دەرگەهێ دووێ : ڕامان و رەنگێن تەوحیدێ
1- تەوحیدا خوداینییێ ( روبوبییەتـێ )
تەوحید: ئەوە ئافراندن وڕێڤەبرن یا خودێ ب تنێ بت، وپەرستن ژ دل بۆ وی بێتەكرن، وپەرستنا هەر ئێكێ دی ژبلی وی بێتە هێلان، وئەو باشناڤ وبلندە سالۆخەت بۆ وی بێنە دەسنیشانكرن یێن وی هەین، وئەو ژ هەر عەیب وكێماسییەكێ بێتە پاككرن، و ب ڤێ چەندێ هەر سێ ڕەنگێن تەوحیدێ دكەڤنە د بن دا، و ب ڤی ڕەنگی:
ناڤبڕا ئێكێ
ئاشكەراكرنا ڕامانا تەوحیدا خوداینییێ،
وكو ئەو خوڕستییە وبوتپەرێسان باوەری
پێ هەبوو
تەوحید: ب ڕامانا خۆ یا گشتی باوەری ئینانە كو خوداینی یا خودێ ب تنێیە، وپەرستن دڤێت خوڕی بۆ وی بێتەكرن، وناڤ وسالۆخەتێن وی بۆ بێنە بنەجهكرن، مەعنا ئەو سێ ڕەنگە:
تەوحیدا خوداینییێ (روبووبییەتێ)، وتەوحیدا پەرستنێ (ئولووهییەتێ)، وتەوحیدا ناڤ وسالۆخەتان، وهەر ڕەنگەكی ڕامانەك بۆ هەیە دڤێت بێتە ئاشكەراكرن، دا جوداهییا ڤان هەر سێ ڕەنگان ئاشكەرا ببت.
ڤێجا تەوحیدا خوداینییێ (یا روبووبییەتێ) ئەوە باوەری بێتە ئینان كو خودێ ب تنێ كریارێن خۆ كرینە، وكو ئەو ئافراندەرێ هەمی چێكرییانە: [ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْء - خودێیە ئافراندەرێ هەمی تشتان ] (الزمر: 62) وئەوە رزقی ددەتە هەمی مرۆڤ وحەیوانەتان: [ وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا - خودێیە ژ قەنجییا خۆ ڕزقێ هەر تشتەكێ ل سەر عەردی ب ڕێڤە دچت ددەت ] (هود: 6)، وئەوە خودانێ ملكی، یێ كو دنیایێ هەمییێ ب ڕێڤە دبەت، هندەكان ڕادكەت وهندەكان ددانت، ل سەر هەر تشتەكی یێ خودان شیانە، خودانێ شەڤ وڕۆژانە، ژینێ ومرنێ ددەت: [ قُلْ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنْ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنْ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَاب - تو ئەی موحەممەد دوعایێ ژ خودایێ خۆ بكە وبێژە: ئەی خودانێ ملكی هەمییێ، تویی یێ تە بڤێت ژ بەنییێن خۆ تو ملكی ومالی ومەزنییێ د عەردی دا ددەیێ، وتو ملكی ژ وی دستینی یێ تە بڤێت، ویێ تە بڤێت تو ل دنیایێ وئاخرەتێ وی سەرفەراز دكەی، ویێ تە بڤێت تو وی ڕەزیل دكەی، خێر د دەستێ تە دایە، هندی تویی تو ب تنێ ل سەر هەر تشتەكی یێ خودان شیانی. و ژ نیشانێن شیانا تەیە تو شەڤێ تێكەلی ڕۆژێ دكەی، وڕۆژێ تێكەلی شەڤێ دكەی، ڤێجا ئەڤە درێژ دبت ویا دی كورت دبت، وتو یێ زێندی ژ یێ مری دئینیەدەر، ویێ مری ژ یێ زێندی دئینیەدەر، وهەچییێ تە بڤێت ژ بەنییێن خۆ بێ هژمار تو ڕزقی ددەیێ ] (آل عمران: 26 و 27).
وخودایێ مەزن ئاشكەرا دكەت كو وی چو شریك یان پشتەڤان د ملكی دا نینن، كا چاوا وی چو شریك د ئافراندن ورزقدانێ دا نینن، خودێ دبێژت: [ هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ - وهەر تشتەكێ هوین دبینن چێكرییێ خودێیە، ڤێجا هوین گەلی بوتپەرێسان نیشا من بدەن: كانێ ئەو خوداوەندێن هوین ژبلی خودێ پەرستنێ بۆ دكەن چ ئافراندییە؟ ] (لقمان: 11)، ودبێژت: [ أَمَّنْ هَذا الَّذِي يَرْزُقُكُمْ إِنْ أَمْسَكَ رِزْقَه - یان ئەو كییە ڕزقی ددەتە هەوە ئەگەر خودێ ڕزقێ خۆ ژ هەوە گرت ونەدا هەوە؟ ] (الملك: 21).
هەر وەسا خودێ ڕاگەهاندینە كو خوداینییا ل سەر هەمی چێكرییان یا وی ب تنێیە دەمێ دبێژت: [ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِين - حەمد هەمی بۆ خودێ بت خودایێ هەمی چێكرییان ] (الفاتحة: 2)، ودبێژت: [ إِنَّ رَبَّكُمْ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِين- هندی خودایێ هەوەیە ئەو خودایە یێ عەسمان وعەرد ژ چوننەیێ د شەش ڕۆژان دا ئافراندین، پاشی ئستیوا ل سەر عەرشی كر، ئەو شەڤێ ب سەر ڕۆژێ دا دئینت، حەتا د ناڤ دا دپێچت وڕۆناهییا وێ دبەت، وڕۆژێ ب سەر شەڤێ دا دئینت ڤێجا تارییا وێ دبەت، وهەر ئێك ژ وان هەردەم ب لەز ب دویڤ یا دی دا دئێت، وئەوە یێ ڕۆژ وهەیڤ وستێر ئافراندین وئێخستینە بن فەرمانا خۆ وەكی وی دڤێت ئەو وان ب ڕێڤەدبەت، وئەو ژ ئایەتێن وی یێن مەزنن. نێ ئافراندن هەمی وفەرمان هەمی یا وییە، وخودێ خودایێ هەمی چێكرییان یێ پاك وبلند ومەزن بت ] (الأعراف: 54).
وخودێ هەمی چێكری وەسا داینە كو باوەرییێ ب خوداینییا وی بینن، خۆ ئەو بوتپەرێسێن شریك بۆ خودێ د پەرستنێ دا داناین وان ژی باوەری ئینایە كو خوداینی یا خودێ ب تنێیە، وەكی خودێ گۆتی: [ قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ. سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ. قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنتُمْ تَعْلَمُونَ. سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّا تُسْحَرُون - تو بێژە: كییە خودایێ حەفت عەسمانان وخودایێ عەرشێ مەزن؟ مسۆگەر ئەو دێ بێژن: خودێیە، تو بێژە وان: ئەرێ ما هوین ژ عەزابا وی ناترسن كو هوین پەرستنا ئێكی ژبلی وی بكەن؟ بێژە: كییە خودانێ هەر تشتەكی یێ خزینەیێن هەمی تشتان د دەستێ وی دا، وئەو د هاوارا وی دچت یێ هاوارێن خۆ بگەهینتێ، وكەس نینە بشێت د هەوارا وی بچت یێ وی بڤێت ئەو تێ ببەت، یان وێ خرابییێ ژێ بدەتە پاش یا وی بۆ نڤیسی، ئەگەر هوین وێ چەندێ دزانن؟ ئەو دێ بەرسڤێ دەن وبێژن: ئەو هەمی یێن خودێنە، تو بێژە وان: چاوا عەقلێ هەوە ژ هەوە هاتییە ستاندن وهوین هاتینە خاپاندن، ڤێجا هوین بەرێ خۆ ژ تەوحیدێ وەردگێڕن وباوەرییێ ب ڕابوونا پشتی مرنێ نائینن؟ ] (المؤمنون: 86-89).
