئهو بوو وان پێ نهخۆش بوو خودێ زانین و هیدایهت ب رزقێ موسلمانان كری، د ئایهتهكا پیرۆز دا خودایێ مهزن بهحسێ جوهییان دكهت و دبێژت:( وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ ۖ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّىٰ يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ)(البقرة: 109) گهلهكان ژ خودانێن كیتابێ دخواست كو پشتی باوهری ئینانا ههوه ههوه ل كوفرێ ڤهگهڕینن كا چاوا ههوه بهرێ بوت دپهڕێسین، ژ بهر وێ كینا دلێن وان تژی كری پشتی ڕاستییا پێغهمبهرێ خودێ موحهممهدی د وی تشتی دا یێ ئهو پێ هاتی بۆ وان ئاشكهرا بووی، ڤێجا هوین وان عهفی بكهن و ل نهزانینا وان ببۆرن، حهتا خودێ فهرمانێ ب كوشتنا وان ددهت (وهكی دای و وهسا چێبووی)، و ئهو سهرا كریارێن وان یێن خراب دێ وان جزا دهت. هندی خودێیه ل سهر ههر تشتهكی یێ خودان شیانه چو تشت وی بێزار ناكهن.
وپێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د حهدیسهكا خۆ دا یا ترمذى ژ زوبهیرێ كوڕێ عهووامی ڤهدگوهێزت، ئاشكهرا دكــــهت كو حــــهســــویـــدی ئێك ژ وان دهردانه یێن كو ژ ئوممهتێ بهری من گههشتییه مه دهمێ دبێژت: ( دبَّ إلیكم داء الأمم: الحسد والبغضاء، هي الحالقة، لا أقول تحلق الشَعر ولكن تحلق الدین..( یهعنى: دهردێ ئوممهتان یێ گههشتییه ههوه: حهسویدی وكهرب ژێ ڤهبوون، ئهوه تراشینێ دكهت، ئهز نابێژم: موی دتراشت، بهلكی دینی دتراشت.
و كانێ چاوا حهسویدی ڕێكا خۆ ل نك عامییان دبینت وهسا یان پتر ئهو ڕێكا خۆ ل نك مرۆڤێن زانا ژی دبینت، ئێك ژ وان تو دێ بینی گاڤا خودێ نعمهتا زانینێ د گهل كر، یان قهبوول بۆ وی دانا د عهردی دا و خهلكی حهز ژێ كر و گوهدارییا وی كر هندهك كهسێن دی ههر ژ توخمێ وی (ژ زانایان) دێ حهسویدییێ پێ بكهن و كهربا خۆ هاڤێنێ و لێ گهڕیێن ئاستهنگان بێخنه ڕێكا وی، نه ژ بهر چو، ب تنێ ژ بهر هندێ كو خودێ قهنجییهك د گهل وی كرییه و د گهل وان نهكرییه.
و یا غهریب د ڤی سالۆخهتی دا ئهوه حهسویدی بهری كو نهخۆشییێ بگههینته وی یێ حهسویدی پێ دئێتهبرن، ئهو نهخۆشییێ دگههینته وی یێ حهسوید بت، (موعاویهیێ كوڕێ ئهبوو سوفیانی) -خودێ ژێ ڕازی بت- دبێژت: ((د ناڤ سالۆخهتێن خراب دا، چو سالۆخهت وهكی حهسویدییێ نینن، ئهو حهسویدی دكوژت بهری كو بگههشته وی یێ حهسویدی پێ دئێتهبرن)).
و خرابییێن حهسویدییێ گهلهكن، ژ وان:
1- حهسویدی نهڕازیبوون و غهزهبا خودێ ب سهر خودانێ خۆ دا دئینت، چونكی ئهو ب ڤی كارێ نهڕازیبوونا خۆ ل سهر حوكمێ خودێ دیار دكهت، و وهسا هزر دكهت خودێ د دانا خۆ دا عهدالهتێ ناكهت.
2- حهسویدی دلێ خودانێ خۆ تژی كول و كۆڤان دكهت، و دویر نهگره ئهڤ قههرا دلێ وی تژی دكهت ببته ئهگهر كو لهشێ وی ژی بكهفته بن بارێ ئێش و دهردان.