ڤێجا چو دەستەكێن بەرنیاس ژ مرۆڤان دژی ڤێ تەوحیدێ ڕانەوەستاینە، بەلكی دل ب خوڕستییا خۆ باوەرییێ پتر ب وێ دئینن ژ هەر تشتەكێ دی، وەكی پێغەمبەران گۆتی هەر وەكی خودێ ژ زار دەڤێ وان ڤەدگێڕت: [ قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ - پێغەمبەرێن وان گۆتە وان: ئەرێ گومانەك د هەبوون وپەرستنا خودێ - ب تنێ - دا هەیە، وئافراندەرێ عەسمانان وعەردی ئەوە، یێ كو ئەو ژ چونەیێ وبێ وێنە چێكرین؟ ] (إبراهیم: 10).
ویێ ژ هەمییان ناڤدارتر كو خۆ ب نەباوەری ئینانا ب خودێ ئینایەدەر فیرعەون بوو، وئەوی ب خۆ ژی د دل دا باوەری پێ هەبوو، وەكی مووسای گۆتییێ: [ قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزَلَ هَؤُلاء إِلا رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ بَصَائِر - مووسای گۆتە فیرعەونی: ب ڕاستی تە زانییە كو ژبلی خودایێ عەرد وعەسمانان كەسێ ئەڤ ئایەتە نەئیناینە خوارێ، دا ئەو بۆ خودان دیتنان ببنە دەلیل ل سەر تەوحیدا خودێ ] (الإسراء: 102)، وبەحسێ وی ومللەتێ وی كر وگۆت: [ وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوّا - ووان باوەری ب وان موعجزەیێن ئاشكەرا یێن كو ڕاستییا مووسای بەرچاڤ دكەن نەئینا، ووان ب دەڤێ خۆ ئاشكەرا كر كو ئەو باوەر ناكەن ئەڤ موعجزە ژ نك خودێ بن، ووان د دل دا دزانی كو ئەو ژ نك خودێنە ] (النمل: 14).
وهەر وەسا ئەوێن ئەڤرۆ باوەرییێ ب خودێ نائینن ژ شیوعییان، ئەو ژ دفن بلندی - هەما ب سەرڤە - حاشاتییا وی دكەن، ووەكی دی ئەو - د دل دا - دزانن هەر تشتەكێ هاتییە چێكرن دڤێت چێكەرەك بۆ هەبت، وەكی خودێ دبێژت: [ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمْ الْخَالِقُونَ. أَمْ خَلَقُوا السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ بَل لا يُوقِنُونَ - ما ئەڤ بوتپەرێسە بێ ئافراندەرەك هاتینە ئافراندن، یان وان خۆ ئافراندییە؟ یان وان عەسمان وعەرد ب ڤی ڕەنگێ جوان ئافراندینە؟ بەلكی ئەو باوەرییەكا باوەری ب عەزابا خودێ نائینن ] (الطور: 35-36).
بەرێ خۆ بدە جیهانێ هەمییێ بلندییێ ونزمییێ، ب هەمی پشكێن وێ ڤە، دێ بینی ئەو شاهدە ل سەر هەبوونا چێكەر وئافراندەر وخودانێ خۆ، و د عەقلی وخوڕستییێ دا مەتەلا وی یێ باوەرییێ ب هەبوونا ئافراندەرێ گەردوونێ نەئینت وەكی مەتەلا وییە یێ باوەرییێ ب علم وزانینێ نەئینت، چو جوداهی د ناڤبەرا وان دا نینن (چونکی علمێ دروست هەبوونا ئافراندەری بنەجهــ دکەت )، وحاشاتییا هەبوونا خودێ یا شیوعییەت ئەڤرۆ ڤەدجویت هەما دفن بلندییەكا ژ قەستایە وقەیدكرنەكە بۆ بەرهەمێ عەقلی وهزر وبیرێن دورست، وئەوێ ب ڤی ڕەنگی بت ئەوی عەقلێ خۆ یێ ژ كار ئێخستی وخۆ یێ كرییە پێترانكێ مرۆڤان، شاعرەك دبێژت:
كيف يعصى الإلة
ويجحدة الجاحد
وفي كل شيء له آية
تدل على أنة واحد
(چاوا گوهدارییا خودێ نائێتەكرن، وكافر باوەرییێ پێ نائینت، و د هەر تشتەكی دا نیشانەك هەیە كو ئەو خودایەكێ ب تنێیە؟).
ناڤبڕا دووێ
ئاشكەراكرنا ڕامانا پەیڤا (الرب - خودا)
د قورئان وسوننەتێ دا ودیتنا مللەتێن
سەرداچووی بۆ مەسەلا خوداینییێ
1 - ڕامانا پەیڤا (الرب - خودا) د قورئان وسوننەتێ دا:
(الرب - خودا یان خودان) د زمانێ عەرەبان دا ژێدەرەكە بۆ هندێ دئێتە گۆتن دەمێ تشتەك ژ حالەكی بۆ حالەكێ تمامتر دئێتە ب خودانكرن وپەروەردەكرن، وپەیڤا (رب) ژێدەرەكە بۆ بكەری دئێتە ب كارئینان، وئەڤ پەیڤە ب ڕەنگەكێ بەردای ژبلی وی خودایی یێ وی تشتێ چاكییا چێكرییان تێدا هەی ددەت بۆ كەسێ دی نائێتە ب كارئینان، وەكی خودێ گۆتی: [ رَبِّ الْعَالَمِين- خودایێ هەمی چێكرییان ] (الفاتحە: 2)، [ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمْ الأَوَّلِينَ - خودایێ هەوە وخودایێ بابێن هەوە یێن ئێكێ ] (الشعراء: 26).
وپەیڤا (رب) بۆ كەسێ دی ژبلی وی خودایی نائێتە گۆتن ئەگەر نەئێتە پالدان وتوخویب بۆ نەئێنە دانان، وەكی: (رب الدار) و (رب الفرس) یەعنی: خودانێ وان، و ژ ڤی ڕەنگییە دەمێ خودێ ژ زار دەڤێ یووسفی دبێژت: [ اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّه - بەحسێ من ل نك خودانێ خۆ مەلكی بكە وبێژێ ئەز بێ گونەه یێ هاتیمە گرتن، ئینا شەیتانی ژ بیرا وی زەلامی بر كو ئەو بەحسێ یووسفی بۆ خودانێ خۆ بكەت ] (یوسف: 42) ودبێژت: [ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ - بزڤڕە نك خودانێ خۆ ] (یوسف: 50)، ودبێژت: [ مَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرا - هندی ئەوە یێ د خەونێ دا تری دگڤاشت ئەو دێ ژ گرتیخانەیێ دەركەڤت وبتە مەیگێڕێ خودانێ خۆ مەلكی ] (یوسف: 41، وگۆتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- د دەر حەقا حێشترا بەرزە دا: [ حتى يجدها ربها - حەتا خودانێ وێ وێ دبینت ].( بوخاری و موسلم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن)
ژ ڤێ ئاشكەرا دبت: كو پەیڤا (الرب - خودا) چ بێتە پالدان یان نە، بۆ خودێ دئێتە ب كارئینان وەكی: (الرب - خودا)، و (رب العالمین - خودایێ چێكرییان)، و (رب الناس - خودایێ مرۆڤان)، وئەو بۆ كەسێ ژبلی خودێ نائێتە ب كارئینان ئەگەر نەئێتە پالدان، وەكی: (رب الدار - خودانێ خانی)، و (رب المنزل - خودانێ مالێ)، و (رب الإبل - خودانێ حێشتران).