3- مرۆڤێ حهسوید د چاڤێن خهلكی دا دكهڤت، و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ بهایێ وی دئێته خوارێ، و نهڤیانا وی د دلێن خهلكی دا مشه دبت.
4- حهسویدی گهلهك جاران دبته ئهگهرا هندێ خودێ وان نعمهتان یێن وی داینه مرۆڤێ حهسویدكار ژێ بستینت و بهلایان بدهتێ، مادهم ئهو ب دانا خودێ یێ قانع نهبت.
5- حهسویدی سهرهكانییا خرابی و كهرب و كینێیه، و ئهوه نهڤیانێ د جڤاكێ دا بهلاڤ دكهت، و خهلكی لێك دئێخت.
6- حهسویدی نیشانا نهفس پیسی و دلڕهشی و بێ ئهخلاقی و ئهزئهزییا خودانییه، ئهوێ كو نهڤێت خێرهك بگههته كهسهكێ دی ژبلی وی.
ودا كو ئهم ژ ڤی دهردی بێینه پاڕاستن دڤێت بزانین كانێ چ ئهگهر ههنه بهرێ مرۆڤی ددهنه حهسویدییێ، و چ چاره بۆ ڤی دهردی ههیه؟
سێ ئهگهرێن سهرهكی د پشت حهسویدییێ دا ههنه:
1- كو كهربێن مرۆڤی ژ كهسهكی ڤهببن، و مرۆڤی ئهو نهڤێت، ڤێجا بۆ مرۆڤی نهخۆش بت قهنجییهك بگههته وی یان خێرهك ب دهست بكهڤت، و ئهگهر هات و مرۆڤی دیت خودێ قهنجییهك د گهل وی كر دێ ڕابت حهسویدییێ پێ بهت و حهز كهت كو ئهو قهنجی ل نك نهمینت.
2- ئهگهر تشتهك یان قهنجییهك ههبت مرۆڤی بڤێت بگههتێ بهلێ ئاستهنگ بكهڤنه ڕێكا وی و ئهو نهگههتێ، پاشی ببینت كهسهكێ دی ههیه دشێت وێ قهنجییێ ب دهست خۆ ڤه بینت، ڤێجا وی پێ نهخۆش بت و حهسویدییێ پێ ببت، و حهز بكهت كو ئهو قهنجی مادهم نهگههشته نهگههته كهسێ دی.
3- كو مرۆڤهكێ وهسا بت بۆ وی نهخۆش بت ببینت خهلك یێن د خۆشی و نعمهتان دا دژین، و چونكی نه ب دهستێ وییه ئهو خۆشی و نعمهتان ژ خهلكی ببڕت ڤێجا ڕابت كهربا خۆ بهاڤێته خهلكی و حهز بكهت خهلك د نهخۆشییان دا بژین، و دویر نینه ئهڤ مرۆڤه گهلهك جاران خۆ ل سهر ئهمرێ خودێ نهڕازی بكهت و د گهل نهزانان بێژت: خودێ كهزانا ددهته بێ ددانا!
و ژبلی ڤانه ههر سێ ئهگهران ئهگهرهكا دی ژی ههیه د ناڤ خودان (ئختصاصان) دا ب تنێ پهیدا دبت، دێ بینی دو مرۆڤ ههنه (ئختصاصێ) وان ئێكه، و (مونافهسه) د ناڤبهرا وان دا ههیه، ڤێجا گاڤا ئێك ژ وان د مهجالێ (ئختصاصی) دا پێش كهفت یێ دی دێ هزر كهت پێشكهفتنا ههڤالێ وی ل سهر حسێبا پاشكهفتنا وییه، لهو دێ حهسویدییێ پێ بهت.
و ئهگهر ته ڤیا حهسویدییێ ژ خۆ دویر بكهی دا رحهت بژی، ڤان ڕێكان ب كار بینه:
1- ههر دهم دوعایان بۆ خۆ ژ خودێ بكه كو ئهو دهردێ حهسویدییێ ژ ته دویر بكهت، و دلێ ته پاقژ و بژوین بكهت.
2- تهقوایا خودێ بكه، ژ وی بترسه و ئهمر و فهرمانێن وی ب جهـ بینه و وى بپارێزه ئهو ژی دێ ته پارێزت، و ڤی سالۆخهتێ خراب ژ ته دویركهت.
3- صهبرێ ل سهر نهخۆشییا نهیارێ خۆ بكه، و حهزا تۆلڤهكرنێ نهكه دلێ خۆ، دا كهب و نهڤیان جهێ خۆ د دلێ ته دا نهكهن، سولتانێ زانایان (ئهلعز بن عهبدسسهلام) ههر ڕۆژ بهری نڤستبا خهلك ههمی ئازا دكرن، دگۆت: من دڤێت ئهز بنڤم و دلێ من یێ صافی، و حهدیسا وی صهحابی ژی یا ناڤداره ئهوێ سێ ڕۆژا ل دویڤ ئێك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتی: مرۆڤهك ژ خهلكێ بهحهشتێ نوكه دێ ئێت، و دهمێ عهبدللاهێ كوڕێ عهمری چوویه مالا وی دا بزانت كانێ ئهو چ دكهت حهتا ئهو گههشتییه ڤێ دهرهجێ، وی دیت ئهو چو تشتێن زێده ژ خهلكی ناكهت، پاشی وی گۆته عهبدللاهی: برازا ئهز ڤێ دكهم یا ته دیتی بهلێ ئهز مرۆڤهكێ كهرب و نهڤیانا موسلمانهكی د دلێ من دا نینه. (ئیمام ئهحمهد ڤێ حهدیسێ ژ ئهنهسێ كوڕێ مالكی ڤهدگوهێزت).
4- خۆ بهێله ب هیڤییا خودێ ڤه، ئهو تێرا ته ههیه كــــو تـــــه ژ حـــهسویدییێ و ژ حهسویدان ژی بپارێزت.
5- دلێ خۆ ژ حهسویدییێ ڤالا بكه، و چی گاڤا ئـــهو هاته ســـــهر هــــزرا ته خۆ ب تشتهكێ دی ڤه موژیل بكه دا ئهو ژ بیرا ته بچت.
6- و ئهڤه ل سهر نهفسێ ژ ههمییان ب زهحمهتتره، و ب تنێ ئهو كهس دشێت پێ ڕاببت یێ خودێ هێزهكا مهزن دایێ، و ئهو ژی ئهڤهیه: مــرۆڤ ئاگـــرێ حهسویدییێ د نهفسا خۆ دا ب هندێ بڤهمرینت كو قهنجییێ د گهل وی بكهت یێ نهفسا ژێ دخوازت كو ئهو حهسویدییێ پێ ببهت، و گوهێ خۆ بده ڤێ ئایهتا پیرۆز دا تو بزانی كو خودێیه بهرێ مه ددهته ڤێ علاجێ دهمێ دبێژت: ( وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ۚ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ (34) وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ(35)(فصلت: 34-35) یهعنى: باشییا وان كهسان یێن باوهری ب خودێ ئینای، و خۆ ل سهر شریعهتێ وی ڕاست كری، و قهنجی د گهل خهلكی كرین، وهكی خرابییا وان نابت یێن كوفر ب خودێ كری و بێ ئهمرییا وی كری، و نهخۆشی گههاندینه خهلكی. تو ب لێبۆرین و نهرم و حهلیمییا خۆ خرابییا وی پالده یێ خرابی گههاندییه ته، و بهرانبهر خرابییا وی تو باشییێ د گهل بكه، ڤێجا ب ڤێ چهندێ ئهوێ خرابی گههاندییه ته و دوژمناتی د ناڤبهرا ته و وی دا ههی دێ وه لێ ئێت ههر وهكی ئهو دۆستهكێ ته یێ نێزیكه، و ههما بهس تهوفیقا وان بۆ ڤی سالۆخهتێ باش دئێته دان یێن بێهنا خۆ ل سهر وی تشتی فرههكری یێ بۆ وان نهخۆش، و كوتهكی ل خۆ كری دا وی تشتی بكهن یێ خودێ دڤێت، و ههما بهس تهوفیقا وی بۆ ڤێ چهندێ دئێته دان یێ بارهكا مهزن ژ خۆشییا دنیایێ وئاخرهتێ بۆ هاتییه دان.