و (رب العالمین) ب ڕامانا ئافراندەر وخودانێ هەمی چێكرییان دئێت، یێ كو كارێ وان چێ دكەت و ب قەنجییا خۆ وهنارتنا پێغەمبەرێن خۆ وئینانە خوارا كتێبێن خۆ وان پەروەردە دكەت، وجزایێ وان سەرا كارێ وان ددەتێ، (ابن القیم) ێ زانا - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت: ((خوداینی هندێ دخوازت ئەو فەرمانێ ل عەبدان بكەت ووان پاشڤەببەت، وقەنجێ وان ب قەنجییا وی جزا بدەت، وخرابێ وان ب خرابییا وی.( بەرێ خو بدە (1 / 8) ژکتێبا(مدارج السالكين).
ئەڤە ڕاستییا خوداینییێ (روبووبییەتێ) یە.
2 - ڕامانا پەیڤا (الرب - خودا) د دیتنێن مللەتێن سەرداچووی دا:
خودێ مرۆڤ ل سەر تەوحیدێ وناسینا خودایێ ئافراندەر ئافراندینە، وەكی خودایێ مەزن دبێژت: [ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ - ڤێجا تو ئەی موحەممەد وهەچییێ دویكەفتنا تە كری بەرێ خۆ ڕاست بدە وی دینی یێ خودێ بۆ تە دانای، كو ئیسلامە، وبەردەوام ل سەر بمینە، چونكی ئەو د گەل خۆرستییا مرۆڤی ڕێ دكەڤت، ومانا هەوە ل سەر ڤی دینی خۆپێڤەگرێدانە ب وێ خۆرستییێ ڤە یا خودێ مرۆڤ ل سەر چێكری، گوهۆرین بۆ چێكرییێ خودێ ودینێ وی نینە ] (الروم: 30)، ودبێژت: [ وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا - وتو ئەی موحەممەد بەحسێ هندێ بكە دەمێ خودایێ تە دووندەها ئادەمی ژ پشتێن بابێن وان ئیناینەدەر، ووی ئەو ل سەر گۆتنا ب تەوحیدا خۆ كرینە شاهد، و د خوڕستییا وان دا بنەجهكری كو ئەو خودایێ وانە وئافراندەرێ وانە، ئینا وان شاهدەیی ب وێ چەندێ دا ] (الأعراف: 172).
مەعنا: باوەری ئینانا ب خوداینییا خودێ تشتەكێ خوڕستییە ل نك مرۆڤی، وشرك تشتەكێ نەعەدەتییە ب سەر دا هاتی، وپێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ كل مولود يولد على الفطرة، فأبواه يهودانه أو ينصرانه أو يمجسانه - هەر ئێكێ دبت ل سەر خوڕستییێ دبت، ڤێجا دەیبابێن وی وی دكەنە جوهی، یان فەلە، یان مەجووسی ](بوخاری و موسلم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن ) وئەگەر مرۆڤ وخۆڕستییا وی بێنە هێلان ئەو دێ قەستا تەوحیدێ كەت ووێ گازییا پێغەمبەران قەبویل كەت یا پێغەمبەر پێ هاتین و د كیتابان دا هاتییە خوارێ، وئایەتێن گەردوونێ بەرچاڤ كری، بەلێ پەروەردەكرنا خراب وژینگەها بێ باوەرە بەرێ زارۆكی وەردگێڕت، وئەو پشتی هنگی چاڤ ل بابێن خۆ د سەرداچوون وبەرزەبوونێ دا دكەن.
خودایێ مەزن د حەدیسا قودسی دا دبێژت: [ خلقت عبادي حنفاء، فاجتالتهم الشياطين ](ئەحمەد و موسلم ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن )، یەعنی: من بەرێ وان ژ صەنەم پەرێسییێ وەرگێڕا بوو، بەلێ ئەو كەفتنە د بەرزەبوون وسەرداچوونێ دا، و د ناڤبەرا خۆ دا ب هەڤڕكی چوون وژێك جودا بوون، هەر ئێكی خودایەكێ جودا ژ خودایێ یێ دی بۆ خۆ دانا وپەرستنا وی كر، وئەڤە ژ بەر هندێ بوو چونكی دەمێ وان خودایێ حەق هێلای ئەو ب پەرستنا خودایێن ژ قەستا هاتنە جەڕباندن، وەكی خودێ گۆتی: [ فَذَلِكُمْ اللَّهُ رَبُّكُمْ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلا الضَّلال- ڤێجا ئەو (ئەللاه) خودایێ هەوە یێ ب حەقە، یێ هێژا كو پەرستنا وی ب تنێ بێتەكرن، ڤێجا ما ژ حەقییێ دەركەڤت ژبلی نەحەقییێ تشتەكێ دی هەیە؟ ] (یونس: 32)، ونەحەقی وبەرزەبوونێ چو توخویب ودویماهی بۆ نینن، وئەو دئێتە ڕێكا هەر كەسەكێ پشت بدە خودایێ حەق، خودایێ مەزن دبێژت: [ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمْ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ. مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونهِ إِلا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ - ئەرێ پەرستنا وان خوداوەندێن هاتینە چێكرن وجودا جودا چێترە یان پەرستنا خودایەكێ تنێ یێ ب سەرڤەهاتی؟ هەما هوین ژبلی خودێ پەرستنا هندەك ناڤان دكەن چو ڕامان د پشت ڕا نینن، هەوە وبابێن هەوە ژ نەزانین وسەرداچوون ئەو بۆ خۆ یێن كرینە خودا، خودێ چو هێجەت ودەلیل ل سەر ڕاستییا وان نەئیناینە خوارێ ] (یوسف: 39 و 40).
وشركا د خوداینییێ دا، كو مرۆڤ بێژت: دو ئافراندەرێن وەكی ئێك د سالۆخەت وكریاران دا هەنە، تشتەكە عەقل قەبویل ناكەت، وهەما هندەك بوتپەرێس بۆ هندێ دچوون كو ئەو خودایێن وان پەرستنا وان دكر هندەك تشت د گەردوونێ دا ب ڕێڤە دبرن، وشەیتانا د پەرستنا ڤان خوداوەندان دا یاری بۆ خۆ ب وان دكرن، ووان یاری بۆ خۆ ب هەر مللەتەكی ل دویڤ عەقلێ وان دكرن، هندەك ژ وان - وەكی مللەتێ نووحی - ب ڕێكا مەزنكرنا مرییان د سەردابرن، دەمێ بەرێ وان دایە چێكرنا صەنەمێن وان مرییان، وهندەكان صەنەم ل سەر وێنەیێ ستێران بۆ خۆ چێكرن وهزركر ئەو كاری د جیهانێ دا دكەن، ڤێجا هندەك پەرستگەه بۆ ئاڤاكرن، وئەو د پەرستنا ڤان ستێران دا ب هەڤڕكی چوون: هندەكا ڕۆژ پەرێسی، وهندەكان هەیڤ، وهندەكان هندەك ستێرێن دی پەرێسین، وهەر ئێكی پەرستگەهەكا تایبەت بۆ خودایێ خۆ ئاڤاكر، وهندەكان ئاگر پەرێسی، وەكی مەجووسییان، وهندەكان چێل پەرێسی، وەكی هندۆسییان، وهندەكان پەرستنا ملیاكەتان كر، وهندەكان دار وبەر پەرێسین، وهندەكان گۆڕ ومەزار.. وئەڤە هەمی ژ بەر هندێ بوو چونكی وان هندەك سالۆخەتێن خوداینییێ دابوونە ڤان تشتێن وان پەرستن بۆ دكر.