و ژ بهر خرابییا ڤی سالۆخهتی خودایێ مهزن مه فێری هندێ دكهت كو ههردهم ئهم خۆ ب وی بپارێزین ژ سالۆخهتێ حهسویدییێ و ژ مرۆڤێن حهسوید، وهكی د سوورهتا (الفلق) دا هاتی: ( مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ(1)مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ(2)وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ(3)وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ(4)وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ(5) تو ئهی موحهممهد بێژه: ئهز خۆ ب خودانێ سپێدێ دپارێزم. ژ خرابی و نهخۆشییا ههمی چێكرییێن وی ئافراندین. و ژ خرابییا شهڤا گهلهك تاری دهمێ دئێت، و ژ وان خرابییێن تێدا ههین. و ژ خرابییا وان ژنێن سێرهبهند یێن بۆ سێرهبهندییێ پف دكهنه وان گرێكان یێن ئهو گرێ ددهن.
و ژ خرابییا وی حهسویدێ چاڤێ وی ب وان قهنجییان ڕانهبت یێن خودێ د گهل ئێكی دكهت، حهز دكهت ئهو قهنجی بۆ وی نهمینن.
سالۆخهتێ سیێ: قهلسی و بهخیلی:
ئهڤه ژی ئێك ژ وان سالۆخهتێن خرابه یێن ژ مللهتێن بهری مه گههشتینه مه، و قورئان د پتر ژ جههكی دا مه ل هندێ هشیار دكهت كو ئهڤه ژ وان سالۆخهتان یێن خودێ حهز ژێ ناكهت دا ئهم خۆ ژێ بدهینه پاش، و مهزنترین ئایهت ڤێ چهندێ بۆ مه ئاشكهرا دكهت ئهوه یا خودایێ مهزن تێدا دبێژت: ( إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا(36)الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ۗ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا(37)(النساء: 36-37) هندی خودێیه حهز ژ وان بهنییێن خۆ ناكهت ئهوێن خۆ مهزن دكهن، و حهز ژ وان ناكهت ئهوێن مهدحێن خۆ د ناڤ خهلكی دا دكهن. ئهوێن قهلسییێ د دان و خهرجییا وی تشتی دا دكهن یێ خـــودێ دایــــه وان، و فهرمانا ب قهلسییێ ل خــــهلــــكــــێ دی ژی دكهن، و كافرییێ ب قهنجییێن خودێ ل سهر خۆ دكهن، و ڤهدشێرن. ومه بۆ كافران عهزابهكا ئهو پێ ڕهزیل ببن ئامادهكرییه.
مهعنا: قهلسی و فهرمانا ب قهلسییێ ئێك ژ سالۆخهتێن وان كهسانه یێن خودێ حهز ژێ ناكهت، و ئاشكهرایه كو قهلسی بهرۆڤاژییا مهردینیێیه، و مهبهست پێ ئهوه خودان تشتهكێ وهسا ژ كهسهكی مهنعه بكهت كو بۆ وی حهلال نهبت ئهو ژێ مهنعه بكهت، ڤێجا چ ئهڤ تشتێ هه مال بت یان تشتهكێ دی بت.
و بهخیلی ب چهند ڕهنگهكان دئێته دیتن، بهلێ ڕهنگێ ژ ههمییان كرێتتر ئهوه مرۆڤ بۆ خۆ یێ بهخیل ل وی دهمێ كو مرۆڤی ههوجهیی ب مهردینییێ ههی، وهكی كو تو ببینی مرۆڤهكی ههوجهیی ب پاران ههبت ووی ب خۆ پاره ههبن بهلێ پارێن خۆ ڕاكهت و خهرج نهكهت ووهسا د خۆ بینته دهرێ كو ئهو مرۆڤهكێ فهقیره.. ئهڤ بهخیلییه ژ ههمییان كرێتتره ودبته ئهگهرا هندێ كو ئهڤ مرۆڤه د چاڤێن خهلكی دا بشكێت.
و بهخیلییا نێزیكی ڤێ دكرێتییێ دا ئهوه كهسهكی -ژ دلڕهشییا خۆ- پێ نهخۆش بت مرۆڤهكێ مهرد ببینت ڤێجا ڕاببت شیرهتان ب بهخیلییێ لێ بكهت و ب ناڤێ ئابۆرێ و ترساندنا ژ فهقیرییێ وی ژ مهردینییێ بدهته پاش، و كرێتییا ڤێ ژ هندێ دئێت كـــــو ئهو مرۆڤێ ڤی ڕهنگێ بهخیلییێ دكـــــهت د ڤی سالۆخهتێ خــــــــۆ دا چاڤ ل شهیطانی دكهت، چونكی هندی شهیطانه -وهكی ئایهتهكا قورئانێ بۆ مه ئاشكهرا دكهت- ب ترساندنا ژ فهقیرییێ دویكهفتییێن خۆ ژ مهردینییێ ددهته پاش، قورئان دبێژت: (الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ ۖ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا ۗ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ)(البقرة: 268) قهلسی و هلبژارتنا مالێ بێ خێر بــــۆ دانا خــێــــران ژ شهیتانییه ئهوێ ههوه ب ههژارییێ دترسینت، و بهرێ ههوه ددهته قهلسییێ، و فهرمانێ ب كرنا خرابییێ و بێ ئهمرییا خودێ ل ههوه دكهت، وخودێ -سهرا دانا ههوه بۆ خێران ومهردینییێ- سۆزێ ب لێبۆرینێ و بهرفرههكرنا ڕزقی ددهته ههوه، و خودێ خودانێ قهنجییا بهرفرههه، و ب كار وئنیهتان یێ زانایه.
و ژ بهر كرێتییا ڤی سالۆخهتی -كو بهخیلییه- پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گهلهك جاران فهرمان ل صهحابییێن خۆ دكر كو ئهو خۆ ب خودێ بپارێزن ژ بهخیلییێ، سهعدێ كوڕێ ئهبوو وهققاصی ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهاست كو وی ئهڤ ههر پێنج دوعایه نیشا وان ددان: ((یا رهببی ئهز خۆ ب ته دپارێزم ژ بهخیلییێ، وئهز خۆ ب ته دپارێزم ژ ترسینۆكییێ، وئهز خۆ ب ته دپارێزم كو بگههمه عهمرێ ڕهزیلتر، وئهز خۆ ب ته دپارێزم ژ فتنا دنیایێ، وئهز خۆ ب ته دپارێزم ژ عهزابا قهبری)) (بوخاری ڤێ حهدیسێ ڤهدگوهێزت)، مهعنا: بــــهری هــــهر تشتهكی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- خۆ ب خودێ دپاڕاست ژ بهخیلییێ.
وئهگهر پسیار بێتهكرن: بۆچی؟
دێ بێژین: بهخیلی، یان حهژێكرنا بهخیلییێ بهرێ خودانی ددهته گهلهك خرابییان، د حهدیسهكێ دا (یا ئهحمهد وئهبوو داوود ڤهدگوهێزن) پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ((هشیار بن ڤیانا بهخیلییێ نهكهنه دلێ خۆ، چونكی ڤیانا بهخیلییێ یێن بهری ههوه برنه هیلاكێ، فهرمان ل وان كر كو مرۆڤاینییێ ببڕن وان بڕی، و فهرمان ب وان كر قهلسییێ بكهن وان كر، و فهرمان ل وان كر كو د سهر پێ خۆ دا بچن ووان وه كر)).
ژ ڤێ حهدیسێ ئاشكهرا دبت كو ڤیانا بهخیلییێ و حرصا ل سهر چڕیكییێ بهرێ مرۆڤی ددهته سێ تاوانێن مهزن: بڕینا مرۆڤینییێ، قهلسییێ، د سهر پێ دا چوونێ..