هندەك ژ وان هزر دكر ئەڤ صەنەمە جهێ هندەك تشتێن نەبەرچاڤ دگرن، (ابن القیم) دبێژت: ((دانانا صەنەمی - د هێڤێن دا - ل سەر شكلێ ئێكێ نەبەرچاڤ بوو یێ پەرستن بۆ دئێتەكرن، وان صەنەم ل سەر ڕەنگ وڕوییێ وی دانابوو دا ل جهێ وی بمینت وشوینا وی بگرت، ئەگەر نە یا ئاشكەرایە كو مرۆڤەكێ خودان عەقل تشتەكی ب دەستێ خۆ چێ ناكەت پاشی هزر بكەت ئەو خودایێ وییە یێ پەرستن بۆ دئێتەكرن)).( إغاثة اللهفان: (2 / 220)
وگۆڕپەێس ژی یێن كەڤن ویێن نوی ژی هزر دكەن ئەڤ مرییە مەهدەرێ دێ بۆ وان كەن، وپێخەمەت ب جهئینانا هەوجەیییێن وان ئەو دەسكاتییێ بۆ وان ل نك خودێ دێ كەن، ودبێژن: [ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى - ئەم پەرستنا وان ناكەین ئەگەر بۆ هندێ نەبت كو ئەو مەهدەرێ بۆ مە ل نك خودێ بكەن، ومە نێزیكی وی بكەن ] (الزمر: 3)، [ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّه - وئەڤ بوتپەرێسە ژبلی خودێ پەرستنا وی تشتی دكەن یێ نە ب تشتەكی زیانێ دگەهینتە وان، ونە ل دنیایێ ونە ل ئاخرەتێ مفایەكی دگەهیننێ، وئـەو دبێژن: هەما ئـەم پەرستنا ئەوێن هە دكەین دا ئەو مەهدەرێ بۆ مە ل نك خودێ بكەن ] (یونس: 18).
هەر وەكی هندەك بوتپەرێسێن عەرەب وفەلان ژی هزر دكر خوداوەندێن وان زارۆكێن خودێنە، وهندی بوتپەرێسێن عەرەبان بوون پەرستنا ملیاكەتان دكر ودگۆتن: ئەو كچێن خودێنە، وفەلان پەرستنا مەسیحی -سلاڤ لێ بن- كر وگۆتن: ئەو كوڕێ خودێیە.
3 - پەرسڤدانا ل سەر ڤان دیتنێن نەحەق:
خودایێ مەزن بەرسڤ ل سەر ڤان هەمی هزر ودیتنێن نەحەق ب ڤی ڕەنگی دایە:
•أ - وی بەرسڤا صەنەم پەرێسان ب ڤی ڕەنگی دا: [ أَفَرَأَيْتُمْ اللاتَ وَالْعُزَّى. وَمَنَوةَ الثَّالِثَةَ الأُخْرَى ] (النجم: 19 و 20) وڕامانا ڤێ ئایەتێ وەكی قورگبی دبێژت ئەوە: ئەرێ هەوە ئەڤ خوداوەندە دیتینە یێن هوین پەرستنێ بۆ دكەن! ئەرێ وان مفایەك یان زیانەك گەهاندییە هەوە دا ئەو بۆ خودێ ببنە شریك؟ یان وان بەڕەڤانییەك ژ خۆ كر دەمێ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- وصەحابییێن وی - خودێ ژێ رازی بت - ئەو پەلخاندین، وخودێ دبێژت: [ وَاتلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ. إِذْ قَالَ لأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ. قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَاماً فَنَظَلُّ لَهَا عَاكِفِينَ. قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ. أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ. قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ - وتو ئەی موحەممەد بەحسێ ئیبراهیمی بۆ كافران بكە دەمێ وی گۆتییە بابێ خۆ ومللەتێ خۆ: هوین پەرستنا چ دكەن؟ وان گۆت: ئەم پەرستنا هندەك صەنەمان دكەین، وئەم ل سەر پەرستنا وان دمینین. ئیبراهیمی بۆ دیاركرنا نەحەقییا بۆچوونا وان گۆت: ئەرێ وان گوه ل دوعایێن هەوە دبن دەمێ هوین گازی وان دكەن، یان ئەو مفایەكی دگەهیننە هەوە دەمێ هوین وان دپەرێسن، یان ژی ئەو زیانەكێ د گەهیننە هەوە ئەگەر هەوە پەرستنا وان هێلا؟ ] (الشعراء: 69-74) وئەو هاتنە سەر گۆتنا وی كو ڤان صەنەمان گوه ل گازییان نابت، وئەو نە مفای دگەهینن نە زیانێ، بەلێ پا وەك چاڤلێكرن بۆ باب وباپیران وان پەرستنا وان دكر، وچاڤلێكرن هێجەتەكا ژ قەستایە.
•ب - وخودێ بەرسڤا ستێرپەرێس وڕۆژپەرێس وهەیڤپەرێسان ب ڤی ڕەنگی دا: [ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِه - وئەوە یێ ڕۆژ وهەیڤ وستێر ئافراندین وئێخستینە بن فەرمانا خۆ وەكی وی دڤێت ئەو وان ب ڕێڤەدبەت، وئەو ژ ئایەتێن وی یێن مەزنن ] (الأعراف: 54) و [ وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ - و ل دویڤێك هاتنا شەڤ وڕۆژان، وژێك جودابوونا ڕۆژ وهەیڤێ ژ ئایەتێن خودێ ونیشانێن ئێكینی وشیانا وینە، وی ئەو بن دەستی خۆ كرینە. هوین نە بۆ ڕۆژێ ونە بۆ هەیڤێ نەچنە سوجدێ - چونكی ئەو دچێكرینە - وبۆ وی خودایی هەڕنە سوجدێ یێ ئەو ئافراندین، ئەگەر هوین وی ب تنێ دپەرێسن ] (فصلت: 37).
•ج - ووی بەرسڤا وان یێن ملیاكەتان ومەسیحی -سلاڤ لێ بن- دپەرێسن ودبێژن: ئەو زارۆكێن خودێنە، ب ڤی ڕەنگی دا: [ مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَد - خودێ چو زارۆ بۆ خۆ نەداناینە ] (المؤمنون: 92)، وگۆت: [ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَة - چاوا وی زارۆیەك دێ هەبت ووی چو هەڤال (ژن) نەبووینە؟ ] (الأنعام: 101)، وگۆت: [ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ. وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ - نە وی چو زارۆك هەنە، ونە دایباب، ونەژن. ونە وی چو هەڤكویف هەبووینە، نە د ناڤێن وی دا، نە د سالۆخەت وكریاران دا، یێ پاك وپیرۆز بت ] (الإخلاص: 3 و 4).