و ژ بهر خرابییا بهخیلییێ ژ زانایێ زاهد (بشر ئهلحافی) دئێته ڤهگوهاستن كو دورسته غهیبهتا بهخیلی بێتهكرن، وئهو دبــێــژت: جارهكێ هـنــدهكان مــهدحێن ژنكهكێ ل نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- كرن و گۆتن: ئهو ژنكهكه گهلهك ڕۆژییان دگرت، و ب شهڤێ گهلهك نڤێژان دكهت بهلێ ئهو یا بهخیله، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( فما خیرها إذاً)ڤێجا پا باشییا وێ چیه؟
و گهلهك زیان د بهخیلییێ دا ههنه، ژ وان زیانان:
1- بهخیلی و باوهری د گهل ئێك كۆم نابن، چونكی باوهری مهردینییێ دخوازت مهردینییا ب مالی یان حهتا ب رحێ د ڕێكا خودێ دا، و مرۆڤێ مهرد نهبت دیندارییا وی ژی یا تمام نابت.
2- ڤیانا بهخیلییێ ماكا گهلهك خهلهتییانه، چونكی ئهو بهرێ خودانێ خۆ ددهته هژمارهكا خهلهتییان وهكی مه گۆتی.
3- بهخیلی خودانێ خۆ ل نك خودێ و ل نك بهنییان ژی ڕهش دكهت، و نه خودێ مرۆڤێ بهخیل دڤێت و نه خهلكی.
4- بهخیلی نیشانا خۆ نهڕازیكرنا مرۆڤێ بهخیله ل سهر ئهمرێ خودێ، و دژاتییهكه ژ وی بۆ فهرمانا خودێ، لهو خودێ حهز ژ مرۆڤێ بهخیل ناكهت و خێرێ نائینته ڕێكا وی.
5- بهخیلی كول و كۆڤانا ل خودانێ خۆ زێده دكهت، و دبته ئهگهرا هندێ ئهو چو خۆشییێ ب خۆ نهبهت.
6- و ئاشكهرایه كو بهخیلی ئهخلاقهكێ خرابه، و نهڤیانێ د ناڤ جڤاكێ دا بهلاڤ دكهت.
و قورئان د پتر ژ ئایهتهكێ دا بۆ مه ڕادگههینت كو ڕهنگهكێ بهخیلییێ ل نك كیتابییان ههبوو ئهو د چاڤێن خودێ دا شكاندن و بۆ ئهگهرا هندێ كو خودێ غهزهبا خۆ ل وان بــكــهت، ئـــهو بـــهخــیـــلــی بهخیلییا ب علمی بوو، و دهمێ مرۆڤ وان ئایهتان د قورئانێ دا دخوینت تێ دئینتهدهر كو سێ ئهگهر د پشت ڤێ بهخیلییا وان یا ب علمی ڕا ههبوون.
•ئهگهرا ئێكێ:
ئهوه یا ژ ڤێ ئایهتێ دئێته وهرگرتن: ( إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَىٰ مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ ۙ أُولَٰئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ)(البقرة: 159) هندی ئهون یێن وان ئایهتێن ئاشكهرا ل سهر پێغهمبهرینییا موحهممهدی -سلاڤ لێ بن- یێن مه ئیناینه خوارێ، و ئهو تشتێ ئهو پێ هاتی ڤهدشێرن، و ئهو زانایێن جــوهـــی و فـــهلانـــه و هـــــهر ئــێــكێ دی یێ وی تشتێ خودێ د تهوراتێ و ئنجیلێ دا ئینایه خوارێ ڤهشێرت, پشتی كو وی ئهو بۆ مرۆڤان ئاشكهراكری، ئـــهو ئـــــهون یێن خــــودێ ئهو ژ ڕهحما خۆ بێ باركرین, و ههمی مرۆڤ ب لهعنهتێ نفرینێ ل وان دكهن.
مهعنا: بهخیلی بوو ئهڤه ژ گۆتنا علمی و ئاشكهراكرنا وی بۆ خهلكی داینه پاش.
•ئهگهرا دووێ:
وان بهخیلی ب عـــلــمـــی دكـــــر بـــۆ هندێ دا ئهو مالهكێ دنیایێ ب دهست خۆ بێخن، قورئان دبێژت: ( إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ۙ أُولَٰئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ)(البقرة: 174) هندی ئهون یێن وی تشتێ خودێ د كیتابێن خۆ دا ئینایه خوارێ ڤهدشێرن، و لێ دگهڕیێن بهرانبهرهكێ كێم ژ پهرتالێ دنیایێ پێش ڤێ ڤهشارتنێ ڤـــه وهرگرن، ئهوێن هــــهنــه وی حهرامێ بهرێ وان ددهته ئاگرێ جههنهمێ د زكێن خۆ دا دخۆن، و ل ڕۆژا قیامهتێ خودێ د گهل وان نائاخڤت چونكی یێ ل وان ب غهزهبه، و وان ژ قڕێژا گونهه وكوفرا وان پاقژ ناكهت، و عهزابهكا ب ئێش بۆ وان ههیه.