ناڤبڕا سییێ
گەردوون وخۆڕستییا وێ دخۆ بدەستڤەبەردان
وگوهدارییێ دا بۆ خودێ
گەردوون هەمی ب عەسمان وعەرد وستێر ڤە، و ب خودان رح ودار وبەر وتەڕاتی وهشكاتی ڤە، و ب ملیاكەت وئەجنە ومرۆڤ ڤە، د بن دەستی خودێنە، و د فەرمانا وی یا گەردوونی دانە، خودایێ مەزن دبێژت: [ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْها - وهەر تشتەكێ ل عەسمانان و ل عەردی خۆ ب دەست خودێ ڤە بەردایە ژ دل - وەكی خودان باوەران - یان ب كوتەكی - وەكی كافران - ل دەمێ وان چو ڕێكێن دی نەبن ] (آل عمران: 83)، وخودێ دبێژت: [ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُون - بەلكی هەر ئێكێ ل عەسمانان وعەردی ملك وبەنییێ وییە، وئەو هەمی ل بەر وی دچەمیاینە، و ل ژێر فەرمانا وینە ] (البقرة: 116)، [ وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُون - وهەر تشتەكێ ل عەسمانان وهەر تشتەكێ ل عەردی ژ وان یێن ب ڕێڤە دچن بۆ خودێ ب تنێ دچنە سوجدێ، وملیاكەت سوجدێ بۆ خودێ دبەن، وئەو خۆ د سەر پەرستنا وی ڕا نابینن وخۆ مەزن ناكەن ] (النحل: 49)، [ أَلَمْ تَرَى أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِنْ النَّاسِ - ئەرێ ما تو دزانی ئەی موحەممەد كو هەر تشتەكێ ل عەسمانان ژ فریشتەیان، وهەر تشتەكێ ل عەردی ژ چێكرییان وڕۆژ وهەیڤ وستێر وچیا وداروبار وحەیوان ب ڕازیبوونا خۆ بۆ خودێ دچنە سوجدێ؟ وگەلەك مـرۆڤ ژی ب ڕازیبوونا خـۆ بــۆ خـودێ دچنە سوجدێ ] (الحج: 18)، [ وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ - وهەر تشتەكێ ل عەسمانان وعەردی خۆ ب دەست خودێ ڤە بەردایە، ڤێجا خودان باوەر ژ دل خۆ بۆ وی دچەمینن، وكافر ب كوتەكی وێ چەندێ دكەن، وسیبەرا چێكرییان خۆ ب دەست وی ڤە بەرددەت، و ب فەرمانا وی ل سپێدە وئێڤاران دلڤلڤت ] (الرعد: 15).
ڤێجا ئەڤ هەمی چێكرییە دبن دەستی خودێنە و ل بەر فەرمانا وی دچەمیاینە، وچو ژ وان ل بەر وی ئاسێ نابن، ئەو ب كارێن خۆ ڕادبن، و ل دویڤ رژێمەكا بنەجه ئەنجامێن خۆ ب جه دئینن، وخودایێ خۆ ژ عەیب وكێماسییان پاك دكەن، خودێ دبێژت: [ تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَوَاتُ السَّبْعُ وَالأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ - هەر حەفت عەسمان وعەرد، وهەر تشتەكێ د ناڤ وان دا ژ چێكرییان تەسبیحا وی دكەن، وهەر تشتەكێ هەی خودێ پاك دكەت ومەدحێن وی دكەت، بەلێ هوین - گەلی مرۆڤان - د وێ چەندێ ناگەهن ] (الإسراء: 44).
وئەڤ چێكرییە یێن بێ ئەزمان ویێن ب ئەزمان ژی، یێن زێندی ویێن مری، د فەرمان خودێ یا گەردوونی دانە، وهەمی ب زمان حالێ خۆ یان ژی ب زمانێ گۆتنێ خودێ ژ عەیب وكێماسییان پاك دكەن، وهەر جارەكا مرۆڤێ خودان عەقل هزرا خۆ د ڤان چێكرییان دا كر دێ زانت كو ئەو ب حەقییێ وبۆ حەقییێ یێن هاتینە ئافراندن، وكو ئەو نەشێن خۆ ب ڕێڤە ببەن ونەشێن خۆ ل بەر فەرمانا ڕێڤەبەرێ خۆ ئاسێ بكەن، وئەو هەمی ب خوڕستییا خۆ باوەرییێ ب ئافراندەرێ خۆ دئینن.
(شیخ الإسلام ابن تیمیە) - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت: ((ژ گەلەك لایان ڤە ئەو خۆ ب دەست خودێ ڤە بەرددەن وگوهدارییا فەرمانا وی دكەن، ژ وان لایان:
چونكی ئەو دزانن كو ئەو دهەوجەیی وینە.
وچونكی ئەو بەرانبەر قەدەر وڤیانا وی د بێ دەسهەلاتن.
وچونكی ل دەمێ تەنگاڤییێ ئەو هەوارێن خۆ دگەهیننە وی.
وخودان باوەر ژ دل فەرمانا خودایێ خۆ ب جه دئینت، و ب قەدەرا وی رازی دبت، ووێ صەبرێ دكێشت یا فەرمان پێ لێ هاتینەكرن، لەو ئەو ژ دل خۆ ب دەست خودێ ڤە بەرددەت وگوهدارییا وی دكەت، وكافر خۆ ب دەست فەرمانا خودایێ خۆ یا گەردوونی ڤە بەرددەت، ومەخسەد ب سوجوودا چێكرییان خۆ ب دەست ڤە بەردانە، وسوجوودا هەر تشتەكی یا ب سەر ویڤەیە، سوجوودا بابەتی وییە یا خوشكاندنا بۆ خودێ تێدا بت، وتەسبیحا هەر تشتەكی ب ڕاستی ب سەر وی ڤەیە (مجموع الفتاوى: (1 / 45).
و د دەر حەقا گۆتنا خودێ دا: [ أَفَغَيرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ ] (آل عمران: 83) (شیخ الإسلام ابن تیمیە) دبێژت: ((خودایێ مەزن بەحسێ خۆ ب دەستڤە بەردانا چێكرییان دكەت ژ دل یان ب كوتەكی، چونكی هەمی چێكری ب تمامی پەرستنێ بۆ وی دكەن، چ ئعترافێ ب وێ چەندێ بكەن یان نە، وئەو هەمی ل بن ئەمر وڕێڤەبرنا وینە، ڤێجا ئەو د تەسلیمی وینە بڤێت یان نەڤێت، وچو چێكری نەشێن ژ بن وی تشتی دەركەڤن یێ ڤیان وقەدەرا وی ل سەر بت، وكەسێ بێی وی ژ وان چو هێز وشیان نینن، ئەو خودایێ هەمی چێكرییانە وخودانێ وانە، چاوا وی دڤێت ئەو وەسا وان ب ڕێڤە دبەت، ئەو ئافراندەر وچێكەر ووێنەكێشێ وانە، وژبلی وی هەر تشتەكێ هەی یێ چێكرییە، یێ فەقیر وموحتاج وبن دەستە، وئەوە ئێكێ ب سەرڤەهاتی وئافراندەر وداهێنەر ووێنەكێش)). (مجموع الفتاوى: (10 / 20)
ناڤبڕا چارێ
ڕێبازا قورئانێ د بنەجهكرنا
هەبوون وئێكینییا خودایێ ئافراندەر دا
ڕێبازا قورئانێ د بنەجهكرنا هەبوون وئێكینییا خودایێ ئافراندەر دا، ئەو ڕێبازە یا د گەل خوڕستییا ڕاست وعەقلێن ساخلەم ڕێ دكەڤت، چونكی وان دەلیلێن دورست دئینت یێن عەقل پێ قانع دبن، وهەڤڕك پێ تەسلیم دبن، و ژ وان دەلیلان:
1 - هەر چێكرییەكی چێكەرەك بۆ دڤێت:
وئەڤە مەسەلەكا زێدە بەرچاڤە و ب خوڕستییێ دئێتە زانین، خۆ بۆ زارۆكان ژی، ئەگەر كەسەكی دانا زارۆكەكی، بێی ئەو وی ببینت ژی دێ بێژت: ئەو كی بوو دانایە من؟ وئەگەر ئێك بێژتێ: كەسێ نەدانایە تە، عەقلێ وی قەبویل ناكەت كو ئەڤ لێدانە بێی لێدەرەك پەیدا ببت، وئەگەر بێژنێ: فلان كەس بوو دانایە تە دێ كەتە گری حەتا تۆلا وی دئێتە ڤەكرن، ژ بەر ڤێ چەندێ خودێ دبێژت: [ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمْ الْخَالِقُون- ما ئەو بێ ئافراندەر هاتینە ئافراندن، یان وان خۆ ئافراندییە؟ ] (الطور: 35).
مەعنا ئێك ژ دووانە، خودێ ب ڕەنگێ پسیارێ دبێژت، دا ئاشكەرا بكەت كو ئەڤە دەسپێكەكا دیارە حاشاتییا وێ نائێتەكرن، دبێژت: [ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْء] یەعنی: ما ئەو هاتینە ئافراندن بێ ئافراندەرەكی ئەو ئافراند بن، یان ژی وان ب خۆ خۆ ئافراندییە؟ وئەڤ هەردووە نابن، مەعنا: دەڤێت وان ئافراندەرەك هەبت، كو خودایێ مەزنە وژبلی وی چو ئافراندەرێن دی نینن، خودێ دبێژت: [ هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِه - ئەڤێ هوین دبینن چێكرییێ خودێیە ڤێجا هوین گەلی بوتپەرێسان نیشا من بدەن: كانێ ئەو خوداوەندێن هوین ژبلی خودێ پەرستنێ بۆ دكەن چ ئافراندییە؟ ] (لقمان: 11). [ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنْ الأَرْضِ - نیشا من بدەن كانێ وان چ ژ عەردی ئافراندییە ] (الأحقاف: 4).
[ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلْ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّار - یان ئەو خودایێن وان بۆ خودێ كرینە هەڤپشك ئافراندنەكا وەكی یا خودێ دكەن، ڤێجا ئافراندنا وان هەڤپشكان ل بەر وان تێكەلی ئافراندنا خودێ بوویە، ڤێجا وان هزركرییە كو ئەو خوداوەند ژی هێژای پەرستنێنە؟ تو - ئەی موحەممەد - بێژە وان: خودێیە ئافراندەرێ هەمی تشتان ژ چوننەیێ، وئەو ب تنێیە یێ هێژای پەرستنێ، وئەوە ئێكێ ب سەرڤەهاتی یێ هێژای خوداینییێ وپەرستنێ ] (الرعد: 16). [ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَاباً وَلَوْ اجْتَمَعُوا لَه - هندی ئەو صەنەمن یێن هوین ژبلی خودێ پەرستنێ بۆ دكەن ئەگەر هەمی پێكڤە كۆم ببن نەشێن مێشەكا ب تنێ بئافرینن ] (الحج: 73). [ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُون- وئەو خوداوەندێن بوتپەرێس پەرستنێ بۆ دكەن تشتەكی خۆ یێ بچویك ژی نائافرینن، وئەو ب خۆ كافران ب دەستێن خۆ ئەو یێن ئافراندین، ڤێجا چاوا ئەو وان دپەرێسن؟ ] (النحل: 20). [ أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُون - ئەرێ ڤێجا ئەوێ ئەڤ هەمی تشتە ئافراندین وەكی وان خوداوەندانە یێن چو تشت نەئافراندین؟ ئەرێ ما هوین بیرا خۆ ل مەزنییا خودێ نائینن؟ ] (النحل: 17).
و د گەل ڤێ قەبخوازییا گەلەك جاران هاتییە دوبارەكرن كەسەكێ ژبلی خودێ نەگۆتییە وی تشتەكێ ئافراندی، هەما بەس گۆتن، ژ ڤێ بنەجه دبت كو خودێ ب تنێ ئافراندەرە ویێ بێ شریكە.
2 - ڕێك وپێكییا سەروبەرێ جیهانێ:
مەزنترین نیشانە ل سەر ئێكینییا وی خودایێ جیهانێ ب ڕێڤە دبەت، وكو ئەو خودایەكێ بێ شریك وهەڤڕكە، خودێ دبێژت: [ مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ - خودێ چو زارۆ بۆ خۆ چێ نەكرینە، وچو خودایێن دی د گەل وی نەبووینە، چونكی ئەگەر پتر ژ خوادیەكی هەبان دا هەر ئێك ژ وان چێكرییێن خۆ بەت، ووەكی مەزنێن دنیایێ هەڤڕكی دا د ناڤبەرا وان دا پەیدا بت، ڤێجا گەردوون دا تێكچت ] (المؤمنون: 91).
وخودایێ ب حەق دڤێت ئافراندەرێ خودان كار بت، وئەگەر خودایەكێ دی د گەل وی هەبا پشكدارییا وی د ملكێ وی دا كربا - یێ پاك خودێ ژ وێ چەندێ - ئەوی ژی كار وئافراندن دا هەبت، وهنگی وی شریكاتییا خودایێ دی قەبویل نەدكر، بەلكی ئەگەر شیابا شریكێ خۆ بێزار بكەت وملك بۆ وی ب تنێ بمینت، ئەو دا وێ كەت، وئەگەر نەشیابا وێ چەندێ بكەت ئەو ژی وەكی مەلك ومەزنێن دنیایێ دا پشك وبارا خۆ بۆ خۆ هێلت، وهنگی ئەو دا ژێك جودا بن، مەعنا ئێك ژ سێ تشتان دڤێت هەبت:
•أ - یان ئێك ژ وان یێ دی بێزار بكەت وملك بۆ وی ب تنێ بمینت.
•ب - یان ژی هەر ئێك ژ وان ملكێ خۆ ببەت وخۆ ژ یێ دی جودا بكەت، وهنگی پارچەكرن دێ پەیدا بت.
•ج - یان ژی ئەو هەردو دێ د بن حوكمێ مەلكەكێ ب تنێ ڤە بن، وكا چاوا وی دڤێت ئەو وەسا دێ ب ڕێڤە بەت، وهنگی ئەو ب تنێ دێ خودایێ حەق بت ویێن دی دێ بەنییێن وی بن، وواقع ئەڤەیە، چونكی مادەم پارچەبوون وسستی نەكەفتییە جیهانێ مەعنا ڕێڤەبەرێ وێ ئێكە، چو هەڤڕك وی نینن، وخودانێ وێ ئێكە چو شریك وی نینن.
3 - بن دەستكرنا چێكرییان كو هەر ئێك ب كارێ خۆ ڕاببت:
چو چێكری د ڤێ گەردوونێ دا نینن خۆ ئاسێ كەن و ب كارێ خۆ ڕانەبن، وئەڤە بوو یا مووسای -سلاڤ لێ بن- بۆ خۆ كرییە دەلیل دەمێ فیرعەونی پسیار ژێ كری: [قَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَامُوسَى - ئەی مووسا خودایێ تە وهاروونی كییە؟ ] (طه: 49)، مووسای بەرسڤەكا تمام دا وگۆت: [ قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى- مووسای گۆتە وی: خودایێ مە ئەوە یێ ئافراندنا هەر تشتەكی ب ڕەنگەكێ جوان وهێژا دایێ، پاشی بەرێ هەر تشتەكی دا وێ ڕێكێ یا ئەو مفای بۆ خۆ ژێ وەربگرت ] (طه: 50).