•ئهگهرا سییێ:
قورئان دبێژت: ( وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَىٰ بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ)(البقرة: 76) و ئهگهر جوهی هاتنه ڕاستا خودان باوهران ب ئهزمانێ خۆ دبێژن: مه باوهری ب دینێ هــــهوه و پێغهمبهرێ ههوه ئینایه یێ بهحسێ وی د تهوراتێ دا هاتی، و دهمێ هندهك ژ ڤان دوڕووییێن جوهی ب تنێ د گهل هندهكان مان، ب بێ باوهری ڤه دبێژن: ئهرێ هوین وی تشتی بۆ خودان باوهران دبێژن یـــێ خودێ د تهوراتێ دا بۆ ههوه ئاشكهراكری ژ بهحسێ موحهممهدی، دا ئهو ل نك خودایێ هـــــــهوه ل ڕۆژا ڕابوونێ ب هێجهت بكهڤن؟ ئهرێ ما هوین تێ ناگههن وهشیار نابن؟ مهعنا: ئهو دترسیان علمی بۆ خهلكی ئاشكهرا بكهن پاشی ئهڤ علمه بۆ خهلكی ببته دهلیل.
و ئهڤ ڕهنگێ بهخیلییێ گهلهك جاران د ناڤ زانایێن ئوممهتا مه ژی دا پهیدا دبت دێ بینی ئێك ژ وان بهخیلییێ ب علمی دكهت و نهڤێت وی علمێ ل نك وی ههی بۆ خهلكی بێژت، یان دا خهلك ژی -د وێ مهسهلێ دا- وهكی وی لێ نهئێن و زانا نهبن، یان ژی وی دڤێت بهرانبهرهكی بۆ خۆ وهرگرت ژ مال و مهنصبان، یان ژی ئهو دترست ئهگهر ئهڤ علمه بهلاڤ ببت و خهلك پێ زاناببن كێماسییهك بگههته مهرتهبێن وی، وهكی -بۆ نموونه- زانایهك دێ فهتوایهكێ دهت، و پشتی هنگی دێ بۆ وی دیار بت كو ئهڤ فهتوایا وی دای یا خــــهلـــهتـــــه، بهلێ دێ بینی ئـــــهو بهخیلییێ ب زانینا خۆ یا نوی دێ كهت دا خهلك بۆچوونا دورست نهزانن، چونكی ههمی هزرا وی ئهوه ئهگهر خهلكی زانی بۆچوونا وی یا دی یا خهلهت بوو ئێدێ وان باوهری پێ نامینت.. و ئهڤه ژبلی بهخیلییێ ڕهنگهكێ خۆ مهزنكرنێیه.
و ڕهنگهكێ دی یێ بهخیلییا ب علمی د ناڤ زانایێن مهزههبی و حزبی دا ههیه و ئهو ب خۆ ئهڤه ئێك ژ سالۆخهتێن زانایێن جوهی و فهلانه ئهو ژی ئهڤهیه ئهو بهخیلییێ ب وی علمی دكهتن یێ (موخالهفا) مهزههبێ وان یان حزبا وان تێدا ههی، ئهگهر خۆ ئهو باش بزانن كو ئهڤ علمه یێ دورسته ژی، چونكی ئهو دترستن ئهگهر ئهڤ علمه د ناڤ خهلكی دا بهلاڤ بوو خهلك دێ خهلهتییا مهزههبێ وان زانن، زانایێ ناڤدار (عبد الرحمن بن مهدی) دبێژت: ((خودانێن زانینێ وێ دنڤیسن یا بۆ وان بت ویا ل سهر وان بت، بهلێ خودانێن دلچوونان بهس وێ دنڤیسن یا بۆ وان بت)).