یەعنی: خودایێ مە ئەوە یێ هەمی چێكری داین، وهەر چێكرییەك ب ڕەنگەكێ بابەتی وی بت دورستكر، ژ لایێ لەش وسالۆخەتان ڤە، پاشی وی بەرێ هەر چێكرییەكی دا وی تشتی یێ ئەو بۆ هاتییە ئافراندن، وئەڤ ڕێنیشادانە ڕێنیشادانا ب ڕێكا ئیلهامێیە، وئەو ڕێنیشادانەكا تمامە و ل نك هەمی چێكرییان دئێتە دیتن، هەر چێكرییەك لێ دگەڕیێت وی تشتی ب دەست خۆ ڤە بینت یێ مفایێ وی تێدا، ووی تشتی ژ خۆ بدەتە پاش یێ زیانا وی تێدا، دا كارێ خۆ د ژینێ دا بكەت، وئەڤە وەكی گۆتنا خودێیە: [ الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَه - خودێیە یێ ئافراندنا هەر تشتەكی موكم چێكری ] (السجدة: 7).
ڤێجا ئەوێ هەمی چێكری ئافراندین، وڕەنگ وڕوییێ وی یێ جوان - یێ ژێ جوانتر نەبت - دایێ، وبەرێ وان دا وی تشتێ مفایێ وان تێدا، ئەوە خودایێ ب ڕاستی، ونەباوەری ئینانا ب وی نەباوەری ئینانە ب مەزنترین تشتێ هەی، وئەو خۆمەزنكرنە وئاشكەراكرنا درەوێیە، وخودێ د دنیایێ دا هەر چێكرییەكی ئەو تشتێ دایێ یێ وی هەوجەیی پێ هەبت، پاشی بەرێ وی دا وێ ڕێكێ یا ئەو مفای پێ ژێ ببینت، وبێ گومان هەر توخمەكی وی ڕەنگ وڕوییێ بابەتی وی بت دایێ، وهەر نێر ومێیەكی وی ئەو ڕەنگێ ژ هەژی نفشێ وی بت دایێ، وهەر ئەندامەكی شكلێ وی یێ ب كێر بێت دایێ دا ئەو مفا ژێ بێتە دیتن یێ بۆ هاتییە دان، ونیشانێن بنبڕ د ڤێ چەندێ دا هەنە كو خودێ خودایێ هەمی تشتانە، وئەو ب تنێ یێ هێژای پەرستنێ..
وفي كل شيء له آية تدل على أنه الواحد
وتشتێ گومان تێدا نە ئەوە كو مەخسەد ژ بنەجهكرنا خوداینییا خودێ ئەوە: ئەڤ چەندە ببتە دەلیل ل سەر هندێ كو یا فەرە پەرستن بۆ وی ب تنێ بێتەكرن، ئەوا دبێژنێ: تەوحیدا پەرستنێ، چونكی ئەگەر مرۆڤ باوەرییێ ب تەوحیدا خوداینییێ بینت بەلێ باوەرییێ ب تەوحیدا پەرستنێ نەئینت، یان ب ڕەنگەكێ دورست پێ ڕانەبت، ئەو موسلمان نابت، و(موەحد) ژی نابت، بەلكی دێ كافر بت، وئەڤێ د ناڤبڕا بێت دا - ئەگەر خودێ حەز بكەت - دێ بەحس ژێ كەین.
ناڤبڕا پێنجێ
ئاشكەراكرن كو تەوحیدا خوداینییێ(روبووبییەتێ)
تەوحیدا پەرستنێ (ئولووهییەتێ) دخوازت
ومەعنا وێ ئەوە هەر كەسەكێ باوەرییێ ب خوداینییا خودێ بینت، وباوەر بكەت كو ژ وی پێڤەتر چو ئافراندەر ورزقدەه وڕێڤەبەر بۆ گەردوونێ نینن، دڤێت ئەو باوەرییێ بینت كو ژ خودێ پێڤەتر كەسەكێ هێژای هندێ نینە كو پەرستن ب هەمی ڕەنگێن وێڤە بۆ بێتەكرن، وئەڤەیە تەوحیدا ئولووهییەتێ، چونكی ئولووهییەت پەرستنە، وڕامانا (ئیلاه) ئەوە یێ پەرستن بۆ دئێتەكرن، ڤێجا ژ خودێ پێڤەتر دوعا ژ كەسێ نائێتەكرن، وژبلی وی هەوار ژ كەسێ دی نائێتە خواستن، وخۆ ب هیڤییا وی ب تنێ ڤە دئێتە هێلان، وژبلی وی قوربان ونەزر بۆ كەسێ دی نائێنەدان، وهەمی ڕەنگێن پەرستنێ بۆ وی ب تنێ دئێنە پێشكێشكرن، وتەوحیدا خوداینییێ نیشانا فەربوونا تەوحیدا پەرستنێ یە، و ژ بەر ڤێ چەندێیە گەلەك جاران خودایێ مەزن تەوحیدا خوداینییێ دكەتە هێجەت ل سەر وان یێن باوەرییێ ب تەوحیدا پەرستنێ نەئینن وەكی دبێژت: [ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمْ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ. الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ الأَرْضَ فِرَاشاً وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنْ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنْ الثَّمَرَاتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَندَاداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُون- گەلی مرۆڤان خودایێ خۆ یێ هوین ب قەنجییێن خۆ پەروەردەكرین بپەرێسن، وژێ بترسن و دویچوونا دینێ وی بكەن، چونكی ئەوی هوین ویێن بەری هەوە ژی ژ چوننەیێ ئافراندینە، دا بەلكی هوین ببنە ژ تەقواداران یێن خودێ ژ وان ڕازی بووی وئەو ژ وی ڕازی بووین. خودایێ هەوە ئەوێ عەرد بۆ هەوە كرییە جه، دا ژینا هەوە ل سەر ب ساناهی بكەڤت، وعەسمان موكم ئاڤاكری، وباران ژ عەوری باراندی ڤێجا هەمی ڕەنگێن فێقی وشینكاتی بۆ هەوە ژێ داین، ڤێجا هوین چو هەڤال وهۆگران بۆ خودێ د پەرستنێ دا چێ نەكەن، و هوین د زانن كو ئەو د ئافراندن وڕزقدانێ دا یێ بێ هەڤپشكە ] (البقرة: 21، 22).
خودێ فەرمان ب تەوحیدا پەرستنێ كر، وتەوحیدا خوداینییێ ل سەر وان كرە هێجەت، كو وی مرۆڤ هەمی وعەرد وعەسمان وتشتێ د ناڤبەرێ دا ژی ئافراندن، وبا ئێخستییە د خێرا وان دا وباران باراندی، وشینكاتی شینكری، وئەو بەرهەمێ بۆ بەنییا دبتە رزق ژێ دا، ڤێجا نەبابەتی وانە ئەو شریكەكی بۆ وی د پەرستنێ دا بدانن ژ وان یێن ئەو ب خۆ دزانن كو وان تشتەك ژ ڤێ یا بۆری نەكرییە، ڤێجا ڕێكا خۆڕست بۆ بنەجهكرنا تەوحیدا پەرستنێ ئەوە: تەوحیدا خوداینییێ ل سەر ببتە دەلیل ونیشان، چونكی مرۆڤ ئێكەمین جاران ب ژێدەرێ ئافراندنا خۆ وزیان ومفاگەهینێ خۆ ڤە دئێتە گرێدان، پاشی وان ڕێكان ب كار دئینت یێن وی نێزیكی وی دكەت، ورازیبوونا وی پێ ب دەست خۆ ڤە دئینت، وپەیوەندییان د ناڤبەرێ دا موكم دكەت، مەعنا تەوحیدا خوداینییێ دەرگەهەكە بۆ تەوحیدا پەرستنێ، لەو خودێ ب ڤێ ڕێكێ دەلیلی ل سەر بوتپەرێسان دئینت، و ژ پێغەمبەرێ خۆ دخوازت ئەو وێ ل سەر وان بكەتە هێجەت، دەمێ دبێژت: [ قُلْ لِمنْ الأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنتُمْ تَعْلَمُونَ. سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ. قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ. سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ. قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنتُمْ تَعْلَمُونَ. سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّا تُسْحَرُون- تو ئەی موحەممەد بێژە وان بوتپەرێسان: ئەڤ عەردە وهەر تشتەكێ تێدا یێ كێیە ئەگەر هەوە زانینەك هەیە؟ مسۆگەر ئەو دێ ئعترافێ كەن وبێژن: ئەو یێن خودێنە، وی ئەو ئافراندینە وئەوە خودانێ وان، تو بێژە وان: ئەرێ ما ئەڤ چەندە بیرا هەوە ل هندێ نائینت كو هوین بزانن ئەو ل سەر ڕاكرنا پشتی مرنێ یێ خودان شیانە؟ تو بێژە: كییە خودایێ حەفت عەسمانان وخودایێ عەرشێ مەزن؟ مسۆگەر ئەو دێ بێژن: خودێیە، تو بێژە وان: ئەرێ ما هوین ژ عەزابا وی ناترسن كو هوین پەرستنا ئێكی ژبلی وی بكەن؟ بێژە: كییە خودانێ هەر تشتەكی یێ خزینەیێن هەمی تشتان د دەستێ وی دا، وئەو د هاوارا وی دچت یێ هاوارێن خۆ بگەهینتێ، وكەس نینە بشێت د هەوارا وی بچت یێ وی بڤێت ئەو وی تێ ببەت، یان وێ خرابییێ ژێ بدەتە پاش یا وی بۆ نڤیسی، ئەگەر هوین وێ چەندێ دزانن؟ ئەو دێ بەرسڤێ دەن وبێژن: ئەو هەمی یێن خودێنە، تو بێژە وان: چاوا عەقلێ هەوە ژ هەوە هاتییە ستاندن وهوین هاتینە خاپاندن، ڤێجا هوین بەرێ خۆ ژ تەوحیدێ وباوەری ئینانا ب ڕابوونا پشتی مرنێ وەردگێڕن؟ ] (المؤمنون: 84-89).
وخودێ دبێژت: [ ذَلِكُمْ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلَهَ إِلا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ - ئەو خودایێ هەوەیە، ژ وی پێڤەتر چو خودا یێن ب حەق نینن، ئافراندەرێ هەمی تشتانە ڤێجا ب عیبادەتی وگوهدانێ هوین خۆ بۆ وی بچەمینن ] (الأنعام: 102)، مەعنا وی ئێكینییا خۆ د خوداینییێ دا كرە هێجەت كو ئەو یێ هێژای پەرستنێیە، و ژ بەر تەوحیدا پەرستنێ خودێ مرۆڤ وئەجنە ئافراندینە، وەكی دبێژت: [ وَمَا خَلَقْتُ الجِنَّ وَالإنْسَ إلا لِيَعْبُدُن- ومن ئەجنە ومرۆڤ نەئافراندینە ئەگەر بۆ هندێ نەبت كو ئەو پەرستنا من ب تنێ بكەن ] (الذاریات: 56)، ومرۆڤ ژ وان نائێتە هژمارتن یێن ب دورستی باوەری ب تەوحیدا خودێ هەی ئەگەر وی باوەری ب تەوحیدا خوداینییێ ب تنێ ئینا، بەلكی دڤێت ئەو باوەرییێ ب تەوحیدا پەرستنێ ژی بینت، وپێ ڕاببت، ئەگەر نە.. بوتپەرێسان ب خۆ ژی باوەری ب تەوحیدا خوداینییێ هەبوو، و د گەل هندێ ژی ڤێ باوەرییێ ئەو نە ئینانە د ئیسلامێ دا، وپێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- شەڕێ وان كر ووان باوەری هەبوو كو خودێ ئافراندەرێ رزقدەهە، یێ ژینێ ومرنێ ددەت، وەكی خودێ گۆتی: [وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ - وئەگەر تو ئەی موحەممەد پسیارێ ژ بوتپەرێسێن مللەتێ خۆ بكەی: كێ ئەو ئافراندینە؟ مسوگەر ئــەو دێ بـێـژن: خــودێ ئەم ئافراندینە، ئەرێ ڤێجا چاوا ئەو ڕوییێ خۆ ژ عیبادەتێ خــودێ وەردگێڕن، وشریكان بۆ وی چێ دكەن؟ ] (الزخرف: 87)، [ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ - وئەگەر تە ئەی موحەممەد پسیارا بوتپەرێسێن مللەتێ خۆ كربا كانێ كێ عەسمان وعەرد ئافراندینە؟ مسوگەر ئەو دا بێژن: وی خودایێ زال ئەو ئافراندینە یێ كەس نەشێتێ، یێ پڕزانا ب وان ووی تشتێ د ناڤ وان دا هەی ] (الزخرف: 9)، [قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنْ السَّمَاءِ وَالأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنْ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنْ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ - تو ئەی موحەممەد بێژە ڤان بوتپەرێسان: ئەو كییە ژ عەسمانی ڕزقی ددەتە هەوە، دەمێ بارانێ ژێ دبارینت، و ژ عەردی دەمێ شینكاتی ژێ دەردئێخت ڤێجا هوین وحەیوانێن خۆ ژێ دخۆن؟ وئەو گوه وچاڤێن هوین بهیستن ودیتنێ پێ دكەن وخۆشییێ پێ دبەن د دەستێ كێ دانە؟ وئەو كییە مرن وژین د گەردوونێ هەمییێ دا ب دەستێ وی، ڤێجا یێن زێندی ژ یێن مری دئینتە دەر ژ وان چێكرییێن هوین تشتەكی ژێ دزانن، ویێن هوین چو ژێ نەزانن؟ وئەو كییە یێ كارێ عەرد وعەسمانی ب ڕێڤە دبەت، وكارێ هەوە ویێ هەمی چێكرییان؟ ئەو دێ بەرسڤێ دەنە تە كو ئەوێ ڤێ هەمییێ دكەت خودێیە ] (یونس: 31).
وئایەتێن ب ڤی ڕەنگی د قورئانێ دا گەلەكن، ڤێجا هەچییێ هزر بكەت تەوحید ئەوە مرۆڤی باوەری ب هەبوونا خودێ هەبت، یان باوەری هەبت كو خودێ ئافراندەرێ گەردوونێیە وئەوە وێ ب ڕێڤە دبەت، وبەس هندە! ئەوی ئەو تەوحید نەناسییە یا پێغەمبەران بۆ گازی كری، چونكی ئەوێ ل نك دەلیلی ڕاوەستای وئەو تشتێ هێلای یێ دەلیل مرۆڤی دگەهینتێ.
و (كەمالا بێ توخویب) یا ژ هەمی لایان ڤە یا كو چو كێماسی د گەل دا نەبن ژ سالۆخەتێن (ئولووهییەتێ) یە، وئەڤە هندێ دخوازت كو پەرستن هەمی بۆ وی ب تنێ بت، ومەزنی وترس ودوعاكرن وهیڤی ولێ زڤڕین، وخۆ ب هیڤییێ ڤە هێلان وهەوارخواستن، وخۆشكاندنا ڤیان د گەل دا، ئەڤە هەمی - وەكی عەقل وشریعەت وخۆڕستی فەردكەن - دڤێت بۆ خودێ ب تنێ بت، وعەقل وشریعەت وخوڕستی قەبویل ناكەن تشتەك ژ ڤان بۆ ئێكێ دی بت ژبلی خودێ.
